Nhìn lại âm nhạc miền Nam – Tập 1 (kỳ 7)
Nguyễn Phú Yên
CHƯƠNG VI: TÌNH CA QUÊ HƯƠNG
Nếu trong thời tiền chiến ta tìm thấy những nhiều bài hát ca ngợi quê hương thì ở giai đoạn từ 1954 trở đi, những ca khúc viết về quê hương được tiếp nối, đã phong phú hơn và không mất đi cảm xúc dạt dào, sự yêu thương tha thiết, nồng nàn. Thậm chí những ca khúc ấy do hoàn cảnh chia cắt đất nước đã mang nhiều sắc thái khác hơn, tình cảm sâu đậm hơn, có sự phát triển mạnh mẽ và đa dạng của nhiều khuynh hướng sáng tạo trong âm nhạc, trong đó có khuynh hướng lãng mạn ở một số tác giả. Tuy vậy, nhiều ca khúc của các tác giả đó hòa lẫn trong sự phong phú của ngàn bài ca khác nên tuy đó là các bài ca lãng mạn nhưng chúng không còn tạo thành dòng nhạc thuần túy như trước. Thật vậy các chủ đề trong âm nhạc trữ tình đã phát triển ở phạm vi rộng lớn hơn. Trước hết xin đi sâu vào dòng nhạc quê hương sau ngày chia cắt đất nước.
- NỖI LÒNG NGƯỜI ĐI
Một biến cố lớn xảy ra cho dân tộc Việt, đó là ngày đất nước phân ly. Có khoảng một triệu người từ miền Bắc di cư vào Nam, trong đó có nhiều nghệ sĩ. Bao nhiêu tâm trạng rối bời trong lòng người dân ở cả hai miền đất nước. Gia đình phân tán, kẻ Bắc người Nam; nhiều tâm tư lắng đọng rồi cũng được giãi bày và chia sẻ trong các sáng tác của các nhạc sĩ. Họ đã trải lòng mình trong tác phẩm với nhiều cảm xúc khác nhau.
- Niềm luyến tiếc
Trước tiên là những ca khúc bày tỏ niềm luyến tiếc và đớn đau khi người ra đi phải rời bỏ quê hương của mình. Nhiều ca từ ta bắt gặp rất nhiều trong những bài hát này gợi nên sự chia xa trong khoảng cách địa lý: “muôn trùng”, “ngàn trùng”, “trùng trùng”, “viễn phương”, “muôn phương”, “ngàn phương”, “cố hương”, “mây khói”… Niềm luyến tiếc đó đầu tiên gây nên từ sự chia cắt đất nước và dòng sông Bến Hải nhỏ nhắn như một vết cắt trên thân thể quê hương mà đôi khi người nghệ sĩ tự cảm nhận về nỗi đau này:
Sông nào cắt đứt đôi nơi
Sông nào xé nát tim tôi
Sông nào bóp chết thương yêu,
Việt Nam ơi!
Sông buồn khóc nước tang thương
Sông gầm thét khúc bi thương
Sông sầu nước mắt ly hương, Việt Nam ơi!
(Trọng Khương, Về miền Nam)
Yêu là yêu là yêu không bờ bến rồi
Yêu là yêu là yêu những nẻo đường ơi
Yêu là yêu là yêu không bờ bến rồi
Sao người ơi đành tâm chia đường cách đôi.
(Thanh Bình, Những nẻo đường Việt Nam)
Ơ... ơi... hò ...
Dòng sông mơ màng và đẹp lắm
Anh ơi ai nỡ chia đôi bờ
Để tình ta ngày tháng phải mong chờ…
(Lam Phương, Chuyến đò vĩ tuyến)
Hận sầu ly hương ai đem đất nước
Chia cách đôi nơi sông núi chia phôi
Viễn du sầu lắng mang theo tình quê
Xót xa mến thương làng cũ.
Chiều tà mây bay bao la gió cuốn
Chiều ơi xa vắng tiếng chim gọi đàn
Thầm mơ ước mong ngày mai sáng tươi
Ðàn vang tiếng ca hồi hương.
(Xuân Tiên & Đan Thọ, Xa quê hương)
Người ơi! Nước Nam của người Việt Nam
Vì đâu oán tranh để lòng nát tan
Ðây Bến Hải là nơi ngăn cách đôi tình
Ðứng lên tìm chốn yên vui thanh bình.
(Nguyễn Hiền & Nhật Bằng, Về đây anh)
Nỗi buồn thương được nhân lên khi gia đình bỗng dưng chia lìa người thân mà không biết thời gian nào được trùng phùng:
Đêm hôm qua lòng biết lòng
Nghe tin chồng về bên sông
Lòng biết lòng nhưng mong gì
Thấy đôi mắt trong…
Những chiều mái tóc buông lơi
Những chiều đem áo ra phơi
Lòng thấy chơi vơi nói không nên lời
Tiếng lệ thắm qua muôn đời
Xa nhau cách mấy phương trời vì ai.
(Hoàng Thi Thơ, Tình sầu biên giới)
Nhạc sĩ Lam Phương - một người miền Nam, bỏ quê hương Rạch Giá lên Sài Gòn lúc 17 tuổi để kiếm sống - cũng tự đặt lòng mình vào tâm trạng của người con gái miền Bắc sau ngày chia cắt đất nước.
Đêm nay trăng sáng quá anh ơi
Sao ta lìa cách bởi dòng sông bạc hai màu
Lênh đênh trên sóng nước mông mênh
Bao đêm lạnh lẽo
Em chờ mong gặp bóng chàng…
(Lam Phương, Chuyến đò vĩ tuyến)
Nhưng nổi bật hơn cả là nỗi niềm, tình cảm thống thiết của những người đã rời bỏ đất Bắc để vào Nam khi họ giãi bày tâm sự:
Thu năm qua đoàn người đi xót xa
Mang tâm tư hận sầu vương thiết tha
Hôm nay đi nghe tiếng sóng rạt rào
Nghe tiếng gió nghẹn ngào
Nhìn làn mây buồn trôi.
Ôi quê hương!
Giờ chìm trong khói sương
Mây bao la gợi sầu ai viễn phương
Bên kia sông ai nỡ cắt đôi đường
Gieo rắc mối u buồn
Tìm đâu tình cố hương.
(Anh Hoa, lời Ngọc Long, Hận ly hương)
Ra đi khi hoa đào nhẹ rơi
Xuân về ai nỡ sớm chia phôi
Cất bước đi bao người như sầu nhớ
Xa quê vì nước chia đôi bờ.
Xuân nay ta mang bao niềm thương
Trông vời xa lắc chốn quê hương…
(Phó Quốc Lân, Xuân ly hương)
Lìa xa thành đô yêu dấu,
Một sớm khi heo may về
Lòng khách tha hương vương sầu thương.
Nhìn em mờ trong mây khói,
Bước đi nhưng chưa nỡ rời
Lệ sầu tràn mi, đượm men cay đắng biệt ly…
(Vũ Thành, Giấc mơ hồi hương)
Nỗi niềm tiếc thương càng nhân lên gấp bội khi chiều về khách viễn du tưởng nhớ đến làng xưa quê cũ với bao hình ảnh êm đềm giờ đã khuất xa:
Chiều buồn mênh mông xa quê thân yêu
Khi bước chân đi trên bến chia ly
Áng mây lờ lững trôi êm về đâu
Cánh chim lướt bay ngàn lối.
Thuyền về nơi nao cho ta luyến tiếc
Xa bóng quê hương đi tới muôn phương
Vấn vương cùng ý tơ bao lời thơ
Lắng nghe lá rơi chiều ơi…
(Xuân Tiên & Đan Thọ, Xa quê hương)
Người ra đi từ nhiều vùng đất ở miền Bắc nhưng quê hương tiêu biểu trong lòng người lữ khách vẫn là hình ảnh của Hà Nội yêu thương:
Hà Nội ơi! Xa cách muôn trùng dương
Những lúc sương chiều xuống
Tìm đâu bóng Hồ Gươm lòng bao mến thương
Hà Nội ơi! Như cánh chim ngàn phương
Ta sống trong sầu thương
Từ nay vắng Hồ Gươm lòng bao vấn vương…
(Nhật Bằng & Đan Thọ, Vọng cố đô)
Một lần nữa có hai người nhạc sĩ miền Nam cũng hóa thân thành một người con Hà Nội để tiếc thương cảnh cũ ở miền quê đất Bắc. Đó là Lam Phương và Song Ngọc:
Buồn nhìn về xa xôi
Hà Nội ơi đã xa cách rồi
Mịt mùng ngàn trùng khơi,
Thành phố cũ lắng sau núi đồi.
Đâu Thăng Long năm xưa
Cùng tháp cũ rêu xanh mờ
Còn tìm đâu nên thơ,
Cành liễu úa rủ bên ven hồ.
Nghẹn ngào nhìn ly bôi,
Tình yêu nước nấu nung tháng ngày
Bềnh bồng trôi phương nao,
Sầu ly tan mắt hoen lệ tràn…
(Lam Phương, Tình cố đô)
Nhạc sầu buông trầm lắng
Xa quê bao ngày tháng
Mang theo nỗi niềm đau xót chia phôi.
Hà Nội xa vời lắm
Nơi quê hương chìm đắm
Ai ra đi mà không thương nhớ về.
Vì đâu ta điêu linh
Sống trong đêm mong manh
Nhớ nhung ôi đêm thâu buồn tàn canh
Chiều năm xưa vui tươi
Gió reo ca vang trên môi cười
Tình kết liên muôn người.
Thuyền trôi trong lênh đênh
Trùng dương xa mông mênh
Lạnh buốt đến thê lương sầu hoài hương.
Buồm vương theo sương lam
Hoài đi quê ly tan
Ngàn sóng vang lên niềm tin ngàn…
(Lam Phương, Sầu ly hương)
Còn người Hà Nội thì niềm luyến thương luôn sống dậy và khắc khoải trong lòng khi xa cảnh cũ người xưa:
Tôi đứng bên này vĩ tuyến
Thương về năm cửa ô xưa
Quan Chưởng đêm tàn dẫn lối
Ðê cao hun hút chợ Dừa
Cầu Rền mưa dầm lầy lội
Gió về đã buốt lòng chưa?
Yên Phụ đôi bờ sóng vỗ
Nhị Hà lấp lánh sao thưa
Cầu Giấy đường hoa phượng vĩ
Nhớ nhung biết mấy cho vừa…
(Y Vân, thơ Tạ Tỵ, Thương về năm cửa ô xưa)
Rồi khi nắng tắt dần chuông chiều buông
Gió mang nắng thu về sầu vương
Ðây kiếp giang hồ
Gửi tình quê hương trong tiếng ca.
Hà Nội ơi! Thôi cách xa từ nay
Bao mái xưa đầm ấm
Chìm trong tiếng lòng
Ta hoài hương thiết tha…
(Nhật Bằng & Đan Thọ, Vọng cố đô)
Ngày ấy thắm tươi vui bao la
Ngàn tiếng ríu rít chim đua ca
Đón xuân ngày qua.
Còn những phút vui đâu năm xưa
Lệ thắm ướt khăn lúc tiễn đưa
Hà Nội yêu mến!
(Phó Quốc Lân, Xuân ly hương)
Không chỉ nhớ về cảnh xưa, người nhạc sĩ còn luyến thương hình bóng người yêu năm cũ vẫn còn ở lại quê nhà:
Tôi xa Hà Nội năm lên mười tám
Khi vừa biết yêu
Bao nhiêu mộng đẹp yêu thương
Thành khói tan theo mây chiều
Hà Nội ơi! Nào biết ra sao bây giờ
Ai đứng trông ai ven hồ
Khua nước trong như ngày xưa.
Tôi xa Hà Nội năm em mười sáu
Xuân tròn đắm say
Đôi tay ngọc ngà
Dương gian tình ái em đong thật đầy
Bạn lòng ơi! Ngày ấy tôi mang cây đàn
Quen sống ca vui bên nàng
Nay khóc tơ duyên lìa tan…
(Anh Bằng, Nỗi lòng người đi)
Trong một ca khúc với giai điệu nhẹ nhàng trong nhịp điệu luân vũ, người ra đi còn gửi lời thương mến cho người mẹ già ở lại:
Mẹ ơi thôi đừng khóc nữa
Cho lòng già nặng sầu thương
Con đi xây tình viễn xứ
Đâu có quên tình cố hương…
(Nguyễn Hiền, Lá thư gửi mẹ)
Cũng như Quang Dũng trong thi ca và Hoàng Thi Thơ trong âm nhạc, nhạc sĩ Nguyễn Hiền sau khi nhắc đến mẹ cũng không quên nhớ về em gái. Hai hình ảnh ấy gắn chặt lẫn nhau trong tâm thức người nghệ sĩ xa quê:
Tôi có người em nhỏ,
Xanh xanh đôi hàng mi
Môi hồng vừa đương độ,
Chưa biết sầu biệt ly.
Ngày tôi đi vàng nắng,
Nghiêng nghiêng một hàng cau
Mai ta nhìn mây trắng,
Gửi lời về thương nhau.
Chiều nay buồn viễn xứ,
Nhớ người em gái xưa
Tôi thấy phương trời cũ,
Giăng giăng một hàng mưa.
Mơ về đôi môi thắm,
Cười ngày tôi lên đường
Quê ta chừng xa lắm,
Giờ em có nhớ thương.
(Nguyễn Hiền, Người em nhỏ)
- Nhớ về quê cũ
Ra đi nhưng trong lòng còn biết bao hình ảnh thân yêu của quê hương nơi mình sinh ra và gắn bó một đời. Tuy đã đặt chân tới miền đất mới nhưng người nghệ sĩ vẫn thấy xa lạ, chỉ mong được thấy cảnh cũ người xưa. Trong lời ca ta thường bắt gặp những từ “sầu”, “hận”, “buồn”, “đau”, “thê lương”, “thương”, “yêu”, “nhớ”, “ngậm ngùi”…
Ra đi xa mái tranh thân yêu
Xa bến xưa cô liêu
Với hình dáng quê nghèo
Ðêm nay ta lặng ngắm mây trôi
Nhớ về phía xa xôi
Hận sầu dâng đầy vơi…
(Anh Hoa, lời Ngọc Long, Hận ly hương)
Mưa về gợi nhớ đến nơi xa
Những chiều ngồi ngắm bóng mây qua
Ngày thơ ấu cười đùa mà giờ đây ngậm ngùi
Còn tìm đây giây phút êm vui.
(Phó Quốc Thăng, lời Ngọc Long,
Khúc nhạc hoài hương)
Một người con ra đi nhưng không quên làng xóm quê xưa. Ở nơi xa, người nhạc sĩ ấy bằng giai điệu của mình gửi lời thăm về người láng giềng, thăm em bé, mẹ già, thăm cô gái làng, và không quên cả đàn bò thân thuộc:
Từ miền Nam viết thư về thăm xóm làng
Sắt son gửi trong mấy hàng
Thăm bà con dãi dầu năm tháng.
Từ Tiền Giang,
Thương qua đèo Cả thương sang
Đêm đêm nhìn vầng trăng sáng
Thương những già hôm sớm lang thang.
Em thơ ơi có còn học hành sớm tối
Áo nâu tươi gái làng còn che môi cười
Và đàn bò còn nghe chim hót lưng đồi
Nhớ nhung rồi thương quá lắm bé thơ ơi!
(Thanh Bình, Lá thư về làng)
Và hình ảnh nổi trội trong các bài hát chia ly là hình ảnh miền quê của những tháng ngày cũ mà người ra đi không nguôi hoài niệm:
Quê yêu xa rồi, còn nhớ muôn đời
Làng xưa thôn cũ. Tiếng ca mong chờ
Đàn nắn cung hờ, tình chia bến bờ…
(Phó Quốc Thăng, lời Ngọc Long,
Khúc nhạc hoài hương)
Đường về còn xa, đây kiếp không nhà
Nơi đất quê người ta mong thấy
Những chiều êm êm lá vàng rơi
Chiều ly hương gió thu tàn mơ
Nhìn quê xưa lòng vương sầu nhớ
Chân bước đi còn tiếc trông
Bóng tre xanh mờ dần khuất xa.
(Nhật Bằng & Đan Thọ, Thu ly hương)
Đường về xa vời gieo thương nhớ cho lòng
Hồn quê lai láng khi ánh chiều rơi.
Đã mấy thu xưa qua rồi
Khi gió sầu đông mang về
Lòng buồn man mác niềm nhớ.
Từng đàn chim chiều
Tan tác bốn phương trời
Miền xa xa vắng đâu chốn cố hương.
Khói biếc hồn quê chứa chan
Trông mãi đường về xa xôi
Như nhắc tình sầu ly hương.
(Hoàng Trọng, lời Quang Khải, Đường về)
Trên vùng đất phương Nam tươi đẹp, người ra đi vẫn không ngừng thương nhớ miền Bắc thân yêu và họ đã giãi bày tình cảm ấy vào trong tiếng nhạc. Chẳng hạn một khúc tango của một nhạc sĩ mà người ta thường ví ông như là “ông vua tango”:
Chiều về nghiêng nghiêng
Trên cánh chim bay lưng trời
Hồn người bâng khuâng
Như nhớ thương ai xa vời
Đàn chùng đà lên phím rồi
Mà lòng còn nghe sóng đời
Nên đàn hòa tiếng đầy vơi.
Lạnh lùng phương Nam
Mơ bóng cây xanh ven hồ
Ngậm ngùi phương Bắc
Trông lúa xa xăm mong chờ
Vì một dòng sông xóa mờ
Tình đời lìa đôi bến bờ
Ai người còn nhớ quê xưa?
(Hoàng Trọng, lời Hồ Đình Phương,
Bắc một nhịp cầu)
Một bài hát được phổ biến rộng rãi nhưng không phải được sáng tác sau ngày chia cắt đất nước. Nhạc sĩ Hoàng Dương viết bài hát này trong những năm tháng chống Pháp phải bỏ Hà Nội để tản cư về miền quê. Tuy xa cách không lâu nhưng khi rời bỏ thành phố, nhạc sĩ hoài niệm những tháng ngày êm đềm, thơ mộng ở nơi đó nên tình cảm khá dạt dào:
Hà Nội ơi, hướng về thành phố xa xôi
Ánh đèn giăng mắc muôn nơi,
Áo màu tung gió chơi vơi
Hà Nội ơi, phố phường dãi ánh trăng mơ
Liễu mềm nhủ gió gây thơ,
Thấu chăng lòng khách bơ vơ.
Hà Nội ơi, những ngày vui đã ra đi
Biết người còn nhớ nhung chi
Hết rồi giây phút phân ly.
Hà Nội ơi, dáng huyền tha thướt đê mê
Tóc thề thả gió lê thê
Biết đâu ngày ấy anh về…
(Hoàng Dương, Hướng về Hà Nội)
Chỉ một tiếng tiêu nhẹ đưa cũng đủ ru buồn hồn người nghệ sĩ lạc vào giấc mộng xưa:
Rồi đây dù lạc ngàn nơi
Ta hướng về chốn xa vời
Tìm mộng xưa lãng quên tháng ngày tàn phai
Nghẹn ngào thương nhớ em, Hà Nội ơi.
Ta nhớ thấy em một chiều chớm thu
Dáng yêu kiều của ngày đã qua
Thướt tha bên hồ liễu thưa.
Lắng tiếng tiêu buồn của ngàn phím tơ
Thiết tha thề ước mối duyên hờ đã phai mờ
Trong bóng đêm mơ hồ…
(Vũ Thành, Giấc mơ hồi hương)
Nhớ xưa mưa trắng kinh kỳ
Cho bay khói thuốc tìm về xứ thơ
Ba mươi sáu phố sương mờ
Thu vàng ý cúc chiều mưa gợi sầu…
Đôi hàng lệ nhỏ chứa chan
Vì đâu người Bắc kẻ Nam đôi đường
Mẹ già tóc bạc mầu sương
Nhìn mưa thấy bóng cố hương thảm sầu.
(Hoàng Trọng, Chiều mưa nhớ Bắc)
Từ đây người ra đi biền biệt không còn nhìn lại được những hình ảnh nơi quê xưa, nơi có bóng hình người yêu cũ, nỗi nhớ thương trong lòng lại càng đong đầy:
Giờ đây biết ngày nào gặp nhau
Biết tìm về nơi đâu
Ân ái trao nàng mấy câu
Thăng Long ơi!
Năm tháng vẫn trôi giữa dòng đời
Ngậm đắng nuốt cay nhiều rồi
Hồ Gươm xưa vẫn chưa phai mờ…
(Anh Bằng, Nỗi lòng người đi)
Có tiếc chăng ai,
Mái tóc bồng bềnh chảy xuôi ý đẹp
Có nhớ chăng ai
Lệ nào ướt đẫm tình người
Ôi Hà Nội ơi, tê tái tiếng cười
Từng cánh hoa đời khép lại
Thương về năm cửa ô xưa!
(Y Vân, thơ Tạ Tỵ, Thương về năm cửa ô xưa)
Thuyền ơi, bến xưa ai đang ngóng chờ
Dòng sông cũ đìu hiu nước trôi lững lờ
Bóng con đò chèo khua trên sông vắng
Xa bến bờ chập chùng một hàng cây…
Hình bóng làng xưa xa mờ
Thuyền ơi đi mãi mãi đâu
Nổi trôi đi muôn phương?
Bao nhiêu lá vàng rơi đầy
Gió thoảng hoàng hôn đưa về
Vẳng tiếng ai hò gần xa gieo nhớ thương…
(Nguyễn Hiền & Thiện Huấn, Về bến xưa)
Về đâu hỡi bầy lũ chim rừng?
Ngừng đây nhắn giùm lời nhớ thương!
Những đêm nao ôm đàn
Lòng thổn thức vấn vương
Nhạc hồn mơ khúc ca hồi hương…
(Ngọc Bích, Khúc nhạc chiều mơ)
Nhạc sĩ Phạm Đình Chương, một con người của Hà Nội, đã giãi bày tình cảm thương tiếc khi rời bỏ quê xưa như sau:
Mưa hoàng hôn, trên thành phố
Buồn gió heo may vào hồn
Thoảng hương tóc em ngày qua
Ôi người em Hồ Gươm
Về nương chiều tà
Liễu sầu úa thềm cũ nằm mơ hiền hòa
Thương màu áo ngà, thương mắt kiêu sa
Hiền ngoan thiết tha.
Thơ ngây đôi má nhung hường
Hà Thành trước kia thường,
Thường về cùng lối đường
Khi mưa buốt, lạnh mình ướt
Chung nón dìu bước thơm phố phường.
Với tâm trạng của một người đã mất mát tất cả, nhạc sĩ có một chút tiếc nuối:
Em ngoài ấy còn nhớ hẹn xưa miệt mài
Giăng mắc heo may sầu rơi ướt vai
Hồn quê tê tái...
Trên dòng sông Hồng Hà
Ôi còn đâu vàng son mùa thơ hiền hòa…
(Phạm Đình Chương, thơ Hoàng Anh Tuấn,
Mưa Sài Gòn mưa Hà Nội)
- Giấc mơ hồi hương
Tuy buồn trách như vậy nhưng trong lòng người ra đi vẫn còn mong mỏi một ngày về không xa để được sống với quê mẹ yêu thương, với ngày tháng cũ êm đềm. Ở những bài hát bày tỏ ước mơ này, ta thường gặp nhiều từ như “đợi chờ”, “hẹn ngày”, “nhớ nhé”, “lời nguyền”, “cho nhắn”, “mong sao”:
Xa quê hương một chiều khi viễn khơi
Bao tâm tư hẹn ngày vui khắp nơi
Thăng Long ơi! Không biết tới bao người
Ðang sống với mong chờ
Ngày vui về cố hương.
(Anh Hoa, lời Ngọc Long, Hận ly hương)
Đây lời người viễn khách tha phương
Mong tìm về mái ấm quê hương
Về thôn cũ một chiều
Tìm người em đợi chờ
Cùng cười vui cho hết đau thương.
(Phó Quốc Thăng, lời Ngọc Long,
Khúc nhạc hoài hương)
Ước mong sẽ quay về chốn quê cũ xa vời
Niềm thương bao la qua năm tháng
Hát khúc hồi hương.
Nắng in bóng bên thềm,
Nắng chiều lắng êm đềm
Chiều tha hương mênh mang niềm nhớ
Cách xa cố hương…
(Xuân Tiên & Đan Thọ, Xa quê hương)
Một nhạc sĩ người miền Nam cũng sẻ chia tâm trạng của những người di cư:
Mãi mãi hướng về kinh đô, ngấn lệ sầu khô
Ôi xiết buồn cảnh đời hải hồ
Mịt mùng nhìn trời bao la
Nhắn theo chim chiều
Rằng nơi này có người hoài hương.
Rừng trùng trùng bao la,
Đường bao xa dưới ánh dương tà
Này là dòng sông sâu,
Nguồn nước đổ biết đâu chăng là
Hôm nay đây bơ vơ
Vì yêu nước thương quê nhà
Hà Nội ơi nhớ nhé,
Ngày hồi hương ta vẫn mong chờ.
(Lam Phương, Tình cố đô)
Ra đi với tình thương mang theo luyến sầu vương,
Khi thu nắng vàng phai bụi trần vương lòng ai?
Ra đi khóc tình quê nặng gót chân lê thê
Tìm nhắn quê xa vời hẹn ngày mai sẽ quay về.
Về nơi cũ sống vui đầm ấm
Ngàn hoa thắm còn vương tình xuân…
(Nhật Bằng & Đan Thọ, Thu ly hương)
Đợi một ngày mai tràn đầy
Xuân mới về cố hương hòa vui
Mẹ già yêu mến, giờ này mong con
Ngồi đếm bao mùa qua rồi
Lạnh lùng đầy vơi nhìn đời mây khói
Lòng nhớ nhung nào nguôi!
(Hoàng Trọng, Mộng ngày hồi hương)
Người ra đi mơ ước ngày trở về sẽ xây dựng lại quê hương với viễn cảnh tươi đẹp, gần gũi, ở đó cuộc sống êm đềm ở quê nhà được trọn vẹn như những tháng ngày cũ:
Con về tằm dệt lứa
Mẹ cười vun khóm dâu
Mái tranh nghèo vươn khói
Vườn thơm ngát hương cau.
Nương chè vươn xanh lá
Ruộng thơm lúa lên màu
Rộn ràng muôn tiếng hát
Đời hết nghĩa thương đau.
(Nguyễn Hiền, Lá thư gửi mẹ)
Ruộng vườn yêu ơi, thôn làng ruộng vườn yêu ơi
Từ ngàn trùng khơi, nhắn qua non sông suối đồi
Ruộng vuờn yêu ơi, thôn làng ruộng vườn yêu ơi
Có sớm ta về, làng làng xóm xóm yên vui.
Đẹp mầu tre tươi, ơi là đẹp mầu tre tươi
Đường về làng tôi, lúa đồng xôn xao đón mời.
Và người yêu quê âu sầu từ ngày anh đi,
Có sớm anh về, mừng mừng ướt má hoen mi.
(Thanh Bình, Lá thư về làng)
Mưa còn rơi ta còn ước rồi nắng yêu thương về đời
Vang trời tiếng cười ấm niềm tin hồn người
Mây trắng vui tươi, tình quê ngút khơi…
(Phạm Đình Chương, thơ Hoàng Anh Tuấn,
Mưa Sài Gòn mưa Hà Nội)
Nhạc sĩ Hoàng Trọng còn mong ước trong một ngày không xa đoàn người di cư sẽ trở về quê hương qua một khúc tango:
Hẹn ngày anh sẽ về,
Muôn năm dẹp tan buồn đau nhân thế
Ai ra xứ ngoài cho nhắn
Bao nhiêu lời nguyền này
Kết thành câu tung hoành
Đâu đây đã tràn tia nắng,
Anh tin nhịp cầu vượt sóng đang thành.
(Hoàng Trọng, lời Hồ Đình Phương,
Bắc một nhịp cầu)
Các nhạc sĩ khi sớm đặt chân vào miền Nam, lại mong muốn sẽ trở về quê xưa bằng nhiều khúc ca nồng ấm:
Những cánh đồng miền Trung xơ xác điêu tàn
Người dân đau xót vô vàn cuộc sống ôi lầm than…
(Phó Quốc Thăng, Hướng về đất Bắc)
- NẮNG ĐẸP MIỀN NAM
Thế là đã xong một cuộc chia lìa. Sau những buồn thương, tiếc nhớ, người xa xứ rồi cũng nguôi ngoai để cùng hòa vào tâm tình của cả dân tộc sau bao tháng năm dài sống trong chinh chiến. Đó là tâm tình của những người được hưởng cảnh thái bình trước mắt, dù không biết kéo dài được bao lâu nhưng niềm vui cũng đã có thật, để bắt đầu xây đắp cuộc sống nơi miền đất mới.
- Thanh bình ca
Quê hương đã qua rồi khói lửa chiến tranh, giờ đây trong tim mọi người dân Việt lại vang lên khúc ca mừng thanh bình. Đất nước phương Nam tạm yên mùa chinh chiến, và lời mời gọi của nhạc sĩ Nguyễn Hiền vang lên như tiếng chim gọi đàn, kêu gọi sự hòa hợp tin yêu để xây cuộc đời mới:
Người ơi ước mong ngày tàn chinh chiến
Ðể toàn dân sống trong cuộc đời ấm êm…
(Nguyễn Hiền & Nhật Bằng, Về đây anh)
Và ông đã chia sẻ tâm tình reo vui trong một khúc luân vũ tươi vui đầy cảm khái:
Ôi mừng sao khi sông núi thanh bình
Lau nước mắt xóa tan mùa chiến chinh
Bóng trăng vàng đùa cùng mái tranh hiền
Lời hẹn hò nhịp cầu gieo thương mến.
Đời yên vui ta xây đắp tương lai
Niềm tin yêu bao la khắp muôn nơi
Thoát điêu tàn người người sống vui cười
Bầy em thơ xanh đôi mắt ngàn khơi.
Và rồi cảnh yên bình của một thời quá vãng lại hiện về: những thôn làng ấm êm dù vẫn là đất quê nghèo nhưng cuộc sống cũng no lành với bóng tre xanh hiền hòa, với ruộng lúa ngàn đời trong tiếng reo vui. Giai điệu dịu dàng trong nhịp luân vũ:
Về nơi đây chung xây đắp quê hương
Và nơi nơi, vui câu hát yêu thương
Lúa reo mừng, mùa về ngát thôn làng
Đời vui tươi như muôn sóng trùng dương.
Từng bàn tay bao đôi mắt long lanh
Miền đồng hoang vươn lên bóng tre xanh
Đất quê nghèo bừng nguồn sống no lành
Và muôn phương say sưa reo bình minh.
Nhìn đàn trâu em mơ ước xa xôi
Chiều vàng rơi trong sương khói chơi vơi
Khắp thôn làng rộn ràng tiếng yêu đời
Ngày mai ơi, thương yêu về ngàn nơi.
(Nguyễn Hiền, Thanh bình ca)
Về đây, người phương xa không còn phân biệt Nam - Bắc, họ cùng góp bàn tay xây dựng cuộc sống mới trong cảnh thái hòa:
Người từ là từ phương Bắc đã qua dòng sông
Sông dài tìm đến phương này, một nhà thân ái.
Ơi tình Bắc duyên Nam là duyên
Tình chung muôn đời ta đắp xây.
Gặp nàng, nàng là thôn nữ
Mắt duyên cười say môi hồng
Tình thắm đôi lòng mộng vàng chung bóng
Ơi, mạch đất dâng hương là hương
Cần lao chung đời vai sát vai.
Cùng góp bàn tay thương yêu nhau rồi
Ngô khoai hai mùa ngát một niềm vui chung vui
Cho thơm hương đời lúa vàng tình ơi…
(Xuân Tiên, Khúc hát ân tình)
Người ơi, mau về đây
Về bên bếp hồng tay cầm tay
Cười lên chan chứa tươi làn môi
Nhớ phút vui đêm nay.
Về đây cho lòng say
Tìm nhau mấy mùa hoa còn tươi
Tìm khi nắng lên hay chiều rơi
Ta nhắn nhau về đây.
Nhà ai trong chiều nay
Nửa đêm đốt hồng vai kề vai
Và nghe câu hát yêu đời ai
Hát mãi sao không nguôi.
Vì thương yêu đời nhau
Vì thương những chiều mưa về đâu
Vì thương những người không tình yêu
Nên nhớ đi tìm nhau…
(Xuân Tiên, Về dưới mái nhà)
Cảnh đời thái hòa thể hiện rõ nét trong cuộc sống dân quê với những đêm trăng trên đồng lúa được mùa cùng tiếng reo vui khắp thôn làng:
Giờ đây ánh trăng lên
Rọi xuống khắp đồng quê
Bao la la bao la a á à a...
Có một đàn cò trắng bay về
Về đồi xa, xa xa xa vời.
Mừng vui lúa tung tăng
Hò reo lúa mừng trăng
Reo vang tang tình tang lúa reo.
Lúa mừng cuộc đời sống
Thanh bình đã về đây với dân yên lành.
Cùng cười lên thắm tươi lúa ơi
Cho nhân loại được sống yên vui.
Cho cung Hằng cũng hé môi cười,
Cười lả lơi trong nhân thế yêu đời.
Hò khoan ánh trăng lên
Rọi xuống khắp trần gian
Xa xôi lúa đầy vơi trăng ơi.
Trăng về là nguồn sống
Yên lành của toàn dân
Yêu trăng thanh bình!
(Lam Phương, Trăng thanh bình)
Say đời sống ngát hương hoa
Ta cười đón gió phương Nam,
Miền Nam ơi!
Đây miền đất nước xinh tươi
Đây miền nắng ấm reo vui
Đây miền sống khắp muôn phương
Việt Nam ơi!
(Trọng Khương, Về miền Nam)
Miền Nam mưa nắng giao hòa
Câu hát câu hò say trời quê đẹp như gấm hoa.
Hò ơi đây mùa vui tới tay trồng tay xới
Lúa lên tươi cho đồng thắm ngời…
(Hoàng Trọng, lời Hồ Đình Phương,
Đẹp mùa yên vui)
Đây phương Nam đây ruộng Cà Mau no lành,
Với tiếng hát êm đềm trong suốt đêm thanh
Quê hương anh lúa rợp khắp bờ ruộng xanh
Lúa về báo nhiều tin lành
Từ khắp quê cùng kinh thành.
Đây phương Nam đây tỉnh Cần Thơ êm đềm
Có lúa tốt quanh vùng nuôi sức dân thêm
Quê hương em bóng dừa ấp ủ dịu êm
Những chiều trăng rọi bên thềm
Vẳng những tiếng cười vui hiền…
(Anh Hoa, Trăng phương Nam)
Ai đi qua trên bến nước làng tôi
Dừng chân nghe cô lái hát khoan hò
Hò hò ơi... Đây bến tự do
Trăng nước xuôi dòng trôi
Chim trắng bay ngàn lối.
Trăng lên khơi chênh chếch bóng đầu non
Để anh tôi buông mái ngắm trăng tròn.
Hò hò khoan, đây bến đò ngang
Soi bóng con thuyền nan
Ta đắp xây mộng vàng.
Mai về ngược sóng Đồng Nai
Sông dài lại thắm tình ai
Đời có em quên lầm than
Ruộng lúa kia cho thơm vàng
Đời nghèo thêm dịu dàng…
(Phạm Thế Mỹ, Bến duyên lành)
Những miền đất thơm thảo miền Nam cho người dân những loại cây trái riêng nức tiếng của đất mình để rồi được đem đi muôn phương cho mọi người mến yêu:
Quê em vốn ở Đồng Nai
Long Thành đất đỏ rồi lên Biên Hòa.
Măng cụt sầu riêng vườn bưởi năm roi
Cô hàng chôm chôm người cũng dễ coi.
Quê anh ở tận An Giang
Long Xuyên, Châu Đốc qua cồn Tân Châu
Mỗi năm nước lụt xuôi thuyền về đâu
Có mơ dáng nàng Hà Tiên thì về.
Quê em vốn miệt Cần Thơ
Miền Tây vựa lúa mỏi cánh cò bay.
Bạc Liêu, Sóc Trăng chung đường lộ mới
Biển rộng Cà Mau ghe cá ghe tôm.
Quê anh vốn ở Long An
Yêu người con gái Mỏ Cày, Bến Tre
Thương nàng giỏi giắng đảm đang
Vườn dừa to trái dày cơm nước nhiều.
Quê em vốn ở Tiền Giang
Cái Bè cam quýt chèo lên Bến Thành.
Khô thiều thiệt ngon Rạch Giá đua tranh
Dưa hấu Đồng Tháp ruột đỏ vỏ xanh.
Quê anh Trảng Bàng, Tây Ninh
Cùng nàng Sông Bé yêu rừng cao su
Uống chung dòng sữa mẹ
Trắng ngần thơm tho
Lái Thiêu trái ngọt mùa dâu ta hẹn hò.
(Khánh Băng, Tình khúc giao duyên)
Người người đều ước vọng mãi bên nhau trong tình thương đầm ấm, cùng xây dựng cuộc sống yên bình trong tình yêu sông núi:
Gặp nhau năm ấy trao câu hát làm tin
Đem cung phím gieo tình
Cùng yêu sông núi yêu duyên nước trời xanh
Yêu hương lúa thơm lành.
Đời ta chung hướng bao nhiêu ý chờ mong
Xây đắp nên mái tranh
Để cùng vui sống say sưa đón bình minh
Chứa chan mộng ngày xanh…
(Hoàng Trọng, Bạn lòng)
- Lối về xóm nhỏ
Người dân miền Nam ra sức xây dựng cuộc sống mới. Sau chiến tranh làng quê đã lên màu xanh tươi của ruộng lúa. Đó là đất lành không chỉ của người dân miền Nam mà của chung cả dân tộc, trong đó có cả người di cư đang ra sức cần lao để nuôi ấm tình người:
Này đây đồng xanh xanh xanh quá
Này đây dừa nghiêng nghiêng nghiêng lá
Có ta chan hòa, vui mừng nhìn đất nước xa.
Đây có người nông phu vươn vai
Bên luống đất cày sâu miệt mài.
Đất với người chung một ngày mai
Mùa lên lúa chín vàng tươi.
Hô lầy hô lấy hô lầy hồ
Đây có đoàn người dân di cư
Vang câu hát tình quê dật dờ.
Quyết phá rừng phá đồi hoang sơ
Để nuôi sống mầm tự do.
Hô lầy hô lấy hô lầy hồ
Em gái Bắc Ninh, anh trai Biên Hòa,
Em đất Thanh Nghệ, anh nhà Cà Mau.
Đồi nương thương sức cần lao
Se duyên Nam Bắc ngọt ngào tình yêu.
(Phạm Đình Chương, Đất lành)
Dưới mắt một người miền Bắc mới đặt chân đến miền Nam, họ nhận ra nơi đây cuộc sống yên lành với ruộng đồng bao la, bát ngát. Một khúc ca tươi vui với nhịp điệu rộn rã:
Hương lúa mênh mông
Tràn miền Nam ngát thơm nồng
Ánh dương ngập trời
Đây miền quê bao đẹp tươi.
Non nước bao la
Từng bầy chim hót vang hòa
Lúa xanh đầy đồng
Bao người dân chung niềm vui…
Hoa xuân xinh tươi ngát bên đường
Chim đua ca vui đón mừng mùa gặt mới
Dân quê hân hoan tưng bừng
Đón vui say sưa
Bông lúa vàng thơm ngàn nơi.
Người dân quê được trở về với nếp sống cũ, đã chăm lo lại ruộng vườn, vui với đời sống lam lũ ngày nào nhưng lòng vẫn hát ca:
Đây nông phu chân lấm tay bùn
Bao công lao lo cấy cày cho ngày mai.
Ta vui say sưa bên ruộng xanh
Bao la tắm nắng hồng ca hát mừng
Nào ai viễn xứ bao năm tháng phiêu linh
Mau quay về nơi đây…
(Phó Quốc Lân, Hương lúa miền Nam)
Người dân miền Nam mở lòng đón chào ánh bình minh của đời sống và tiếp nối khắp mọi nơi là những khúc hoan ca rộn ràng:
Chào bình minh hoa ban mai lả lơi
Nhạc dịu êm vang dư âm ngàn nơi
Bên khóm tre tươi,
Chim hót hoa cười trong nắng yêu đời.
Bầy trẻ thơ yêu quê hương đầy vơi
Đồng ruộng tươi vươn lên bao nguồn mới
Sóng lúa chơi vơi,
Xanh ngát chân trời dịu màu đẹp tươi.
Đây phương Nam, bao la dịu dàng
Say sưa câu hoan ca nhịp nhàng
Duyên xưa còn thắm chung xây cuộc sống
Chan chứa mênh mông.
Tình miền Nam như hoa lan đầy hương
Tìm tự do chim tung bay ngàn hướng
Đây đó vui ca, trong nắng chan hòa
Dựng một mùa hoa.
(Phó Quốc Thăng & Hoài An, Dựng một mùa hoa)
Về miền đất mới, người dân đến đâu cũng nghe tiếng hò êm ái vang lên khắp đất trời rộng mở dù cuộc đời chưa hẳn đã thoát khỏi nghèo khó. Nhạc sĩ Phạm Duy đã nương theo câu hò của miền Nam để diễn tả nỗi lòng của người di cư:
Nhà Bè nước chảy chia hai
Ai về Gia Định Đồng Nai thì về
A li hò lờ! A li hò lờ!
Đường về lối bạn không xa
Qua vùng Đất Đỏ rồi ra Biên Hòa
A li hò lờ! A li hò lơ!...
Đường chiều gió thổi vi vu
Tình nghèo vẫn nở như hoa.
Tác giả ngợi ca cuộc sống mới trong tấm lòng hòa hợp Nam Bắc khi bước chân tới khắp các nẻo đường miền Nam êm đềm tình nghĩa:
Ai nghe chăng tiếng hò bao la
Của mối tình đôi ta Nam Bắc một nhà.
Chiều chiều ngọn gió đẩy đưa
Mẹ hiền nâng bé ngủ mơ
Yêu con thơ mỹ miều
Yêu non sông rất nhiều
Vạn lời hò mến yêu.
Nhà Bè nước chảy chia đôi
Ai về dưới ruộng cùng tôi thì về
A li hò lờ! A li hò lờ!
Đường về nước chảy trôi mau
Đưa thuyền tới mũi Cà Mau ta chuyện trò.
A li hò lờ! A li hò lớ!
Quê em mãi tận Hà Tiên
Có hạt tiêu cay, có tình quyến luyến
Đưa anh tới miền Cần Thơ
Dưới hàng dừa cao trái thơm ngọt ngào.
Ruộng đồng lúa trổ bông mau
Lạch nguồn cá lội xôn xao
Đêm hôm nao gió về biển Đông
Cuốn mối tình Cửu Long, xe kết đôi lòng.
Và mối tình sắt son trong tình tự dân tộc không thể chia cắt và không hề mờ phai:
Ngày nào cạn nước Đồng Nai
Ngày nào cạn nước ngoài khơi
Non sông ta xóa mờ
Không ai nghe tiếng hò
Thì lời nguyền mới phai...
(Phạm Duy, Tiếng hò miền Nam)
Người xa quê hương đã tìm thấy nơi miền đất mới những xóm làng thơm ngát, cuộc sống đẹp tươi, hiền hòa, từ đó trong lòng tươi sáng một niềm tin vào tương lai:
Tình nồng thắm xuyên qua bao mái tranh
Ngọt ngào dâng hương vương mái tóc xanh
Những tình mặn mà là những tình đơn sơ
Quê tôi vẫn đẹp đẹp mấy tình ngây thơ.
Chiều làng quê say sưa trong tiếng ca
Người làng quê yêu bông lúa thiết tha
Những mẹ già ngồi trông trẻ đùa xóm dưới
Run run môi cười như thuở còn đôi mươi…
Chiều tàn rơi trên đê nghe tiếng ai
Hẹn hò nhau vui duyên thắm gái trai
Tiếng hò chơi vơi khi trăng ngà lả lơi
Đêm quê rộn ràng bao tiếng chày buông lơi.
Hàng dừa cao im mơ soi bóng sông
Mộng ngày mai say sưa những ước mong
Gái miền sông Hương hẹn trai miền Cửu Long
Hai ta ước thề xây thắm tình duyên quê.
(Trúc Phương, Tình thắm duyên quê)
Hò lơ hó lơ lắng tai nghe tiếng ai đang hò lờ
Hò lơ hó lơ. Miền Nam nước Việt mến yêu
Có một miền quê rất nhiều đất sống.
Tình quê như chín con sông
Nước trôi vào lòng đất cày thơm nồng.
Đợi ngày lúa tốt trổ bông
Đợi chàng, em đến làm công…
Miền Nam đất giàu nước sang
Có một miền quê xóm làng thơm ngát
Đời ta tuy thiếu xa hoa
Đức tin vẫn là mối tình trong lòng…
Về đây họ gặp được người gái quê tuy đơn sơ nhưng yêu kiều, dù còn khó khăn nhưng mối tình vẫn bền chặt:
Trời xinh em trắng như bông
Cũng bởi em làm vất vả trên đồng.
Được mùa lúa tốt hạt cơm
Gặt về cho bõ nhọc công…
Yêu em đôi mắt hạt huyền
Yêu làn tóc rối yêu liền nước da.
Yêu em tấm áo thô sơ
Dãi dầu nắng mưa
Vẫn chưa phai mối tình…
(Phạm Duy, Hò lơ)
Với người đã từng sống với miền quê xanh ngát, nơi đã ươm bao tình cảm gắn bó tha thiết thì mỗi khi xa quê hương, niềm thương nhớ trong lòng vẫn luôn dào dạt với hình ảnh thân yêu dưới bao mái tranh nghèo:
Mái tranh chiều
Một trời mây lam ấp ủ mái thu vàng
Mái tranh chiều
Ngọn đèn lu lu như đùa vầng trăng sáng
Rơi nhà ai chậm thêm chạnh hoàng hôn
Gió chiều nay lộng hàng cau lay hắt hiu
Trăng vàng êm dịu nhẹ lên
Lấp ló sau bao mái tranh chiều.
Mái tranh nghèo
Mẹ già lom khom nghe chừng bước con về
Mái tranh nghèo
Trẻ đùa vô tư đâu nào sầu nhân thế
Ai nằm nghe vạc, tiếng vạc sầu tênh
Tơ lòng thêm lạnh ngoài hiên nghe vắng tanh
Có người khơi lửa ngồi may
Nghe gió lay, lá bay qua mành…
(Hoàng Thi Thơ, Mái tranh chiều)
Nhớ mái tranh xưa đầm ấm
Ghi biết bao nhiêu niềm thương
Nhớ bóng trăng soi đầu xóm
Nhớ câu ca đầu thôn khắc ghi cõi lòng.
Gió mát trăng thanh đẹp quá
Gieo biết bao nhiêu vần thơ
Muốn nói lên muôn ngàn ý
Hát lên muôn bài ca những khi chiều mơ.
Thẹn thùng gì khi ta gặp nhau trên đường vắng
Trao nhau đôi câu ấm lòng
Ghi nên bao tin yêu để duyên ta càng sâu
Mong cho thôn xóm tươi màu
Vì đời còn tin yêu thì thương nhau còn mãi
Như khi trăng soi giữa đời
Câu ca đang chơi vơi còn ghi trong lòng tôi
Trăng ơi trăng sáng ngàn nơi…
(Y Vân, Bóng người cùng thôn)
Xin trả tôi về thời xa xưa lộng gió
Bên khóm hoa cà rượt đuổi bướm tung tăng
Diều căng dây mái đình
Thương đầu xanh chưa biết buồn
Chưa sầu chưa hờn oán.
Xin trả tôi về ngày xưa trong mùa lúa
Bên ánh lửa hồng mẹ thức nấu ngô khoai
Ngoài sân vang tiếng cười
Tan vầng trăng của bóng chày
Thắm đượm vẹn tình quê…
(Mặc Thế Nhân, Xin trả tôi về)
Quê hương tươi đẹp như thế nên luôn có lời nhắn nhủ dù đi xa khắp nơi nhưng cố trở về sống với miền quê thân thương, trìu mến:
Quê em nắng vàng nhạt cô thôn
Vài mây trắng dật dờ nơi cuối trời
Bâng khuâng tiếng hò qua xóm vắng
Khói lam buồn như muốn ngừng thời gian.
Một chiều anh mới đến
Bóng dừa nghiêng gió ru thềm
Tìm về đôi cánh mầu
Mắt em nhìn nói ngàn câu.
Nhớ mãi mối tình của mẹ quê nâu sồng
Của người em mơ mộng
Và chiều vàng ngát mênh mông
Là chiều ngày ấy sang sông em chờ trông.
Anh ơi nhớ về thăm thôn xưa,
Để nghe tiếng ngọt ngào ru bóng dừa
Xa xôi bước người anh lữ thứ
Nhớ thương hoài câu hát chiều làng em.
(Trúc Phương, Chiều làng em)
Tình cảm dành cho quê hương ấy còn được diễn tả trong một khúc nhạc tươi vui, rộn rã của một nhạc sĩ mà tình cảm tràn đầy trong các tác phẩm của ông đều dành cho miền quê:
Về thôn xưa ta hát khúc hoan ca
Ngọt hương lúa tình quê thêm đậm đà
Dào dạt bao niềm vui trong mái lá.
Bờ dâu xanh, cô gái hát êm êm
Tầm mai chín gởi anh dâng mẹ hiền
Lòng già thêm hơi ấm khi chiều lên.
Có những chiều hôm
Trời nghiêng nắng xế đầu non
Nắng xuống làng thôn
Làm cho đôi má em thêm giòn
Lúa đã lên bông
Mắt già tươi sáng thôi chờ mong
Tiếng hò cô lái bên Cửu Long
Mơ rằng mai lúa lên đầy bông.
Chiều hôm nay quay gót bước phiêu du
Về thôn xóm để vui chung ngày mùa
Đường về thôn quyện chân bên nhánh lúa.
Vầng trăng nghiêng soi mái tóc em thơ
Vài cô gái nhỏ to vui chuyện trò
Đường về thôn niềm vui dâng đây đó.
(Trịnh Hưng, Lối về xóm nhỏ)
Dưới mắt một nhạc sĩ miền Trung, vùng đất mới tiêu biểu cho đồng ruộng phương Nam chính là Đồng Tháp, nơi bày ra cuộc sống dân dã của người dân nơi đây:
Đây Tháp Mười phương Nam tôi thân yêu
Sông lúa vờn vờn trong ánh nắng chiều
Vang tiếng chày khắp chốn cô liêu.
Đây Tháp Mười mênh mông nơi quanh năm
Có những mùa trồng dâu ta ươm tằm
Có những mùa trồng khoai hay hái cà.
Không chỉ có ruộng đồng bát ngát mà nơi đây cuộc sống ấm no, chan hòa tiếng cười ấm êm trong tình thương của xóm làng:
Tháp Mười ơi đây miền Nam,
Yêu tự do vui bình an.
Hò ơ hò hò ơi. Ai vô Đồng Tháp mà nghe
Có chiều chiều về em bé,
Bé hát vè vè mà chơi
Đồng xanh xanh ngát chân trời
Ơ hời hời ờ ờ ơi. Hò ơi...
Quanh năm đồng lúa phì nhiêu
Lúa nhiều nuôi dân no ấm
Tang tình tình tình tang
Ai đi xin nhớ xóm làng
Quanh năm cày cấy cho nhà, nhà Việt Nam.
Đây Tháp Mười phương Nam tôi thân yêu
Vang tiếng hò hòa trong những tiếng cười
Vui cấy cày khắp chốn nơi nơi.
Như luyến tình yêu ai lúc xa xôi
Trông lúa vàng nàng thôn nữ tươi cười
Vui xóm làng hò ơi ta yêu đời.
(Thu Hồ, Khúc ca Đồng Tháp)
Trong một khúc ca với tiết tấu rộn rã, nhạc sĩ Văn Phụng ngợi ca mùa xuân tươi đẹp đang về trên miền Nam thân yêu với cuộc sống yêu đời của bao lớp dân quê:
Từ phương xa, đêm nay xuân về duyên dáng
Trên đôi môi nàng trinh nữ thắm nét sống
Đêm bao la, không gian vang lời tha thiết
Van xin xuân đừng phai sắc.
Hoa ngát hương thơm lành
Nhạc lắng câu thanh bình
Gió lướt êm như ru cơn mơ say sưa
Theo âm thanh đang trầm ngân.
Miền Nam! Niềm vui chan chứa đêm mơ hồ
Miền Nam! Tình xuân sưởi ấm thêm đôi bờ
Giờ đây, mùa xuân đang xóa tan mây mờ
Quên đi đau thương sầu nhớ
Vui ca tung gieo nguồn sống đắp xây tự do.
(Văn Phụng, Xuân miền Nam)
Cùng mạch cảm hứng đó, nhạc sĩ Phạm Duy cũng mừng vui trong mùa xuân bát ngát niềm vui:
Trời xanh xanh quá, sáng soi bên nhà
Hương xuân la đà lọt cánh cửa qua.
Ngoài trời tự do, lũ bướm quanh co
Theo đường tơ, ra ngoài nẻo mơ.
Có tiếng guốc kéo vang trên phố vắng
Đưa tôi ra gặp ngay ánh nắng
Có tiếng hát giáo đường trong gió sớm
Đưa tôi về cuộc đời đầm ấm.
Một mùa xuân nóng giữa nơi kinh kỳ
Mưa bay không về, chỉ có bụi xe.
Mặt trời phương Nam trong lúc xuân sang
Yêu người dân, xuân nồng tình doan.
Nắng khắp phố phường và xuân ngay trong vườn
Hoa cười lên hương dừa cao nghe ngóng
Máu xuân trong lòng tràn lan trong gió cong
Yêu một dòng dòng nước cuốn mênh mông
Xuân vờn trên sóng. Có cô nàng
Giặt áo cho chàng, mặt phơi ngoài nắng...
(Phạm Duy, Xuân nồng)
Hơn ai hết, vì lớn lên trên đất miền Nam, nhạc sĩ Lam Phương nhận ra trên quê hương của mình cái đẹp của mùa nắng ấm làng quê với tất cả tình yêu tha thiết:
Đây trời bao la ánh nắng mai hé đầu ghềnh
Lan dần tới đồng xanh.
Ta cùng chen vai đem tay góp sức tăng gia
Cho người người vui hòa.
Đường cày hôm nay lên tràn bông lúa mới
Ôi duyên dáng đồng ơi!
Đến mai sẽ là ngày muôn hạt chín lả lơi
Mình ngắm nhau cười.
Kìa đàn chim quê chim tung bay về đâu
Mang tin rằng giờ đây ta sống với bình minh.
Tiếng ca trong lành tiếng hát lừng trời xanh
Đẹp biết bao tâm tình, tình là tình nồng thắm
Buộc lòng mình vào núi sông tình mến quê hương.
Ngàn bóng đêm phai rồi
Vầng dương lên soi đời làng ta nay rạng ngời!
(Lam Phương, Nắng đẹp miền Nam)
Đất nước sau chiến tranh vẫn còn bày ra cảnh điêu tàn, xơ xác trên khắp nẻo đường quê hương, vì vậy nơi đâu ta cũng nhận ra cảnh quê nghèo. Tuy vậy trong cảnh thanh bình, cuộc sống người dân vẫn gợi lên niềm vui chan hòa với tình người thắm thiết:
Đây xóm nghèo quê tôi khi nắng lên
Hương lúa ngọt tình quê thêm trìu mến
Đôi bướm vàng nhởn nhơ khi quyến luyến và
Cô gái làng ngẩn ngơ mơ tình duyên.
Bên luống cày đời vui đang nở hoa
Ôi áo màu nâu tươi sao đẹp quá
Chân bước về tìm vui dâng mái lá
Lắng nghe tiếng hò hát đưa duyên mặn mà
Em bé thơ ơi, trên mình trâu nắng
Em ước mộng điều gì
Cô hái dâu ơi, trên dòng sông vắng
Cô có buồn người đi.
Trên đường về quê hương
Nghe dạt dào tình thương
Cánh chim giang hồ vẫn trôi giữa trời
Bước chân lãng du ơi chỉ là mộng thôi.
Làng quê đó được phác họa bằng đôi nét giản dị và thân thuộc: bóng dừa, hàng cau, lúa vàng, lũy tre, con sông, mái tranh, con đê, em bé quê…
Đây bóng dừa xanh xanh tôi mến thương
Chim trắng về đem vui reo ngàn hướng
Kìa cổng làng hàng cau nghiêng nắng xuống
Đàn em bé đùa hát ca quên sầu thương.
No ấm về tình ta thêm thắm tươi
Bông lúa vàng nhờ tay anh cày xới
Đây nắng đẹp miền quê thêm sáng chói
Bừng lên xóm nghèo ấm êm bao cuộc đời.
(Phạm Thế Mỹ, Nắng lên xóm nghèo)
Tôi yêu quê tôi yêu lũy tre dài đẹp xinh
Yêu con sông xanh dâng cát hoe vàng bên đình
Yêu trăng buông lơi trên má cô nàng dệt tơ
Và yêu cánh đồng vờn xa là đây đang dựng mùa hoa.
Tôi yêu đơn sơ qua mái tranh nghèo mẹ quê
Yêu duyên nên thơ trong tiếng khoan hò ước thề
Yêu con đê xưa đưa lối qua chợ làng quê
Và yêu mấy nhịp cầu tre là đây em chờ anh về.
Đời tuy còn nghèo nhưng nụ cười luôn nở trên môi, đâu đâu cũng vang tiếng hát yêu đời của trẻ thơ và của lứa đôi:
Kìa cùng đùa chơi trẻ thơ ca hát say đời
Dù nghèo mà vui hỏi ai không hé môi cười
Mưa nắng ơn trời luống cày thắm đẹp lúa ngời
Xóm làng đón mùa chiêm mới ấm no ấp ủ lòng tôi.
Tôi yêu quê tôi yêu mãi bây giờ càng yêu
Yêu chim bay qua mang đến tin mừng thái hòa
Yêu anh yêu em yêu nước yêu trời gần xa
Và yêu mối tình nở hoa
Ngàn năm không hề phai nhòa.
(Trịnh Hưng, Tôi yêu)
Đêm nay trăng soi thôn trang,
Gió đưa gió đưa nhịp chày vang, chày vang
Trăng đến vui thôn làng
Cho nặng tình, tình yêu thương.
Êm êm trên sông ven thôn,
Gió đưa gió đưa giọng hò khoan hò khoan
Nghe sóng vỗ mạn thuyền
Khêu gợi tình, tình quê hương
Nghe sóng vỗ mạn thuyền
Thêm nặng lòng biết bao là tình.
Ớ! Quê hương mình (hò dô hò)
Đồng rộng trời thanh
Ớ! Nước non mình (hò dô hò)
Cảnh đẹp người xinh
Ớ ờ ơ, này là trai (ơ) gái (ớ ớ dô ớ hò)
Ta như đôi bàn tay,
Ớ ờ ơ, cùng một dòng (ư) máu (ớ ớ dô ớ hò)
Ta thương yêu (ờ) nhau.
(Mạnh Bích & Nguyên Diệu, Thôn trang)
Lưng trời mây trắng trôi lững lờ
Mơ hồ tiếng sáo ru hồn thơ
Ngắm trăng thanh và nghe tiếng tiêu
Đưa câu mơ huyền
Lòng tôi mơ ước tiên ban cặp cánh
Bay lên vầng trăng.
Thu đã đem nguồn vui tới đây
Điểm tô ánh trăng mơ
Nhưng thấy đâu mùa trăng ấu thơ
Mùa trăng lúc ngây thơ.
Màu trăng sáng cùng muôn khúc ca
Ngày xưa đã trôi qua
Ánh trăng xưa lòng tôi vẫn ghi
Thời gian chưa xóa mờ.
(Văn Phụng, Hình ảnh một đêm trăng)
Trong hoàn cảnh nghèo khó đó, người dân phải ra sức cần lao, hăng say công việc đồng áng để có được cuộc sống tươi đẹp hơn:
Chiều chiều ơi trăng về lả lơi
Chiều đồng quê câu hò chơi vơi.
Hò ơi! Sức chúng ta em cùng anh
Ðem nước lên cho đồng xanh
Nuôi kiếp nghèo đời mong manh.
Nhịp nhàng đưa dây gàu đều tay
Lòng nào say trăng vàng lung lay
Hò ơi! Ta ngắm xem bên bờ sông
Bao mắt ai đang chờ trông
Mai lúa mùa rồi đơm bông.
Trăng sáng quá em ơi trên mái đình
Chiều trăng rung rinh câu hò tình tứ.
Vàng kia ai gieo trên lúa đồng mình
Vờn đôi cò trắng biết bao là tình…
(Hoàng Thi Thơ, Múc ánh trăng vàng)
Quê hương những ngày tháng sau chiến tranh vẫn còn hoang tàn, cuộc sống vẫn đạm bạc, người dân quê vẫn còn nghèo khổ. Dưới mắt họ, mái tranh tuy nghèo nhưng vẫn chứa đựng những tình cảm thương yêu và chan chứa niềm vui, vì vậy họ vẫn muôn đời gắn bó:
Mây bay qua ánh trăng chiếu dần
Vào ruộng đồng bao la
Nghe xa xa mấy câu hát vè
Vọng từ đầu thôn đưa về.
Quê hương ta đất xưa vốn nghèo
Nhưng giàu tình thương nhau
Biết yêu lúa mầu xa cuộc đời cơ cầu
Gái trai biết làm tròn lời thề khi ban đầu.
Ðêm hôm qua gió lay lá cành
Chờ cảnh đẹp trăng thanh
Theo dư âm, tiếng ru quyến tròn
Chừng buộc vào mối duyên lành
Thương cho nhau nắng mưa cấy cày
Ngoài ruộng đồng nông sâu
Sớm hôm tưới trồng nào quản đời dãi dầu
Vững tin có ngày mình được nhìn lúa thơm vàng…
(Hoài An, Tình lúa duyên trăng)
- Tình thắm duyên quê
Trong cảnh đời đó những lứa đôi của làng quê vẫn sống bên nhau đậm tình, mơ ước được sống mãi trong mối duyên lành êm đẹp:
Trên sông sâu đôi mái chèo nhẹ khoan
Đây quê tôi đẹp như ánh trăng ngàn.
Trăng lên khơi, tôi hát lời hò khoan
Trăng sáng cả miền Nam,
Trăng sáng cả đèo Ngang.
Đêm hôm nay say tiếng hò nhẹ đưa
Ta thương nhau mà thương mấy cho vừa
Quê hương ta đây sáng tạnh chiều mưa
Nơi gió lành nhẹ đưa trăng náu sau liếp dừa…
Đêm hôm nay trăng rót vào lều tranh
Nghe êm êm vài cơn gió vương lành
Trăng ơi trăng yêu kiếp đời cần lao
Yêu kiếp nghèo gian lao,
Yêu mối duyên nghèo khó.
Đêm hôm nay nghe gió vào lều tranh
Nghe êm như lời em gái tâm tình
Ta yêu trăng yêu cánh đồng xanh xanh
Yêu lúa mùa đẹp xinh xây đắp mộng duyên lành.
(Trịnh Hưng, Trăng soi duyên lành)
Và làng quê thì gắn liền với đồng lúa. Chính nếp sống thuần nông này đã tạo nên cảnh sắc nên thơ như tiếng giã gạo trong đêm sau những ngày lao động trên đồng:
Trong đêm trăng tiếng chày khua,
Ta hát vang trong đêm trường mênh mang
Ai đang say, chày buông rơi
Nghe tiếng vơi tiếng đầy.
Ai đang đi, trên đường đê,
Tai lắng nghe muôn câu hò đê mê
Vô đây em, dù trời khuya
Anh nhớ đưa em về.
Muôn câu hò, hò hò khoan,
Đang mãi vang trong đêm dài
Gái trai làng chiều hôm nay
Đang mãi say theo tiếng chày.
Đêm chơi vơi gạo cười tươi,
Như chuyền hơi ấm, ấm lòng người…
Tiếng hò trong đêm đôi khi cũng kết nối được tình cảm yêu đương cho những lứa đôi:
Ai xa xăm, ai buồn chăng,
Nghe hát vang muôn câu hò thênh thang
Chân băng ngang,
Vào nơi đây chắp mối duyên lỡ làng.
Trong đêm thanh, trăng tàn canh,
Bao tiếng ca theo tiếng chày nhanh nhanh
Dư âm xa, còn vang mãi trong ánh đêm trăng tà.
Còn vang mãi trong ánh đêm trăng tà
Còn vang mãi trong xóm nghèo làng ta...
(Hoàng Thi Thơ, Gạo trắng trăng thanh)
Kìa thôn quê dưới trăng vàng bát ngát
Ánh trăng thanh chiếu qua làng xơ xác
Chiếu hồn quê bao khúc ca yêu đời.
Mừng trăng lên chúng ta cùng múa hát
Ước mong sao lúa hai mùa thơm ngát
Lúa về mang bao khúc ca tuyệt vời…
Hò là hò lơ hó lơ hò lơ
Nầy anh em ơi! Giã cho thật đều,
Giã cho thật nhanh
Giã cho khéo kẻo trăng phai rồi
Khoan hò khoan tiếng chày khua
Vang mãi trong đêm dài.
Nhất là trong những ngày mùa, tiếng chày vang cùng tiếng hát đã cho cuộc đời thêm sắc màu tươi thắm:
Cười lên đi trăng sắp tàn bóng xế
Hát lên đi để nung lòng nhân thế
Để đồng xanh vui khúc ca ngày mùa.
(Lam Phương, Khúc ca ngày mùa)
Và cứ thế cuộc sống êm đềm trôi qua với câu ca, tiếng hò còn vang trong thôn xóm cùng lời hò hẹn của trai gái trong làng tưởng như đang chìm đắm trong giấc mộng triền miên:
Mây trắng bay qua khi trăng dần lan
Muôn câu hò nhịp nhàng khắp thôn trang
Đoàn người say sưa vui tiếng hát vang
Lúa dâng sữa ngọt đậm tình ta với nàng.
Đêm lắng sâu khi sương lam dần xuống
Hương ngạt ngào tình ruộng sắn ngô thơm
Trời về khuya nghe man mác gió lành
Chắp duyên thắm dịu đẹp tình ta với mình…
Em có nghe chăng dư âm đồng quê
Khi trăng ngàn mờ tỏa chiếu trên đê
Đoàn người nông phu vui gánh lúa về
Bóng trai gái làng hẹn hò nhau ước thề.
Đom đóm bay quanh trên ao bèo xa
Khi bao người dìu dịu giấc Nam kha
Mộng triền miên say sưa dưới mái vàng
Ánh trăng khuất chìm vào rặng tre cuối làng.
(Hoài An & Huyền Linh, Trăng về thôn dã)
Chính trong khung cảnh nên thơ đó, mối duyên tình của đôi lứa cũng vừa nẩy nở. Tình yêu được nối lại từ mấy nhịp cầu tre thân thuộc:
Làng tôi nghe đu đưa mấy nhịp cầu tre
Làng bên băng qua kênh nối tình miền quê
Buồn vui dân trong làng ra nghỉ trưa hè
Lặng mà nghe ai hát đêm về.
Hỏi rằng ai không yêu mấy nhịp cầu tre
Lặng nghe ai ca trong nắng chiều vàng hoe
Cầu tre bao trưa hè vui một câu vè
Để lòng ai quên hết não nề…
Nhờ ai em tôi qua lấy chồng làng bên
Nhờ ai ai đem ngô lúa về ngoài hiên
Cầu ơi ai đem tình gieo tràn khắp miền
Lòng cầu như đôi cánh chim hiền.
Chiều nay, trăng trong xanh
Nhớ nhịp cầu duyên
Cầu ơi ai đâu quên những chiều thần tiên
Lòng mong mai cho dù sông cạn đá mòn
Nhịp cầu kia muôn kiếp vẫn còn...
(Hoàng Thi Thơ, Mấy nhịp cầu tre)
Có ai nhớ về mấy nhịp cầu tre bờ ao đong đưa
Ruộng lúa phì nhiêu tận cuối chân trời
Thẳng cánh cò bay.
Bến sông cuối làng có con đò
Đưa người khách lạ với câu hò
Trên nhịp cầu tre, tóc xõa bờ vai
Một người con gái đứng nghiêng nón chờ.
Biết bao kỷ niệm trên nhịp cầu tre
Chuyện tình đôi ta
Một mái nhà tranh hai trái tim vàng
Không thể lìa xa
Lắng nghe khúc nhạc tiếng sáo diều
Bóng hình ngã dài nắng ban chiều
Tay lại cầm tay, vai lại kề vai,
Tình yêu không thiếu ước mơ đã nhiều.
(Khánh Băng, Trên nhịp cầu tre)
Đẹp nhất là khi mối duyên tình đã thành nghĩa vợ chồng giữa những trai gái làng quê. Còn gì thơ mộng hơn khi một lứa đôi với tình yêu mặn nồng trên chiếc thuyền trong đêm trăng:
Trên con sông
Buồn vui với một dòng
Thuyền trôi (ớ) đẹp lòng
Đôi vợ chồng một đôi vợ chồng
Tình yêu mặn nồng
Đời dù nghèo khi ánh chiều tan
Vui với đò trăng
Đời đẹp quá những đêm trăng rằm…
Sông cheo leo hồn theo thuyền nghèo
Nào đâu dừng chèo
Đôi vợ chồng hằng mong ngày nào
Tình yêu dạt dào
Đời ngọt ngào vui sướng hằng mơ
Với chiếc đò thô
Lòng đẹp quá câu hát ven bờ…
(Y Vân, Đôi mái chèo trăng)
Hình ảnh đêm trăng được tăng thêm vẻ đẹp khi người nhạc sĩ lặp đi lặp lại lối nhân hóa sự vật thật nên thơ:
Đêm nay bao con thuyền về đâu xuôi mái
Ai ca dưới trăng ngà gần xa vắn dài
Mái chèo khoan thai, trên sông hai màu
Con thuyền về đâu
Ô hay sao trăng rụng xuống cầu?
Vì đâu, ô hay sao trăng rụng xuống cầu?
Đêm nay bao con thuyền về ngang bến vắng
Cô em hát lên rằng dừng chân hỡi chàng
Hỡi chàng chiến đấu nắng mưa dãi dầu
Đừng vội về đâu trăng vui
Nên trăng rụng xuống cầu
Vì đâu trăng vui nên trăng rụng xuống cầu?
(Hoàng Thi Thơ, Trăng rụng xuống cầu)
Mối duyên tình của đôi lứa ở thôn quê đẹp đẽ biết bao! Người con gái sớm hôm tần tảo, dầu dãi nắng mưa cho ruộng đồng xanh tốt nhưng vẫn không hề mất đi sự duyên dáng:
Em gái vườn quê cuộc đời trong trắng
Dầm mưa dãi nắng
Mà em biết yêu trăng đẹp ngày rằm.
Anh biết mặt em một chiều bên thềm
Giọng hò êm đềm
Và đôi mắt em lóng lánh sau rèm.
Ai hát ngoài ao chừng ngồi giặt áo
Giọng hò êm quá
Mà anh ngỡ ai rót mật vào lòng.
Anh cuốc vườn sau mặt trời trên đầu
Ruộng vườn lên màu
Vì em ước mong đây đó chung lòng.
Cuộc sống dẫu còn nghèo khổ nhưng mối tình vẫn keo sơn, tình vẫn thủy chung để chăm lo cho tương lai, vẫn còn đôi tay để vượt qua bao khó khăn:
Gió sau ao bèo em thương anh
Không kể là giàu nghèo
Miễn rằng tình đặng sơn keo,
Núi cao em cũng trèo
Sông sâu em cũng lội
Vạn đèo em cũng qua.
Gió lay cành đa
Anh thương anh thương em thật thà
Mưa lay hoa cà da em quá mặn mà
Và thương bao giọt mồ hôi đẹp má mặn môi.
Dăm miếng trầu cay một buồng cau trắng
Một buồng cau trắng
Mà duyên đôi ta nên vợ thành chồng.
Một túp lều tranh một vừng trăng tròn
Một vừng trăng tròn
Mà tha thiết yêu cho hết tơ lòng.
Cho đến ngày mai dù mưa hay nắng
Lòng ta vẫn thắng
Mà đôi chúng ta xây dựng đời này.
Ta có bàn tay một tình yêu này
Một đời sum vầy
Thì đâu khó chi lấp biển vá trời...
(Hoàng Thi Thơ, Duyên quê)
Trong cái nhìn của cảm xúc tương tự, hai ca khúc khác của nhạc sĩ Phạm Duy cũng mô tả cảnh đời của đôi vợ chồng quê trong niềm vui chung sức cần lao:
Nhớ nhớ thuở nào anh (là) cày thuê
Em (là) dắt trâu,
Đôi ta cùng gặp nhau dưới cầu
Bóng mát dưới cầu.
Nhớ nhớ thuở nào anh đây làm công
Em (là) gánh rong,
Miếng trầu cau nên đôi vợ chồng
Đôi vợ (ừ) chồng.
Cuối cuối nẻo làng túp (là) lều hoang
Che (là) gió sương,
Ơn hai mùa (là) lúa chín ngô vàng
Lúa chín ngô (ý) vàng.
Suốt suốt một đêm anh (là) cùng em
Dưới (là) bóng trăng
Tiếng chày tre cối đất nhịp nhàng,
Nhịp nhàng vui…
(Phạm Duy, Tình nghèo)
Chàng là thanh niên
Mạch sống khơi trên luống cầy
Nói năng hiền lành như thóc với khoai.
Nàng là con gái nết na trong xóm
Nước da đen giòn với nụ cười son.
Hỡi anh gánh gạo (ư ứ)
Trên đường, chàng ơi
Gạo Nam, gạo Bắc (ư ứ ư)
Đòn miền Trung, gánh đừng để rơi
Chàng chàng ơi, gánh đừng để rơi.
Hỡi em tát ruộng (ư ứ) bên ngòi,
Nàng ơi biển Đông ta tát cạn (ừ ư ư)
Nàng nàng ơi, cho đời thuận nhau.
Nàng nàng ơi, chàng chàng ơi.
Chàng nhìn đàn chim
Rồi ước như chim ngang trời
Sống chia miếng mồi, như đũa có đôi
Nàng cười không nói, ngước ra sông núi
Má em hây hồng như áng mây trời…
(Phạm Duy, Vợ chồng quê)
- Mùa hợp tấu:
Dẫu sao đất nước đã yên bình, mọi con dân về chung trong một nhà đầm ấm tình dân tộc. Bao thương yêu trải rộng cho mọi tâm hồn để đón mừng cuộc sống thanh bình đang về trên quê hương. Lòng người dân đã có được niềm vui chan hòa trong bầu khí thiêng của sông núi, tưởng chừng như mọi người đang ở trong ngày lễ hội hoa đăng:
Niềm vui chan chứa
Bao tình thắm dâng chan hòa
Lòng ngập yêu thương
Rộng bao la như trùng dương.
Tình chung non nước
Bao niềm ước trong tuổi xanh
Những phút quyến luyến
Dưới ánh đèn đời tươi màu.
Tìm mộng duyên thắm ban đầu
Cùng nhịp ca múa trong đêm thâu
Yêu nhạc thanh tân vui hội hoa đăng…
(Dương Thiệu Tước, Hội hoa đăng)
Tiếng reo vui trong cuộc đời bừng sáng khi ánh thái dương soi rọi khắp quê hương và người người muôn nơi như được chắp thêm đôi cánh để tung bay trên khắp trời Việt. Đúng là mùa hợp tấu như nhạc sĩ Hùng Lân đã gọi tên:
Bạn đường ơi, nắng lên rồi, gieo sáng ngời
Nhạc ngày xanh như chim lành tung đôi cánh
Một trời hoa sáng bao la
Chờ đợi ta kíp xông pha
Bạn cùng tôi câu nước non ta chung hòa.
Ngoài ruộng sâu đã lên màu bông lúa đầu
Nhành thùy dương
Vui lên đường về định hướng
Mùa dựng xây đón ta đây
Hợp ngàn tay thắm men say
Dựng ngày mai tươi sáng
Trong khúc nhạc bừng mây.
Cùng với trời hoa tươi sáng, mọi người cùng cất tiếng hát ngợi ca tình thân ái về trong lòng người, về trên quê hương:
Ca lên đi, xuân thế hệ lên phơi phới
Ca lên đi, ca sức mạnh dân tộc mới
Cho xanh tươi cây ước vọng bên suối đời
Cho thắm lại tơ lòng ai thiếu yên vui.
Bạn đường ơi, nắng lên rồi, gieo sáng ngời
Nào cùng nhau, ta mở đầu mùa hợp tấu.
Dù ngày mai sống đôi nơi, hẹn rồi đây sát đôi vai
Nhìn ngày trôi, nghe sức thiêng ta chưa hề phai.
(Hùng Lân, Mùa hợp tấu)
Sống trong cuộc đời yên bình như thế, mọi người đều tin vào sức cần lao của mình, tự đắp xây tương lai trong niềm vui sống. Nhạc sĩ Phạm Duy đã phát triển làn điệu dân ca Bắc bộ (Trống cơm) để viết nên khúc ca thể hiện niềm vui của bao lớp người trong xã hội. Trước hết là hình ảnh của con gái, con trai:
Tình bằng có tiếng trống lơi
Khen ai khéo vỗ ấy tay mà vui tay
(Tay mà vui tay tay mà vui tay).
Một bầy tang tình con gái
Chứ mấy thảnh (í) thơi
Ði tìm tìm tìm ai (tìm tìm ai).
Tình bằng có tiếng trống cơm
Khen ai khéo vỗ ấy bông mà nên bông
(Bông mà nên bông bông mà nên bông)
Một đàn tang tình trai tráng
Chứ mấy lội (í) sông
Ði tìm tìm tìm ai (tìm tìm ai).
Bông mà bông bông bông mà bông bông
(Bông mà bông bông bông mà bông bông).
Một đoàn tang tình trai gái
(Một đoàn tang tình trai gái)
Chứ mấy lội (í) sông
Ði tìm tìm tình thương (tìm tình thương)
Quên tạm những nỗi căm hờn
(Quên tạm những nỗi căm hờn).
Tiếp đó là hình ảnh của lũ chim non, của đàn em bé, của người thi sĩ và của mọi người mơ ước cuộc đời tự do:
Tình bằng có tiếng véo von
Nghe như tiếng hát lũ chim mà chim non…
Tình bằng có tiếng líu lo
Tôi yêu tiếng hát ngây thơ mà ngây thơ
(Thơ mà ngây thơ thơ mà ngây thơ)…
Một bầy tang tình con nít
Chớ mấy mãi mơ chim trời
Này mày ơi (này mày ơi).
Một đoàn tang tình thi sĩ
(Một đoàn tang tình thi sĩ)
Chứ mấy làm (í) thơ
Yêu đời đời tự do (đời tự do).
Ca ngợi nỗi vui con người
(Ca ngợi nỗi vui con người)…
Tình bằng nhớ mãi nhớ hoài
Ta xin quyết chí tin vào tương lai
(Tin vào tương lai tin vào tương lai)…
(Phạm Duy, Tình tự tin)
Trong niềm vui lớn lao đó, mọi người như muốn kêu gọi về sống bên nhau một cuộc đời bình yên sau mùa chinh chiến. Người nhạc sĩ đã cất lên tiếng mời gọi đó:
Người ơi, mau về đây
Về bên bếp hồng tay cầm tay
Cười lên chan chứa tươi làn môi
Nhớ phút vui đêm nay.
Về đây cho lòng say
Tìm nhau mấy mùa hoa còn tươi
Tìm khi nắng lên hay chiều rơi
Ta nhắn nhau về đây.
Nhà ai trong chiều nay
Lửa đêm đốt hồng vai kề vai
Và nghe câu hát yêu đời ai
Hát mãi sao không nguôi.
Vì thương yêu đời nhau
Vì thương những chiều mưa về đâu
Vì thương những người không tình yêu
Nên nhớ đi tìm nhau.
Về đây để cùng nhau tìm tình thương bên ngọn lửa hồng dưới mái nhà đầm ấm, dù là người từ miền Bắc vào hay người ở mọi miền quê miền Nam:
Ơi, bếp hồng sưởi ấm bếp hồng tươi
Tiếng ca xa vời
Hát mừng mừng lửa hồng tươi.
Ơi, nỗi lòng chan chứa, hỡi người ơi
Biết sao cho vừa
Tình thương của bếp hồng soi.
Chiều nay mưa còn rơi
Chiều nay bếp hồng đang còn say
Chiều nay vui sống trong tình yêu
Nhớ phút vui không nguôi.
Nào ai xa ngàn nơ,
Kìa bao mái nhà đang chờ ai
Kìa bao bếp hồng đang còn tươi
Thương nhớ lên đầy vơi.
(Xuân Tiên & Y Vân, Về dưới mái nhà)
Người từ (là) từ phương Bắc
Đã qua dòng sông, sông dài
Tìm đến phương này, một nhà thân ái.
Ơi! Tình Bắc duyên Nam là duyên
Tình chung muôn đời ta đắp xây.
Gặp nàng, nàng là thôn nữ
Mắt duyên cười say môi hồng
Tình thắm đôi lòng mộng vàng chung bóng.
Ơi! Mạch đất dâng hương là hương
Cần lao chung đời vai sát vai.
Cùng góp bàn tay thương yêu nhau rồi
Ngô khoai hai mùa
Ngát một niềm vui chung vui
Cho thơm hương đời lúa vàng tình ơi.
Ngày mai hạnh phúc nơi nơi reo cười
Quê hương thôi đau
Sầu ngăn sông núi cách chia…
(Xuân Tiên & Thanh Nam, Khúc hát ân tình)
Trong tất cả bài hát ca ngợi miền quê vào thời kỳ sau chiến tranh, có lẽ không ai bằng nhạc sĩ Văn Phụng, người đã đưa vào bài hát niềm vui sống của người dân quê với tiết tấu rộn rã, tươi mát với nhịp điệu khá mới mẻ. Trước hết là cảnh đồng quê được tô vẽ đầy màu sắc dưới đôi mắt người nghệ sĩ:
Trời xanh xanh bao la
Mây trắng trắng trắng xóa
Tia nắng tưng bừng chiếu trên đồng lúa vàng
Ðàn chim, chim chim non đang ríu ríu rít hót
Tung cánh bay nhẹ lướt trên cành la đà.
Từ xa xa xa xa nghe thoáng thoáng tiếng hát
Thôn nữ bên đồng lúa ca lời mơ màng
Tình tang tang tang tang,
Tang tính tính tính tính
Du khách nâng nhẹ phím buông nhẹ tơ vàng.
Trong sắc màu tươi thắm đó người nghệ sĩ dễ dàng vẽ ra cuộc sống thảnh thơi của người dân quê khi ngày mùa đến:
Hỡi nắng hãy sáng lên
Để ngàn hoa tươi thắm hơn
Hỡi gió hãy cuốn lên
Để đồng xanh tươi mát hơn
Thôn quê hân hoan mừng ngày mùa sang
Người người hò vang, đàn hòa tình tang
Nhịp nhàng vẳng xa.
Hò lơ ho lơ hò, hò lơ ho lơ ho lơ
Hò lơ ho lơ hò, hò lơ ho lơ hó lơ.
Ơi anh em ơi còn gì đẹp tươi
Còn gì mừng vui
Bằng ngày mùa mới gặt về thảnh thơi.
Trên khắp nẻo đường quê, những em bé, những trai gái nô đùa với với ngàn câu hò, tiếng hát say sưa và yêu đời:
Chàng trai vui câu ca thôn nữ cất tiếng hát
Em bé nô đùa rỡn luôn miệng tươi cười.
Ðồng quê hôm nay vui, vui với thóc lúa mới
Cho bõ công cày cấy bao ngày mong chờ.
Chàng trai say say say thôn nữ giã giã giã
Em bé đưa miệng cắn đôi hạt lúa vàng.
Vầng trăng nhô lên cao soi sáng khắp lối xóm
Ai nấy vui làm với muôn ngàn câu hò
(Ai nấy vui làm với muôn ngàn câu hò).
(Văn Phụng, Bức họa đồng quê)
Người nghệ sĩ không chỉ dừng lại ở chỗ khắc họa cảnh đồng quê, lớp người dân quê và hòa chung niềm vui của họ mà còn đi đến việc thể hiện sâu đậm hơn trong tình cảm. Ông xưng tụng cuộc sống đó bằng một từ “mê ly”, nghĩa là cuộc sống đã được thăng hoa cao vời:
Ô mê ly, mê ly! Ô mê ly, mê ly đời ta!
Ô mê ly đời sống với cây đàn
Tình tính tang dạo phím rồi ca vang.
Chiều êm êm nhìn phía xa mây vàng
Giục lòng ta dạo khúc ca với đàn.
Một chiều mưa ta hát vang: mưa rơi
Rồi cùng ta mưa đáp: cho tươi đời.
Một ngày nắng ta hát vang: nắng tươi
Đàn cầm tay say sưa hát là nguồn vui.
Và như thế, người nghệ sĩ hòa vào đám đông với tiếng đàn reo vui của riêng mình:
Gió sớm đã về, cùng tiếng hát tiếng cười
Thấp thoáng bóng người ngoài đám lúa cất lời
Thấy tiếng hát cười là gió sớm đến mời
Người ơi, đàn đi!
Ô mê ly, mê ly! Ô mê ly, mê ly đời ta!
Đứng giữa cánh đồng nhìn ánh nắng phớt hồng
Có tiếng hát chòng từ đám lúa lướt về
Thoáng thấy tiếng nàng và thoáng có tiếng cười,
Đàn ta hòa vang.
Tất cả đã hòa chung nhịp điệu tươi vui, dồn dập để ngợi ca tình cảm yêu thương tha thiết với quê nhà:
Ô mê ly, tơ duyên!
Ô mê ly, khúc ca triền miên!
Ô mê ly đời sống bao duyên tình
Trời về trưa ngồi dưới hàng cây xanh.
Nhìn bao la đồng lúa xa xa mờ
Đàn hòa vang tựa sóng xô đến bờ.
Đường về thôn em bé vui câu ca
Giục hồn thơ tha thiết yêu quê nhà
Đàn cùng ta reo khúc ca chơi vơi
Nhạc còn vang nhịp nhàng đưa ngàn nơi.
(Văn Phụng, Ô mê ly)
Quê hương không chỉ có miền quê mà còn có cả rừng xanh trùng điệp bừng lên trong nắng mai tươi đẹp:
Rừng xanh lên bao sức sống (ú u ú u)
Ngàn cây xôn xao đón hương nồng
Của vầng thái dương hồng
Bừng lên trời Đông.
Cỏ cây vươn vai lên tiếng (ú u ú u)
Cùng bao nhiêu chim chóc tưng bừng
Dậy sau giấc đêm dài triền miên triền miên.
Nhà sàn ai lam khói trong sương mai
Ngọt ngào hương tre nứa trong rừng thưa
Có dăm đôi chim thơ líu lo trao duyên mơ
Trong hơi gió đưa xa về dật dờ,
Dật dờ tình chan chứa.
Gió vi vu vi vu, suối xa êm như ru như ru
Lá khô xuôi dòng ngù ngờ, ngù ngờ xuôi về đâu…
(Phạm Đình Chương, Sáng rừng)
Đó là niềm vui trên quê hương thuở thái hòa. Trong không khí nồng ấm của cuộc sống mới, người nghệ sĩ còn muốn tung đôi cánh tâm hồn để phiêu diêu trên khắp mọi nẻo đường đất nước. Họ, những người phiêu lãng, giang hồ, bao giờ cũng thích ra đi tìm niềm vui, sự yêu đời, tìm cái đẹp và mở rộng tầm mắt:
Khi đến chân đồi phai nắng
Hoàng hôn rơi dịu êm như giấc mơ
Có tiếng sáo ai đang say sưa êm đềm
Thoáng có mái lều nhẹ buông
Khói lam trong sương chiều rơi.
Nghe thoáng trên đồi ai hát
Lời tha thiết hòa theo tiếng đàn vang
Tính tính tính tang, tang tính tính tính tình
Cất tiếng hát vang
Ta ca hòa với tiếng vang trên đồi.
A... ta nhịp bước bên nhau hát trên đường xa
Đàn vang nhạc khúc hòa theo gió lơi ban chiều.
Đâu có chi bằng bên nhau
Nhìn trăng lên mà ca trên đồi vắng
Tính tính tính tang, tang tính tính tính tình,
Nhớ mãi khúc ca vang trên đồi vắng
Lắng trong sương chiều.
(Văn Phụng, Tiếng ca trên đồi)
Họ say sưa được đắm mình trong ánh nắng mới trên quê hương vừa tìm lại hòa bình, họ sẻ chia bao yêu thương và san sẻ bao lời ca, tiếng đàn cho muôn người:
Nhạc ngày xanh reo vang nơi nơi
Miền đồng quê bao la xanh tươi
Trong ánh nắng mai tràn hương mới.
Có tiếng ríu rít đôi chân xinh xinh
Tắm ánh nắng mới một ngày hòa bình
Ðời đẹp như bông lúa thắm xinh.
Từ thành đô ra đi muôn phương
Hòa niềm vui trong bao yêu thương
Reo rắt khắp nơi nguồn vui sống.
Tiếng gió lướt sóng mênh mông mênh mông
Dốc núi bát ngát chập chùng chập chùng
Ðời tự do say trong phong sương…
(Văn Phụng, Ta vui ca vang)
Nắng tô thắm cho ngàn hoa
Nắng lên huy hoàng quá
Trời đẹp không vương mây buồn
Đời đẹp muôn tình thương
Nắng đang thắm tô ngàn nơi
Nắng gieo muôn ngàn lối
Kìa xem bao đôi môi hồng.
Nắng, hương nắng huy hoàng.
Nào cùng hát lên, cùng hát lên
Kìa kìa nắng lên, kìa nắng lên
Cầm tay ta hát: "Nắng lên".
Mặc đời gió mưa, mặc gió mưa
Hòa cùng tiếng tơ, cùng tiếng tơ
Cầm tay reo khúc yêu đời.
Nắng lên rồi, đẹp lòng ai
Tô thắm môi ai
Nắng lên rồi, đẹp bao
Mái tóc xanh người ơi
Nắng huy hoàng
Còn gieo hương vui khắp nơi nơi
Nắng về đây cùng ta hát khúc ca yêu đời…
(Hương Huyền Trinh, Hương nắng huy hoàng)
Đường xa, mưa nắng không sờn chí
Đàn ơi, ta với ngươi cùng đi.
Chiều nay vang khúc ca ngàn hướng
Cười lên, cho xóa bao sầu thương.
Nhiều khi dừng chân bên quán vắng
Ta nâng ly cà phê đắng,
Cho cuộc đời lên hương
Cùng nhau lê đôi giày bung gót
Tai nghe chim hót trong sương
Tung bay cao ngàn hướng…
(Phó Quốc Thăng & Huyền Linh, Cung đàn lữ thứ)
Cầm tay ta hát, hát khúc ca
Yêu đời cho người vui
Với tình ta chan chứa,
Bao la trong bước đi trên đường đời.
Ơ kìa chàng thi sĩ
Đang miên man đi tìm bao vần thơ
Ơ kìa nàng ca sĩ
Đang say sưa cung đàn cho đời mơ.
Tính tính tang tang tình lời thơ và ý nhạc
Thắm thiết gieo cho người một ý niệm yêu đời
Còn chi vui hơn đời nghệ sĩ chúng ta?
Nguồn vui phơi phới
Trên đôi môi xinh hồng bên ngàn hoa.
Chứ dù mưa hay nắng
Ta vui ca bên nhau bao lời thơ…
(Văn Phụng, Vui đời nghệ sĩ)
Dù đường còn xa bao la hay qua đồi cao
Biển rộng rừng sâu khi đi thân trai ngại gì
Rồi một ngày mai
Khi non sông say nhạc thanh bình
Chim xanh đua hót đón mừng đoàn ta trở về.
(Lam Phương, Đoàn người lữ thứ)
Với tâm trạng của người thanh niên hăng hái ra đi, ở đây người nhạc sĩ tìm đến biểu hiện khoái cảm ngọt ngào qua những giai điệu trong sáng, vui tươi cùng nhịp điệu rộn ràng để diễn tả tâm hồn tuổi trẻ khát khao hạnh phúc trong giấc mộng lãng du:
Một đoàn trai đi khi xuân tới
Hẹn rằng gieo tình thương khắp nơi
Non nước tuy xa vời ta đã yêu thương đời
Đừng e nắng gió sương bạn ơi.
Từ đồng xanh ra đi biên giới
Bụi trường chinh bạc vai áo tôi
Xuân đã mang hương trời
Ta quyết đem hương đời
Để đây đó thấy màu nắng tươi...
(Văn Phụng, Vó câu muôn dặm)
Phiêu lưu bước bước trên đường xa xa xăm
Phiêu lưu bước bước trên đường ta ta hăng.
Núi rừng là nguồn vui tuổi xanh
Tâm hồn trong như nước suối thanh.
Phiêu lưu bước bước trên đường xa xa xăm
Phiêu lưu bước bước trên đường ta ta hăng.
Mai về là ngày vui non sông
Đem đời hòa bình cho muôn dân…
(Văn Giảng, Đoàn người phiêu lưu)
Ra sông biết mặt trùng dương,
Biết trời mênh mông
Biết đời viển vông, biết ta hãi hùng.
Ra khơi thấy lòng phơi phới,
Thấy tình thế giới
Thấy mộng ngày mai, thấy niềm tin mới.
Chơi vơi, con thuyền trên sóng không nguôi
Bão bùng xô tới xô lui, vững tay chèo lái
Xa xôi hỡi người trong viễn phương ơi
Hẹn hò nhau viễn du thôi, lên đường mãi mãi.
Ra đi nước trời bao la, hết cuộc phong ba
Đất liền Âu Á cũng không xa gì
Phiêu du khắp nẻo đây đó,
Bỗng người say sưa
Thấy hoàn cầu mơ khúc đại đồng ca…
(Phạm Duy, Viễn du)
Có ai biết chăng chuyện tình cờ
Có ai đoán đâu nào mà ngờ
Vào một đêm trăng sáng,
Hồn nhạc thơ lai láng
Thiết tha êm đềm mơ hồ.
Áng mây cuốn tâm hồn dịu dàng
Thiết tha với cung đàn nhịp nhàng
Dìu hồn ta đi tới miền thần tiên thanh thú,
Sắc hương huy hoàng nên thơ.
Hào quang bốn phương huy hoàng
Bầy tiên nữ đang khoe mình với cung đàn…
(Văn Phụng, Giấc mộng viễn du)
Đoàn người đi lúc đêm còn bóng tối
Bước chân lạnh lùng ướt sương trời mai
Bao cánh hoa còn say giấc đêm dài
Thấy bóng ta đi hé môi đang cười.
Ðoàn người đi phía xa vừa le lói
Ánh dương nhuộm hồng cánh đồng vàng tươi
Ôi thế gian dường như biến thay đời
Ánh sáng đem vui đến cho bao người.
Kìa chim hót vang tưng bừng trên cây
Mà lòng người như bay vút tới ngàn mây
Theo gió ta đi phiêu bạt tháng ngày
Gieo khúc yêu đời tràn lan đó đây.
Cùng hát vang lên trong trời hôm nay
Dù rằng đường đi xa tắp đến ngày mai
Ta đi hương thơm trên đồng thắm tươi
Lúa với muôn nơi còn mãi nhịp sống vui…
(Phạm Đình Chương, Ra đi khi trời vừa sáng)