(Nhân 75 năm khoa Ngữ văn Đại học Sư phạm Hà Nội)

Đỗ Ngọc Thống

Từ trái: Trần Đình Sử và La Khắc Hòa

Thế nào là “tri kỉ” thì ai cũng biết rồi. Còn “đôi tri kỉ” ở đây là tôi muốn nói tới hai người thầy ở khoa Ngữ văn Đại học Sư phạm Hà Nội, hai nhà nghiên cứu - phê bình văn học nổi tiếng uyên bác, sắc sảo: Trần Đình Sử và La Khắc Hòa (Lã Nguyên). Tôi quen biết hai ông đã gần 40 năm; với La Khắc Hòa từ năm 1987, còn Trần Đình Sử từ 1990, khi tôi ra làm nghiên cứu sinh tại khoa Ngữ văn rồi ở lại công tác tại Hà Nội cho đến bây giờ. Nghĩ lại những năm tháng qua, thấy được gần gũi, học hỏi, làm việc, cộng tác, trao đổi… với hai ông là một trong những may mắn của đời tôi.

Lí do khiến hai ông trở nên thân thiết, tri kỉ, tri âm thì rất nhiều. Tôi nhớ những năm chín mươi thế kỉ trước, khi GS Trần Đình Sử làm Chủ nhiệm khoa Ngữ văn của Đại học Sư phạm Hà Nội, ông đã đề cử La Khắc Hòa làm phó cho mình. Đó chỉ là một hình thức cho thấy sự gắn kết trong công việc quản lý giữa hai người. Tôi nghĩ điều quan trọng nhất là hai ông có cùng một đam mê, cùng quan tâm và có những am hiểu cùng một lĩnh vực; tận tâm với cùng một công việc: giảng dạy, nghiên cứu lí luận và phê bình văn học. Hẹp hơn nữa, cả hai cùng đi sâu vào lĩnh vực thi pháp học, tự sự học, phê bình văn học, kí hiệu học. Cả hai đều từng tu nghiệp ở Nga thời Xô-viết; cả hai đều rất am hiểu những vấn đề căn cốt của văn học và cập nhật được những thay đổi lớn lao trong lĩnh vực mà mình nghiên cứu.

Bằng vốn ngoại ngữ vững vàng, cả hai ông đã tiếp cận được những yêu cầu mới, những thông tin mới từ các nền học thuật lớn, hiện đại, có nhiều thành tựu đổi mới, bứt phá… Hai ông đều quan tâm đến những vấn đề nóng, những thành tựu cũng như hạn chế, bất cập của văn học Việt Nam và những đòi hỏi cấp bách cần thay đổi về chuyên ngành lí luận văn học nước nhà…

Và cuối cùng, cả hai ông đều gắn bó, chung thủy với con đường mình đã chọn: giảng dạy và nghiên cứu văn học – một nghề nghiệp không làm ra nhiều tiền, phải chịu nhiều thiệt thòi về vật chất mà vẫn miệt mài đọc, suy nghĩ, trao đổi, tìm tòi, khám phá để có một Trần Đình Sử và La Khắc Hòa với những thành tựu khoa học đáng trân trọng như hôm nay. Tôi nghĩ đó chính là cơ sở nền móng vững chắc để có sự tri âm, tri kỉ giữa hai người, nhất là trong học thuật.

Năm nay (2026) GS Trần Đình Sử đã vào tuổi 87, sự nghiệp và trước tác của ông để lại thật đồ sộ, khó ai sánh được trong lĩnh vực này. Phân tích sự đóng góp từ các công trình nói riêng và cả sự nghiệp nghiên cứu của GS Trần Đình Sử nói chung, tôi nghĩ cần có nhiều chuyên gia, nhìn nhận, đánh giá một cách cẩn trọng, công phu; xem xét trên nhiều bình diện. Bởi một lẽ, những vấn đề nghiêu cứu mà ông nêu lên không đơn thuần chỉ là lí luận văn học, mà hết sức đa dạng, phong phú, bao gồm nhiều tri thức thuộc lĩnh vực khoa học xã hội - nhân văn: lịch sử văn học, nghiên cứu - phê bình văn học, ngôn ngữ học, tâm lí học, văn hóa, giáo dục, lịch sử,...

Đã có nhiều người, nhiều bài viết nghiên cứu đánh giá sự nghiệp nghiên cứu của Trần Đình Sử, nhất là vào những dịp ông tròn 70, rồi 80 tuổi. Và người ta sẽ còn tiếp tục nghiên cứu, đánh giá về ông, về các công trình mà ông đã công bố. Tuy nhiên cho đến nay, một trong vài người (nếu không muốn nói là duy nhất) có đủ điều kiện để hiểu và đánh giá đúng được các công trình của Trần Đình Sử một cách thấu đáo, công bằng, chính xác là La Khắc Hòa - Lã Nguyên. Bởi dường như ở ông đã hội đủ năng lực, nhiệt huyết và sự tri âm, tri kỉ như đã nêu để làm được việc này. Hàng chục bài viết của La Khắc Hòa về những công trình, tác phẩm đã công bố của Trần Đình Sử là một bằng chứng rõ ràng và thuyết phục nhất.

Không phải ngẫu nhiên mà cứ mỗi tác phẩm, công trình lớn nào của Trần Đình Sử ra đời, La Khắc Hòa đều có những bài viết giới thiệu, phân tích, đánh giá và khẳng định những thành công, chỉ ra những phát hiện mang tính đột phá (rất nhiều lần ông dùng chữ lần đầu tiên), đánh dấu một bước tiến quan trọng trong nghiên cứu lí luận văn học. Hãy nêu vài ví dụ:

Khi cuốn Thi pháp thơ Tố Hữu của Trần Đình Sử ra đời, Lã Nguyên đã có bài viết “Thi pháp Tố Hữu của Trần Đình Sử”. Bài viết đã giới thiệu, phân tích và khẳng định “hai phát hiện lớn có ý nghĩa bao trùm, mang tính đột phá” của Trần Đình Sử: Thứ nhất, thơ Tố Hữu là đỉnh cao của thơ trữ tình chính trị Việt Nam. Thứ hai, về mặt chất thơ và phương thức biểu hiện, lần đầu tiên, thơ Tố Hữu được xác định là thơ trữ tình điệu nói.

Ngoài ra ông khẳng định thêm: Thi pháp thơ Tố Hữu của Trần Đình Sử còn là công trình thi pháp học lịch sử. “Bởi Trần Đình Sử không chỉ phân tích, giảng bình thơ Tố Hữu, mà còn so sánh, đối chiếu sáng tác của nhà thơ với nhiều tượng đài văn học ở cả trục đồng đại, lẫn trục lịch đại để khảo sát nó như một loại hình văn hóa - lịch sử.”

Bài viết cũng đã phân tích, làm rõ với Thi pháp thơ Tố Hữu, Trần Đình Sử phải xây dựng “một hệ thống lí thuyết rất mới” và đi đến kết luận:

“Rõ ràng trong Thi pháp thơ Tố Hữu của Trần Đình Sử, thi pháp tác giả và thi học lịch sử được xây dựng trên nền tảng vững chắc của một hệ thống thi pháp học lí thuyết. Ưu điểm nổi bật của công trình này là tác giả của nó không hề áp đặt cho thơ Tố Hữu bất kì một luận điểm tiên nghiệm nào từ phía bên ngoài. Mọi nhận xét của ông về “cái lí của hình thức” trong thơ trữ tình chính trị của Tố Hữu đều được phân tích, diễn giải, chứng minh bằng chính ngôn ngữ thơ của tác giả.”

Không chỉ bài viết về Thi pháp thơ Tố Hữu, với cuốn Thi pháp Truyện Kiều của Trần Đình Sử, Lã Nguyên cũng đã có bài viết rất công phu, mới mẻ và đầy thuyết phục với nhan đề: “Thi pháp Truyện Kiều của Trần Đình Sử và ranh giới của những cách đọc”. Ở bài viết công phu này, Lã Nguyên đã nêu lên, phân tích và làm rõ kết luận: “Thi pháp Truyện Kiều của Trần Đình Sử là bước đột phá lớn nhất trong lịch sử nghiên cứu kiệt tác của Nguyễn Du, tượng đài văn hóa Việt Nam. Cuốn sách lật lại nhiều vấn đề lớn tưởng đã có cách kiến giải xong xuôi, ổn định để đưa ra những kết luận mới mẻ. Đó là thành quả của cả một quá trình nghiền ngẫm, thai nghén lâu dài của tác giả.”

Qua bài viết, có thể thấy La Khắc Hòa tiếp nhận công trình của Trần Đình Sử với một thái độ khoa học, đầy trân trọng, khâm phục với nhiều đánh giá, khẳng định mạnh mẽ sự đột phá, khai mở “đầu tiên” của Trần Đình Sử qua cuốn Thi pháp truyện Kiều. Đây là đánh giá của Lã Nguyên: “Với công trình này, lần đầu tiên các nguồn ảnh hưởng tới Truyện Kiều từ văn hóa Trung Hoa và văn hóa Việt Nam được phân tích cặn kẽ, kĩ lưỡng. Cũng với công trình này, lần đầu tiên Truyện Kiều được chứng minh là sản phẩm của một ý thức chủ thể khác: vay mượn cốt truyện của Thanh Tâm tài nhân, Nguyễn Du đã nhào nặn lại tất cả để tạo ra một tác phẩm khác, thuộc thể loại khác với một thế giới nghệ thuật, mô hình tự sự và ngôn ngữ, giọng điệu riêng.”

Hoặc: “Để có được những phát hiện ấy, ngoài tài năng và sự sắc sảo, Trần Đình Sử phải tạo ra những đột phá trong phương pháp luận nghiên cứu. Với Thi pháp Truyện Kiều của Trần Đình Sử, lần đầu tiên phương pháp nghiên cứu so sánh - lịch sử văn học và tự sự học được vận dụng một cách sáng tạo, khoa học vào việc phân tích một tác phẩm văn học. Chuyên luận của Trần Đình Sử còn mở ra cho tâm trí người đọc cả một kho tri thức thức khổng lồ về văn học và văn hóa trung đại của Việt Nam, Trung Hoa và khu vực Đông Á nói chung.”

Gần đây hơn, khi cuốn Phê bình văn học Việt Nam hiện đại: Lịch sử và chân dung của Trần Đình Sử xuất bản, La Khắc Hòa cũng đã có ngay bài viết giới thiệu, phân tích và đánh giá; trong đó ông khẳng định và ghi nhận “hai điểm đột phá cốt lõi thể hiện rõ trong nội dung khoa học của công trình này.

- Thứ nhất là tầm bao quát lịch sử theo cả chiều dài, lẫn bề rộng của cuốn sách. Ở thời điểm này, có thể dám chắc, chuyên luận của Trần Đình Sử là công trình đầu tiên và duy nhất dựng lại đầy đặn diện mạo của phê bình văn học Việt Nam xuyên suốt từ đầu thế kỉ XX cho tới tận bây giờ với một khối lượng tư liệu đồ sộ, bề bộn, bao gồm nhiều chuyên luận, tiểu luận, sách, bài báo, tuyển tập của hàng trăm nhà nghiên cứu, phê bình lớn nhỏ thuộc các thế hệ khác nhau.

- Thứ hai và đây mới là điểm mấu chốt, ấy là sự đột phá của Trần Đình Sử trong quan niệm về phê bình và lịch sử phê bình văn học.

Trên đây chỉ là điểm qua ba trong nhiều bài viết của Lã Nguyên về những công trình lớn của Trần Đình Sử. Đọc toàn bộ các bài viết của La Khắc Hòa, người đọc sẽ thấy chân dung khoa học khá đầy đủ của GS. TS. NGND. Trần Đình Sử trên các phương diện:

- Nhà giáo, nhà nghiên cứu văn học

- Nhà thi pháp học

- Nhà tự sự học, phê bình văn học

Cũng qua các bài viết này bạn đọc sẽ thấy sự nhiệt huyết, thái độ trân trọng, liên tài và tinh thần khoa học nghiêm túc của La Khắc Hòa đối với các công trình của GS Trần Đình Sử. Với các bài viết như thế, có thể gọi La Khắc Hòa - Lã Nguyên là nhà “Trần Đình Sử học”.

Thông thường đọc hết các công trình của Trần Đình Sử (hàng vạn trang) đã là rất ít người làm được. Đọc rồi có hiểu không, hiểu có đúng không lại càng ít hơn. Đọc hết, hiểu đúng và còn đánh giá chính xác được chất lượng, tầm vóc các công trình của Trần Đình Sử lại càng khó và rất ít người làm được. Có nhiều người muốn làm, nhưng làm được thì phải hội đủ cả tâm và tài, không những thế phải có tri âm, tri kỉ như La Khắc Hòa với Trần Đình Sử.

Chẳng thế mà trong những năm tháng gần đây, không ít lần đàm đạo cùng với Lã Nguyên thế nào trong câu chuyện anh cũng nhắc tới Trần Đình Sử với một giọng đầy nhiệt hứng và thái độ trân trọng, yêu mến và khâm phục; nhất là với những câu chuyện liên quan đến nghiên cứu, học thuật, văn học; rất nhiều lần tôi nghe anh khoan khoái thổ lộ: “Hôm qua mình vừa trao đổi với ông Sử (T.Ð.S) cả tiếng qua điện thoại”.

La Khắc Hoà rất giống Trần Đình Sử ở điều này: chịu khó nghĩ và có cái để mà nghĩ. Dường như lúc nào trong đầu cũng nung nấu một cái gì đó về học thuật, về những gì đang đọc, đang nghĩ. Hầu như lần nào gọi điện hay gặp mặt, câu cửa miệng của ông bao giờ cũng là “Này, tớ đang nghĩ về vấn đề này….”, hoặc “ Mình vừa nghĩ ra tứ cho một bài viết về Nguyễn Duy, đại để thế này, ông xem có được không?”… Sau đó ông say sưa nói, nói không biết mệt về những gì nghĩ được, chẳng cần chú ý xem người nghe có hiểu hay không nữa.

Hơn 10 năm qua, La Khắc Hòa đã từng hai lần gặp “cửa tử” rồi lại bình yên. Nhưng cũng thật lạ, chính sau lần bị đốn ngã này, dù vẫn phải cảnh giác, đề phòng với bệnh tình, nhưng ông đã trở lại với lĩnh vực chuyên môn của mình một cách đĩnh đạc, sung sức và dường như mạnh mẽ, sum suê hơn bao giờ hết. Bút danh Lã Nguyên xuất hiện nhiều hơn, nhất là với những bản dịch về các vấn đề lý luận văn học hiện đại. Ông say sưa đắm mình vào các trang mạng nổi tiếng, cập nhật, thu thập thông tin về các trào lưu, xu hướng đổi mới lý luận văn học… ông làm việc còn nhiều hơn cả giai đoạn trước khi bị đốn ngã; thành quả lao động của Lã Nguyên lại nhiều hơn những gì làm được trong khoảng thời gian trước.

Trong nhiều “sản phẩm” được hoàn thành sau này, anh rất tâm huyết với cuốn sách viết riêng về Nguyễn Duy – nhà thơ hiện đại kinh điển Việt Nam. Cuốn chuyên luận này của La Khắc Hòa đã làm thay đổi nhiều cách nhìn, cách nghĩ về thơ Nguyễn Duy. Nó thuyết phục người đọc bằng những căn cứ và công cụ khoa học với một quan niệm và phương pháp có tính hệ thống, nhất quán trong phân tích của người viết. Điều này không phải các nhà lí luận phê bình nào cũng có được. Cuốn sách của Lã Nguyên cũng gợi mở và cung cấp cho các nhà nghiên cứu một hệ công cụ và hướng tiếp cận mới. Khẳng định điều đó, GS Trần Đình Sử viết: “Tập sách nhỏ về thơ Nguyễn Duy của Lã Nguyên nêu ra một vấn đề rất lớn đối với văn học sử đương đại Việt Nam. Đó là vấn đề loại hình hóa các dòng văn học trong nội bộ của nó.”.

Từ trái: La Khắc Hòa và Trần Đình Sử

*

Trong tùy bút “Đi tìm cái tôi đã mất”, nhà văn Nguyễn Khải tâm sự: “Tôi là nhà văn của một thời, thời hết thì văn phải chết, tuyển tập, toàn tập thành giấy lộn cho con cháu bán cân. Buồn nhỉ? Nghĩ lại cũng chả có gì phải buồn, con người vốn sống trong những chiều kích hữu hạn lại mơ tưởng những gì do con người làm ra sẽ thuộc về vĩnh viễn, có họa rồ! Tất nhiên vẫn có nhiều công trình của trí tuệ thuộc về cõi bất tử nhưng là của các thiên tài. Với bộ não con sâu cái kiến ngước nhìn những cái đầu khổng lồ ấy làm gì cho thêm buồn ra”.

Tôi nghĩ đó là tâm sự và cách nói đầy khiêm tốn, nhún nhường của một nhà văn lớn, dù cũng đúng, rất đúng với thực tiễn văn học nghệ thuật ở nước ta… Nhưng lịch sử văn học, khoa học, công nghệ… vẫn là tổng số các công trình sáng tạo; vẫn ghi nhận những đóng góp của mỗi cá nhân, nhất là “những cái đầu khổng lồ”.

Có thể nói, với lịch sử nghiên cứu lí luận - phê bình văn học Việt Nam, Trần Đình Sử là một tên tuổi lớn, “một cái đầu khổng lồ”, nói như GS. Bùi Văn Ba (Phương Lựu): “Trong giới, phải mấy chục năm may ra mới xuất hiện một người như Trần Đình Sử” (theo Lã Nguyên). Còn La Khắc Hòa thì kết luận: “Quả thực, tôi không thấy mấy ai có sức lao động khoa học sáng tạo, bền bỉ, dẻo dai và hiệu quả như Trần Đình Sử… Nhiều công trình nghiên cứu của Trần Đình Sử không chỉ nổi tiếng, trở nên quen thuộc với độc giả trong nước, mà còn vượt biên giới quốc gia tham gia vào đời sống khoa học quốc tế.”.

Frankfurt a. M. Germany 25-10-2026.