Đỗ Kim Thêm

Michel de Montaigne (1533–1592)

Michel de Montaigne là một trong những triết gia, văn gia và chính khách tiêu biểu của thời kỳ Phục hưng Pháp, đồng thời được xem là người đặt nền móng cho thể loại tiểu luận (essay) trong nền văn học phương Tây. Ông sinh ngày 28 tháng 2 năm 1533 tại lâu đài Montaigne, vùng Périgord (nay thuộc tỉnh Dordogne, Pháp), trong một gia đình quý tộc giàu có. Dưới sự giáo dục chu đáo của người cha, Montaigne được nuôi dưỡng trong tinh thần nhân văn Phục hưng và sớm tiếp cận nền học vấn cổ điển. Trong những năm đầu đời, ông được giáo dục bằng tiếng Latinh, nhờ đó có điều kiện tiếp xúc trực tiếp với kho tàng triết học và văn học Hy Lạp – La Mã cổ đại.

Năm 1557, Montaigne bắt đầu sự nghiệp trong lĩnh vực công quyền với tư cách Cố vấn Pháp lý tại Nghị viện Bordeaux. Trong thời gian này, ông kết giao với Étienne de La Boétie, tác giả của tác phẩm nổi tiếng Luận về tinh thần nô lệ tự nguyện (Discours de la servitude volontaire). Tình bạn thân thiết giữa hai người trở thành một trong những mối quan hệ có ảnh hưởng lớn nhất đến đời sống tinh thần của Montaigne. Sự ra đi đột ngột của La Boétie vào năm 1563 đã để lại trong ông một mất mát đáng kể, đồng thời trở thành một dấu ấn lâu dài trong các suy tư về tình bạn, cái chết và thân phận con người.

Năm 1571, sau khi thừa kế gia sản và rút khỏi đời sống công quyền, Montaigne lui về lâu đài Montaigne để chuyên tâm đọc sách, suy ngẫm và sáng tác. Đây là giai đoạn quan trọng trong quá trình hình thành Essais (Các bài tiểu luận). Tác phẩm được xuất bản lần đầu vào năm 1580 và nhanh chóng thu hút được sự chú ý của giới trí thức đương thời. Điểm đặc sắc nhất của Essais nằm ở phương pháp tư tưởng độc đáo của Montaigne: thay vì xây dựng một hệ thống triết học khép kín hay đưa ra những chân lý tuyệt đối, ông lấy chính bản thân mình làm đối tượng khảo sát, từ đó không ngừng chất vấn và suy ngẫm về con người, tri thức, đạo đức, phong tục, giáo dục, tình bạn, cái chết và vô số vấn đề của đời sống. Chính quá trình tự quan sát và tự vấn ấy đã làm nên bản sắc đặc biệt của thể loại tiểu luận.

Năm 1581, Montaigne trở lại hoạt động chính trị khi được bầu làm Thị trưởng Bordeaux, ông giữ chức vụ này trong hai nhiệm kỳ, từ năm 1581 đến năm 1585. Đây cũng là thời kỳ nước Pháp chìm trong cuộc Chiến tranh Tôn giáo giữa Công giáo và Tin Lành. Trong hoàn cảnh xung đột gay gắt này, Montaigne chủ trương một thái độ ôn hòa, thực tiễn và khoan dung, đề cao đối thoại thay vì cực đoan và đối đầu. Thanh danh chính trị của ông ngày càng được lan toả, vì phần lớn ông đã thành công trong việc xây dựng được một thế cân bằng, tinh thần thực tế và thái độ thận trọng trước cuộc xung đột của thời đại.

Sau khi rời chính trường, Montaigne tiếp tục dành phần lớn thời gian cho việc bổ sung Essais. Tác phẩm vì thế là một quá trình tư duy luôn vận động, trong đó tác giả liên tục đối thoại với chính mình và với những vấn đề căn bản của đời sống con người. Montaigne qua đời ngày 13 tháng 9 năm 1592 tại lâu đài Montaigne, hưởng thọ 59 tuổi.

Với câu hỏi nổi tiếng “Que sais-je?” (“Tôi biết gì?”), Montaigne đã để lại một di sản tư tưởng có giá trị lâu bền đối với nền triết học và văn học phương Tây. Tinh thần hoài nghi của ông không nhằm phủ nhận khả năng nhận thức, mà trước hết là sự ý thức sâu sắc về những giới hạn của tri thức con người. Bằng cách chất vấn những điều tưởng như chắc chắn và chống lại sự giáo điều, Montaigne đề cao tự do tư tưởng, tinh thần khoan dung và thái độ khiêm nhường trên hành trình tìm kiếm tri thức.

Tư tưởng của Montaigne không chỉ góp phần mở đường cho triết học và văn học cận đại mà còn tạo ảnh hưởng sâu rộng đối với nhiều thế hệ tư tưởng gia và văn nhân sau ông, trong đó có Francis Bacon, René Descartes, Blaise Pascal, Jean-Jacques Rousseau, Ralph Waldo Emerson và Friedrich Nietzsche. Quan trọng hơn, bằng việc biến chính bản thân và những trải nghiệm đời thường thành đối tượng của suy tư triết học, Montaigne đã góp phần xác lập một phương thức sáng tạo mới: tiểu luận như một hành trình khám phá bản thân, con người và thế giới thông qua quá trình tự vấn không ngừng.

Tác phẩm

Essais: Một kiệt tác của thể loại Tiểu luận

Essais (Các bài tiểu luận) là tác phẩm có ảnh hưởng sâu rộng đến tư tưởng và văn học châu Âu từ cuối thế kỷ XVI cho đến tận ngày nay. Montaigne thường được xem là người đặt nền móng cho thể loại tiểu luận (essay) trong văn học phương Tây. Giá trị của Essais không chỉ nằm ở những suy tư sâu sắc về con người, mà còn ở việc xác lập một hình thức diễn ngôn mới: lấy trải nghiệm cá nhân làm điểm xuất phát để khảo sát những vấn đề có ý nghĩa phổ quát đối với nhân loại.

Essais được xuất bản lần đầu vào năm 1580, gồm hai tập. Sau đó, Montaigne không ngừng  bổ sung và mở rộng tác phẩm. Đến năm 1588, ông cho xuất bản một phiên bản mới gồm ba tập; những chỉnh sửa cuối cùng tiếp tục được ông thực hiện cho đến những năm cuối đời. Toàn bộ tác phẩm gồm 107 chương, và ngày nay được xem là một trong những kiệt tác của nền văn học và tư tưởng thời Phục hưng.

Thuật ngữ

Từ essai trong tiếng Pháp bắt nguồn từ động từ essayer, có nghĩa là “thử”, “thử nghiệm”, “thử sức” hoặc “khảo sát”. Ý nghĩa của từ này phần nào xác định bản chất của thể loại mà Montaigne đã góp phần khai sinh trong chiều hướng là mỗi bài viết không nhằm đưa ra một hệ thống chân lý hoàn chỉnh, mà là một cuộc thử nghiệm của tư duy. Người viết vừa suy nghĩ, vừa chất vấn, vừa tự phản biện và luôn để ngỏ khả năng điều chỉnh quan điểm của mình.

Ngay trong Lời gửi độc giả ở đầu tác phẩm, Montaigne viết: “Tôi chính là chất liệu của cuốn sách này.” Câu nói ấy không đơn thuần là một lời tuyên bố về tính chất tự thuật của Essais, mà còn thể hiện một phương pháp nhận thức đặc biệt. Montaigne lấy chính mình làm đối tượng quan sát để từ cái riêng đi tới cái chung, từ kinh nghiệm cá nhân hướng đến việc tìm hiểu bản chất con người.

Ông từng viết một câu nổi tiếng: “Mỗi con người đều mang trong mình hình hài trọn vẹn của thân phận con người.” Với Montaigne, việc khảo sát một cá nhân cụ thể không tách rời khỏi việc khảo sát con người nói chung. Bởi vậy, từ những trải nghiệm của bản thân, ông mở rộng suy tư đến những vấn đề phổ quát như tri thức, đạo đức, giáo dục, tình bạn, tôn giáo, chính trị, phong tục, cái chết, hạnh phúc và nghệ thuật sống.

Chính đặc điểm này làm nên nét độc đáo của Essais: cái tôi cá nhân không phải là điểm kết thúc của tư tưởng, mà là điểm khởi đầu để khám phá thân phận con người.

Hình thức

Essais không được xây dựng theo một hệ thống triết học chặt chẽ hay một cấu trúc luận chứng thống nhất. Các bài viết thường phát triển theo dòng liên tưởng, trong đó Montaigne tự do chuyển từ một trải nghiệm cá nhân sang một câu chuyện lịch sử, từ một nhận xét về phong tục sang một vấn đề đạo đức, rồi từ đó quay trở lại với chính bản thân mình.

Trong quá trình ấy, ông kết hợp nhiều chất liệu khác nhau: hồi ức cá nhân, quan sát đời sống, giai thoại, nhận xét về phong tục, suy tư triết học và những trích dẫn từ các tác giả cổ điển. Các tên tuổi như Cicero, Seneca, Plutarch, Lucretius và nhiều tác giả Hy – La khác thường xuyên xuất hiện trong tác phẩm. Tuy nhiên, Montaigne không đơn thuần trích dẫn để chứng minh cho một luận điểm có sẵn. Ông thường đối thoại với các tác giả cổ điển, khi đồng tình,  khi phản biện, và khi sử dụng chính những ý kiến khác nhau để cho thấy sự phức tạp của vấn đề.

Vì thế, Essais không phải là một chuyên luận triết học theo nghĩa truyền thống. Đây là một hình thức diễn ngôn linh hoạt, trong đó tư tưởng được trình bày như một quá trình đang vận động, thay vì một hệ thống đã hoàn tất. Người đọc không chỉ tiếp nhận kết luận của tác giả mà còn được mời tham dự vào chính quá trình suy nghĩ, hoài nghi và khám phá ấy.

Nội dung

Chủ đề xuyên suốt của Essais là trình bày các giới hạn của nhận thức con người, khả năng đạt tới chân lý chắc chắn của con người và cảnh giác trước xu hướng biến những niềm tin chủ quan thành những chân lý tuyệt đối. Tinh thần hoài nghi của ông vì thế không phải là sự phủ nhận tri thức, mà là một hình thức khiêm tốn trí tuệ: biết rằng con người có thể sai lầm và vì vậy cần luôn sẵn sàng xem xét lại những điều mình tưởng là đã biết.

Từ đó, Montaigne phản đối chủ nghĩa giáo điều và mọi hình thức cuồng tín cực đoan. Ông đề cao khả năng tự phê phán, tư duy độc lập và thái độ cởi mở trước những khác biệt giữa con người với con người.

Trong lĩnh vực giáo dục, Montaigne đặc biệt coi trọng việc hình thành năng lực phán đoán. Theo ông, mục đích của giáo dục không nên chỉ là ghi nhớ thật nhiều kiến thức, mà quan trọng hơn là giúp con người biết suy nghĩ, biết lựa chọn và biết sử dụng những gì mình học được. Người học cần được rèn luyện để trở thành một con người có khả năng phán đoán độc lập, chứ không phải chỉ là một “kho chứa” kiến thức.

Tình bạn cũng là một chủ đề nổi bật trong Essais, đặc biệt qua bài viết về Étienne de La Boétie. Đối với Montaigne, tình bạn đích thực vượt lên trên lợi ích, nghĩa vụ hay sự tính toán thông thường. Ký ức về La Boétie trở thành một trong những biểu hiện luyến tiếc cảm động nhất của quan niệm ấy, đồng thời cho thấy chiều sâu của đời sống tình cảm trong tư tưởng Montaigne.

Đối với cái chết, Montaigne không xem đó chỉ là một sự kiện đáng sợ cần né tránh, mà là một quy luật tự nhiên không thể tách rời khỏi đời sống. Suy ngẫm về cái chết vì thế cũng là một cách học cách sống. Khi con người ý thức được tính hữu hạn của đời mình, họ có thể thoát khỏi những nỗi sợ hãi vô ích để sống tự do, tỉnh thức và trọn vẹn hơn.

Một phương diện đặc biệt tiến bộ trong Essais là những suy tư về phong tục và sự khác biệt văn hóa. Montaigne phê phán thái độ tự tôn của người châu Âu khi lấy phong tục của chính mình làm thước đo để phán xét các dân tộc khác. Qua đó, ông cho thấy điều được một xã hội coi là “tự nhiên”, “đúng đắn” hay “văn minh” nhiều khi chỉ là sản phẩm của tập quán. Những suy tư ấy góp phần hình thành một thái độ khoan dung văn hóa và tôn trọng sự đa dạng của các cộng đồng con người.

Ảnh hưởng

Montaigne không chỉ góp phần sáng tạo và định hình một thể loại văn học mới mà còn trở thành một nguồn cảm hứng lâu dài đối với nhiều triết gia, nhà văn và nhà tư tưởng phương Tây.

Tại Pháp, tinh thần hoài nghi và phương pháp tự chất vấn của Montaigne có mối quan hệ đáng chú ý với sự phát triển của tư tưởng triết học thế kỷ XVII. René Descartes cũng đặt nghi vấn trong phương pháp triết học của mình, dù mục đích và kết luận của ông khác biệt đáng kể với Montaigne. Blaise Pascal tiếp tục suy tư về sự nhỏ bé, bất ổn và những mâu thuẫn trong bản tính con người, những vấn đề quan trọng trong Essais. Đến thế kỷ XVIII, Jean-Jacques Rousseau tiếp nối truyền thống khám phá cái tôi cá nhân và đời sống nội tâm, dù tư tưởng của ông phát triển theo một chiều hướng riêng.

Ảnh hưởng của Essais nhanh chóng vượt ra ngoài biên giới nước Pháp. Tại Anh, bản dịch tiếng Anh của John Florio được xuất bản năm 1603, góp phần đưa tư tưởng và văn phong của Montaigne đến với độc giả Anh ngữ. Những điểm tương đồng giữa Montaigne và William Shakespeare, đặc biệt trong các chủ đề về hoài nghi, cái chết, bản tính con người và sự bất ổn của đời sống. Nhiều học giả cho rằng Essais có ảnh hưởng bàng bạc đến tư duy của Shakespeare, nhất là trong các tác phẩm Hamlet và The Tempest.

Francis Bacon cũng tiếp nhận và phát triển hình thức essay theo một đường hướng riêng. Nếu Montaigne biến tiểu luận thành không gian của tự quan sát, trải nghiệm và thử nghiệm tư tưởng, thì Bacon có xu hướng xây dựng những bài luận ngắn gọn, cô đọng và thiên về những nhận định thực tiễn về đạo đức, chính trị và đời sống. Qua đó, thể loại essay tiếp tục phát triển và trở thành một hình thức quan trọng của nền văn học và tư tưởng châu Âu.

Giá trị hiện nay

Nhờ sự kết hợp tài tình giữa chiều sâu triết học, tinh thần nhân văn, trải nghiệm cá nhân và nghệ thuật diễn ngôn tự nhiên, Essais đã vượt ra khỏi giới hạn của một tác phẩm văn học thế kỷ XVI. Tác phẩm trở thành một cuộc đối thoại kéo dài qua nhiều thế kỷ về con người, tri thức và nghệ thuật sống.

Bằng chứng là sức sống của Essais gợi ra những vấn đề có tính thời sự sâu sắc trong thế giới hiện đại đầy biến động. Đọc Montaigne hôm nay cũng là một cách học cách sống chậm lại giữa một thế giới luôn thúc giục con người phải nhanh chóng kết luận, nhanh chóng phán xét và nhanh chóng lựa chọn.

Khi con người dễ bị cuốn vào những cuộc tranh luận phân cực, những niềm tin tuyệt đối và những phán xét vội vàng, tinh thần phản tỉnh của Montaigne đem lại một khoảng lặng cần thiết để con người dừng lại, tự vấn và suy nghĩ.

Phương pháp “tự chất vấn” của ông nhắc nhở con người hiện đại về sự khiêm tốn trong nhận thức: biết thừa nhận giới hạn của bản thân, biết rằng mình có thể sai lầm và vì thế cần học cách lắng nghe quan điểm của người khác. Khoan dung, trong tinh thần Montaigne, không có nghĩa là từ bỏ niềm tin của mình, mà là ý thức rằng những gì ta tin tưởng không phải lúc nào cũng có thể trở thành tiêu chuẩn tuyệt đối để phán xét người khác.

Hành trình quay trở về với chính mình trong Essais cũng không phải là sự quay lưng với thế giới. Trái lại, bằng việc hiểu rõ bản thân, con người có thể hiểu sâu sắc hơn những giới hạn, ham muốn, nỗi sợ hãi và định kiến của chính mình. Từ đó, họ có khả năng sống tỉnh thức hơn, làm chủ những cảm xúc nhất thời và xây dựng một đời sống tự do và chân thực.

Đây chính là một trong những giá trị lâu bền nhất của Montaigne: triết học không nhất thiết phải bắt đầu từ những hệ thống đồ sộ; đôi khi nó bắt đầu từ một con người bình thường biết dừng lại, quan sát chính mình và thành thật đặt câu hỏi: “Tôi biết gì?”

Cuối cùng. nhìn chung theo ý nghĩa giá trị này, Essais không chỉ là một kiệt tác của quá khứ, mà còn có thể trở thành một người bạn đồng hành trí tuệ của con người hiện đại: một lời nhắc nhở về tự do tư tưởng, lòng khoan dung, sự khiêm nhường trước tri thức và khả năng sống một đời sống tự do, chân thật và trọn vẹn.