Đinh Thanh Huyền

Là người thích viết phê bình, tôi coi mỗi tác phẩm là một thử thách đọc, và sau đó là thử thách viết như một niềm vui không áp lực. Mỗi lần như vậy, tôi học được thêm nhiều điều. Bởi mỗi tác phẩm là một hệ thống động, luôn có xu hướng vượt qua ranh giới thể loại mà chính nó tạo ra nên việc đọc/viết giúp tôi tự phá/tự xây kinh nghiệm đọc của mình. Điều này cho phép tôi chống lại quán tính đáng xấu hổ của định kiến thẩm mĩ, bình tĩnh trước mọi tác phẩm gặp được, đồng thời mạnh dạn từ chối ngay những tác phẩm không khiến tôi “yêu từ cái nhìn đầu tiên”.

Cứ thế cho đến ngày tôi gặp thơ Hồ Minh Tâm và nhận ra đây thử thách lớn nhất với chính mình, cho đến lúc này. Tôi đã đọc đi đọc lại tập Ngủ ở quán trà và một số bài thơ khác của ông. Nhưng cứ mỗi khi tưởng bắt được chiếc chìa khóa để mở vào cõi thơ ấy, nó lại tan biến như nước qua kẽ tay. Tôi biết nó có ở đó, cái hồn vía thơ Hồ Minh Tâm ở đó, nhưng không cách gì chạm được vào nó. Và cuối cùng, tôi đành nhìn nó lơ lửng bềnh bồng trước mắt, im lặng, ngời sáng và bất khả chiếm hữu.

Nhưng tôi chưa bao giờ đọc thơ để hiểu bài thơ nói gì, tôi chỉ muốn nhìn ngắm một thực thể tinh thần độc đáo đi như một hành tinh trong vũ trụ, cảm nhận dòng năng lượng vô hình và mạnh mẽ của thơ trước khi nhận ra được nguồn phát năng lượng cụ thể. Khi dõi theo tưởng tượng, ý nghĩ, nụ cười, tiếng nói trong thơ Hồ Minh Tâm, tôi biết tôi sẽ giữ mãi ấn tượng về chúng, như bị một tiếng sét ái tình vụt giáng xuống. Nhưng khác với ái tình, sự say mê này sẽ khó tan, như Du Tử Lê từng viết: “Thơ Hồ Minh Tâm là một cõi thơ khó… vào. Nhưng một khi đã vào được, bạn cũng sẽ khó… ra!” ^[*]

Thơ Hồ Minh Tâm rất khó “vào” ở lần đọc đầu tiên và điều thú vị là cảm giác thích mà không hiểu thích vì điều gì choán lấy toàn bộ tâm trí. Chỉ thứ thơ thách thức các quan niệm nghệ thuật quen thuộc mới có thể gây ra hiệu ứng đó. Thơ Hồ Minh Tâm là tổng hòa của những thứ trái ngược, những mâu thuẫn được tạo ra cùng lúc. Một mặt, thơ Hồ Minh Tâm là thơ phản truyền đạt, một lối viết mang ý đồ triệt hạ diễn giải quá rõ ràng. Dường như nhà thơ khéo né tránh mọi khả năng bị người đọc “bắt nọn”. Mặt khác, thơ Hồ Minh Tâm dành ra thật nhiều cơ hội để người đọc tự kiến tạo nghĩa. Ở thơ Hồ Minh Tâm, sự ngông cuồng và tính kỉ luật, khắc nghiệt và phóng túng, thói cao ngạo và cái tâm dễ tổn thương cùng hiện diện, một người viết có khả năng tự định đoạt cao độ đồng thời sẵn sàng buông mình cho sự ngẫu nhiên. Đó là những phẩm tính hiếm ở thơ đương đại Việt Nam.

Thoát khỏi quy phạm chặt chẽ của thơ truyền thống, thơ hiện đại dung túng cho sự tự do của nghệ sĩ. Rất nhiều người thả cho thơ chạy như đám lá bị cuốn tung trong cơn lốc, không biết nó sẽ tới đâu, sẽ cuốn theo bao nhiêu rác rưởi. Phàm là những người viết kém nội lực, thơ sẽ rườm rà bày vẽ. Cũng không hiếm người viết tài năng nhưng tán khí, để mặc bài thơ của mình chảy rề rề. Nhưng đố ai chê họ được một câu, họ sẽ đỏ mặt tía tai lên mắng rằng: “không biết cách đọc thơ”, rằng “thơ hiện đại nó phải thế”. Để tìm được những bài thơ hàm súc vào lúc này thật khó!

Vậy nên, niềm vui sướng của tôi khi đọc thơ Hồ Minh Tâm trước hết đến từ việc phát hiện ra thơ ông vận hành bằng một logic nội tại rất chặt mà hiệu ứng chỉ xuất hiện sau khi người đọc hoàn tất quá trình tiếp nhận. Là một kiểu logic toàn thể, nơi mà mỗi chi tiết nghệ thuật chỉ phát lộ ý nghĩa đầy đủ khi được đặt trong cấu trúc hoàn chỉnh của văn bản.

Nếu đã quen với việc đọc một bài thơ mà từng đoạn đều có thể cung cấp một phần nghĩa thì thơ Hồ Minh Tâm sẽ khiến ta bối rối. Ở thời điểm đọc, từng câu, chữ, từng hình ảnh đều xuất hiện như những mảnh rời, không mảnh nào đủ sức giải thích toàn cảnh. Điều đó giống như việc nhìn từng mảnh của một bức tranh ghép. Mỗi mảnh đều có hình vẽ riêng nhưng chưa cho biết bức tranh là gì. Cho đến cuối bài, những mảnh ấy mới đồng thời "khóa" vào nhau. Nhưng để có thể hiểu được bài thơ, người đọc buộc phải hồi cố, nghĩa là quay lại từ những câu thơ đầu tiên, kết nối chúng với nhau, tìm kiếm thứ ánh sáng được chiếu ngược trở lại, lúc ấy mới có thể vỡ lẽ ra một điều gì đó về bài thơ.

Chính vì có logic nội tại chặt chẽ mà ở mỗi bài thơ của Hồ Minh Tâm, các câu thơ phụ thuộc lẫn nhau một cách cơ hữu. Rất khó trích một đoạn thơ của ông mà vẫn có thể hiểu được nghĩa của nó bởi giá trị của từng câu thơ không chỉ nằm ở bản thân câu ấy mà nằm ở vị trí của nó trong mạng lưới quan hệ với toàn bộ bài thơ. Người viết phải có khả năng kiểm soát cấu trúc văn bản rất tốt mới có thể đảm bảo ý nghĩa của bài thơ được sinh ra từ quan hệ của các yếu tố chứ không phải từ từng yếu tố biệt lập. Bởi vậy, nếu cắt riêng một đoạn thơ Hồ Minh Tâm, người đọc có thể thấy khá bình thường, đôi khi khó hiểu, có chỗ tưởng như vô nghĩa. Nhưng khi đặt trong chỉnh thể, đoạn ấy lại là một mắt xích không thể thay thế. Đặc điểm này phủ toàn bộ thơ Hồ Minh Tâm. Chẳng hạn, bài thơ Buổi chiều lẩn quẩn dưới đây:

tôi ngồi đây và viết những dòng này
ngồi đây và viết những dòng này
tôi ngồi đây và viết những dòng trên

khoảng nghỉ giữa các dòng trên tôi đắn đo thắc mắc
tại sao tôi cứ ngồi đây và viết những dòng này
được gì & cho ai
nếu tôi cứ ngồi đây và viết những dòng này

bạn ngồi đó và đọc dòng đầu tiên
bạn ngồi đó và đọc tiếp dòng thứ hai
thế rồi thắc mắc: tại sao ta phải đọc những dòng trên

khoảng nghỉ giữa hai khổ bạn cũng chỉ đắn đo thắc mắc:
tại sao mình cứ ngồi đây và đọc những dòng này
không có gì không được gì… chỉ mất
đồ khỉ!

không sao
sống chết gì với chỉ một câu
không có gì… bạn nhể?
Đến đây tôi không viết nữa – hứa đấy!
Ít nhất là không lặp lại
tôi ngồi đây và viết những dòng này…

Bài thơ bắt đầu với việc tôi quan sát hành động viết của mình (khổ 1) như một việc làm khá vô nghĩa. Rồi người viết trở thành người đọc chính mình (khổ 2) với hai hành động sáng tạo và phản tỉnh diễn ra đồng thời. Những câu hỏi về ý nghĩa việc viết cất lên nhưng không có câu trả lời. Đến hai khổ thơ tiếp người đọc xuất hiện cùng những câu hỏi lặp lại đúng con đường của người viết. Người viết tự hỏi tại sao mình viết thì người đọc cũng hỏi tại sao mình đọc. Hai hành động phản chiếu nhau gần như hoàn toàn. Lúc này, người đọc bước vào đúng vị trí tinh thần của người viết, hai ý thức đã nhập vào làm một. Điều bất ngờ xảy ra ở khổ 5, khi người viết tự phủ định chính mình: Đến đây tôi không viết nữa – hứa đấy! Lời hứa vừa được cất lên thì lập tức bị phá vỡ: Ít nhất là không lặp lại/ tôi ngồi đây và viết những dòng này…. Giữa những cú pháp lặp lại như một vòng lẩn quẩn (chữ của Hồ Minh Tâm) ấy, nhà thơ đặt vào vài chữ, chỉ vài chữ thôi nhưng mọi chi tiết trước đó đột nhiên thay đổi: không có gì không được gì… chỉ mất/ sống chết gì với chỉ một câu/ không có gì… bạn nhể? Những rời rạc bỗng nhiên kết nối, những nén ép đột nhiên bung tỏa, ngay cả chữ đồ khỉ và câu kết rất hài hước cũng nhằm trong vòng tái cấu trúc toàn bộ trải nghiệm thẩm mĩ mà người đọc vừa đi qua. Cảm giác mạnh nhất bật lên từ bài thơ là một tình thế hiện sinh, khi con người không thể từ chối ngôn ngữ sáng tạo dù hoài nghi và chất vấn chính ngôn ngữ ấy.

Theo tôi, điều độc đáo nhất ở bài thơ này là việc Hồ Minh Tâm xây dựng một vòng đồng nhất hóa của người viết và người đọc. Cả hai đều cùng trải qua một chu trình khép kín cùng với hành vi tự phát của ngôn ngữ. Khi người đọc nhận ra mình đã bị cuốn vào đúng vòng lặp mà bài thơ dựng nên, họ đã sống trong cấu trúc của bài thơ. Ở đó, logic không nằm ở diễn tiến của các câu thơ, mà ở cơ chế vận hành của toàn bài. Chính lúc ấy người đọc mới nhận ra rằng mình không chỉ đang đọc một bài thơ về việc đọc và viết mà đã trở thành một bộ phận của bài thơ.

Có thể nói, trải nghiệm đọc thơ Hồ Minh Tâm là quá trình chờ đợi thời điểm toàn bộ cấu trúc đồng thời phát sáng. Đây là dấu hiệu của loại thơ mà đơn vị ý nghĩa tối thiểu không phải là câu thơ hay khổ thơ, mà là toàn bộ văn bản. Trong quá trình này, người đọc phải giữ trong trí nhớ những gì đã đọc trước đó, tự tìm mối liên hệ, chấp nhận khoảng trống và liên tục điều chỉnh giả định khi đọc. Ý nghĩa được tìm thấy không phải có sẵn trong bài thơ, nó được người đọc kiến tạo. Tất cả thơ Hồ Minh Tâm đều kéo người đọc vào văn bản bằng cách đó.

Như một cầu thủ tài năng, Hồ Minh Tâm vừa là người chơi kỉ luật, cực kì khắc nghiệt vừa đầy ngẫu hứng trong lối viết. Ông thường phát hiện những chỗ ngôn ngữ thông thường không còn đủ sức diễn đạt và đặt vào đúng khoảng đó những từ ngữ có khả năng tạo nên một hiệu ứng thẩm mĩ khác: tựa lưng vào quạnh hiu/ nhìn phố ồn ào choảng nhau rất phố (ngày riêng), mời mọc nỗi đau cứ tiện lúc nào ghé ngang nằm nghỉ/ thiên đường bao giờ cũng sẵn chỗ tốt cho nhau/ so đo gì trước/sau!/ thời đại gì mà/ thiệt là… muốn nghỉ ngơi (Bài thơ về thời đại gì mà…), khuya thế này/ tôi cũng phải nhớ em thôi/ gió ngang vai/ mùi hương xa vừa quay đầu lại/ chừng thôi/ vớt vát mai kia (Chừng thôi vớt vát mai kia), Bóng tối lớn lên từ xấp vải nâu/ mẹ bóng tối trồng dâu/ bóng tối nghĩ đời mình trước sau sẽ lụa/ bóng tối nằm chờ ánh sáng/ bóng tối đủ ngày đủ tháng/ bóng tối bay lên thành phố/ em nhà hàng đặt bóng tối nằm dọc nằm ngang/ trên cái đĩa sáng choang/ bóng tối đi vào lòng họ bằng cánh buồm/ bánh tráng/ bóng tối gọi điện về/ ở trong này đen nhiều hơn sáng/ và có phần hôi hám/ mình chia sẻ/ giọng sì goòng/ hơn xui! (Bóng tối [2] & sự rón rén của nhộng). Những miếng mồi lắc mông điệu cuối cùng/ bên dòng kênh đen/ cổ họng phố phường dán đầy băng rôn/ chữ, nghĩa không nuốt được/ trời cao vòi vọi nắng thì nắng mưa thì mưa/ nhá nhem thì nhá nhem/ chuyện trên trời/ ưng chẳng được/ màu thơ cứ lưng chừng/ thiệt tình ổng chưa thiệt tình với tôi bao giờ/ (chắc với ai cũng thế?)/ bỗng dưng hôm nay cụng ly tôi/ một sài gòn bình yên/ bến bão/ uống đi mày! (trời, muốn nói chi thì nói). Nếu tìm kiếm trong những vần thơ trên một từ ngữ nào thật lạ thì không có. Hồ Minh Tâm không sáng tạo ra từ ngữ mới, ông chỉ đặt từ ngữ vào một điểm được lựa chọn đặc biệt và để chúng như một chấm màu loang ra, kéo tất cả những chấm màu khác vào, tạo nên một dải màu mới, kích hoạt nỗi ngạc nhiên vô bờ. Cái ngạc nhiên trước điều hoàn toàn mới với cái ngạc nhiên trước điều đã quen mà trở nên lạ, nó rất khác nhau. Và tài năng của người nghệ sĩ chính là ở chỗ chạm vào những khoảnh khắc xuất chúng như thế. Thơ Hồ Minh Tâm khiến tôi ngỡ ngàng thực sự vì khả năng đặt từ ngữ đúng chỗ nó phải ở. Càng đọc càng thấy câu thơ ấy nhất định phải thế, và nhất định câu ấy phải xuất hiện ở chỗ ấy, trong bài thơ. Có lẽ, điều này không đến từ kĩ thuật, kĩ thuật quan trọng đấy nhưng đôi khi nó chỉ là lớp ngụy trang tinh xảo cho một thứ văn xuôi của đời sống. Viết như Hồ Minh Tâm, giống như kiếm sĩ vậy, kiếm đã là một với người, đường kiếm bay ra không phải do kiếm pháp mà do tâm pháp nên ảo diệu khó lường:

Ngồi bên mưa
cứ lóc cóc nhớ cứ lóc cóc nhớ
cứ
lóc
cóc
vít cành mưa cong

(ngồi bên mưa)

Bằng một cách kì diệu nào đó hai chữ “lóc cóc” xuất hiện bên chữ “nhớ” mà lại hợp lí đến lạ. Rồi bằng cách nào đó mà câu cứ lóc cóc nhớ cứ lóc cóc nhớ bắt buộc phải đọc ngắt làm đôi và chậm dần. Và bằng cách kì diệu nào đó ba chữ:

cứ
lóc
cóc

lại thả xuống như những giọt mưa đang rỏ đều xuống hiên nhà gạch cũ lốm đốm rêu. Rồi cuối cùng, bằng một cách lạ lùng nào đó mưa ào xuống cành cây trĩu nặng. Đó là tôi tưởng tượng ra chứ không chắc nhà thơ định viết thế. Nhưng sự tưởng tượng đó không đến từ chân không, nó được khơi dậy từ cách nhà thơ lựa chọn và kết hợp từ ngữ bằng một trực cảm ngôn ngữ tuyệt vời. Những câu thơ ấy gợi đến nỗi chắc chắn tôi sẽ không đọc nó nếu đang nhớ nhà.

Người làm thơ đều biết mỗi bài thơ là một tình huống sáng tạo. Mỗi tình huống đều có lời giải khác nhau nhưng cũng có những công thức chung. Nhiều khi, người viết bị chính công thức chung của mình áp đặt lối chơi. Gần như họ biết mình sẽ viết như thế nào ở những chủ đề nhất định. Mặt tích cực của điều ấy là định hình một màu riêng cho tác giả. Nhưng điều nguy hiểm cho chính tác giả là họ sẽ tự đóng khung mình. Việc nhận diện phong cách, nếu dựa vào những “công thức” ấy sẽ tạo ra cái chết thực sự của tác giả về mặt thủ pháp. Trong nghiên cứu, phê bình, điều này cũng dẫn tới tình trạng cứ nói đến tác giả này thì sẽ là những đặc điểm này. Một vài phát hiện khác (nếu có) cũng chỉ là mở rộng trên nền bức chân dung phong cách đã định hình. Rất hay là, thơ Hồ Minh Tâm không thuộc loại đó. Nhà thơ dường như luôn để chính bài thơ quyết định nó. Mỗi bài thơ của ông như tự tìm lấy cấu trúc, giọng điệu, ngôn ngữ cho chính nó. Nỗi buồn, niềm đau của con người không khi nào lặp lại thì thơ cũng không thể nào đi lại con đường cũ. Hãy đọc bài thơ dưới đây để thấy được những câu thơ đã đến với bài thơ một cách ngẫu hứng như thế nào trong khi chúng phải đảm bảo logic nội tại chặt chẽ không được phép sai lệch.

Giữa không & một

Bấy giờ là 5h10’
Một con số một vừa đáp xuống mặt đất bằng lưng
không đến nỗi nào
dù sao
gọi là tinh mơ thường rất tuyệt
nó thơm tho mùi những đám mây
và sự tinh khiết của trắng
chẳng ai tước bỏ được ngày hôm qua của chính họ
vì thế
họ lặng thinh lên trời
bằng đôi cánh những số không
tất nhiên
giấc mơ thường thiếu oxy và nước
những chiếc bóng bay chẳng bao giờ bay đến vô cùng
con số 0
biến thể và bắt đầu cần đến đôi chân
khi cái rùng mình và cái lực hút chết tiệt áp vào giác quan của nó
nó phải cấu vào những âm vọng
rồi
tự dối lòng
em
đã cùng ta…
bây giờ là 5h11’

Nếu xem tài năng nghệ thuật là năng lực liên tục tìm ra lời giải tối ưu cho những tình huống sáng tạo cụ thể, thì thơ Hồ Minh Tâm nổi bật ở khả năng khiến những lựa chọn khó nhất trở nên tự nhiên. Cuối cùng, kĩ thuật không hiện diện như một đối tượng có thể bóc tách mà đã hòa tan vào hiệu quả biểu đạt của toàn bộ tác phẩm.

Với tôi, người đang bấp bênh bên rìa một nỗi chán ngán vô hạn trước đại cục tan nát của nghệ thuật, những bài thơ của Hồ Minh Tâm níu lại cho tôi niềm hi vọng vào thứ nghệ thuật có thể cùng tôi đi qua tháng ngày này.

Hà Nội, tháng 6/2026

[*] Du Tử Lê, Tính lưỡng cực trong thơ Hồ Minh Tâm. Trong tập thơ Ngủ ở quán trà của Hồ Minh Tâm, NXB Hội Nhà văn, 2015. Trang 229-230.