Nguyễn Phượng

Hôm nay nhiều cuộc tấn công trên mạng đã chuyển hướng tập trung vào cái lô-cốt đề Văn của Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Phú Thọ vốn nếu có thực thì là của cuộc thi chọn Đội tuyển HSG tỉnh từ năm ngoái.

Có mấy mũi tấn công?

1. Mũi tấn công thứ nhất: Đây không phải là thơ!

Nhớ quãng đầu những năm 60-61 Viện Văn học có tổ chức dịch tác phẩm NGỤC TRUNG NHẬT KÝ (獄中日記) của Hồ Chí Minh sang tiếng Việt và chuẩn bị cho xuất bản. Tuy nhiên họ loại đi mấy bài vì lối viết đơn giản, không có gì là nghệ thuật, hơi mang tính kêu gọi, hô hào thậm chí hơi tự nhiên chủ nghĩa. Ví dụ như Bị hạn chế, Học đánh cờ,...

Khi đưa trình Cụ, thấy thiếu mấy bài, ông Cụ hỏi: "Thế mấy bài kia đâu?". Đại khái phân bua rằng mấy bài đó chất lượng không được cao lắm, chưa phải thơ, đưa vào sợ ảnh hưởng tới uy tín của Cụ. Ông Cụ cười và hỏi lại: "Thế các chú quan niệm thế nào là thơ?".

Chẳng anh nào đủ can đảm trả lời. Thế là lại lóc cóc đưa vào. Đưa vào rồi thì nức nở khen một cách rất vô duyên. Ông Nguyễn Đăng Mạnh thấy chướng quá bèn tìm hướng nghiên cứu, giải mã. Cuối cùng ông tìm ra tiêu chí để chia thơ Hồ Chí Minh ra hai loại: thơ tuyên truyền và thơ nghệ thuật. Cái chìa khóa đó trong phương pháp nghiên cứu thơ Hồ Chí Minh của GS Nguyễn Đăng Mạnh đã cho phép nhiều người mở cái kho thơ của Hồ Chí Minh khá dễ dàng.

Vậy nên, nếu mũi anh chỉ ngửi được một mùi hương không có nghĩa là các mùi hương khác không tồn tại. Thơ cũng vậy: có nhiều loại như thơ truyền cảm, thơ gợi cảm, thơ suy tưởng, thơ triết lý... Hình thức thơ và các tiểu loại cũng có nhiều kiểu, nhóm: có thơ lục bát, thơ thất ngôn, thơ tự do, thơ văn xuôi, thơ thị giác, thơ tân hình thức, thơ thoại, thơ cụ thể, thơ thấy...

Cuộc sống muôn hình muôn vẻ lẽ nào thơ chỉ quanh quẩn trong mấy vần lục bát hay thất ngôn?

Rõ ràng, bài thơ được trích của Nguyễn Vĩnh Tiến là một sự thể nghiệm hình thức thơ thoại mang xu hướng suy tưởng - triết lý. Bài thơ là cuộc đối thoại của Chúa trời đấng toàn năng, tác giả của muôn vàn cái đẹp thiên tạo với viên kim cương, kiệt tác của cái đẹp nhân tạo. Từ đó bàn về cái đẹp đích thực, là thiên tạo hay nhân tạo? Thí sinh chọn phương án trả lời nào cũng được hết miễn là phải có khả năng lập luận vững chắc bảo vệ cho quan điểm của mình. Thực ra, nếu tinh ý, sẽ thấy tác giả bài thơ dẫn ngầm quan điểm của mình trong sự phát triển thi tứ: cái đẹp chưa hẳn đã ở phẩm chất cứng rắn, cũng chưa phải ở sự lấp lánh, càng chưa chắc ở sự đắt giá. Cái đẹp đích thực chính là sự sống. Như vậy, nếu trong một tác phẩm nhân tạo, người nghệ sỹ tạo ra được sự sống, chất sống mãnh liệt, quyến rũ thì chính là anh ta đã tạo ra được một cái đẹp đích thực. Và cũng thế, nếu thiên nhiên tạo ra được những tác phẩm núi non, sông, biển lẫn vạn vật giàu chất sống, sự sống thì chính thiên nhiên cũng đã tạo ra được những cái đẹp đích thực. Hình ảnh con bò và cỏ dại cuối bài mang tính thách thức và khiêu khích nhưng phải chăng nó là một minh chứng cho quan điểm đó và gợi nhớ tới sự khẳng định của N. Chernyshevski: "Cái đẹp chính là sự sống".

Nhiều anh không thể đạt tới chiều sâu đó trong tư duy nên chửi hoắng lên. Càng chửi càng bộc lộ thực lực trí tuệ và khả năng thẩm thơ tồi tệ của chính mình. Thương ghê!

2. Mũi tấn công thứ hai: Chúa trời mà gọi "mày", "tao". Dạy trẻ em sự thô tục.

Ô hay, đến cả Chúa trời cũng không được phép gọi một đồ vật như chính nó sao?

Hãy đọc mấy câu ca dao:

Giã ơn cái cối, cái chày

Nửa đêm gà gáy, có mày, có tao

Giã ơn cái cọc cầu ao

Nửa đêm gà gáy có tao, có mày...

Anh chàng độc thân đơn chiếc cơ cực xưng hô "mày", "tao" với các sự vật trong bài ca dao có gì không ổn?

3. Mũi tấn công thứ ba: Đề thi hỏi một đằng hùa nhau mắng chửi một nẻo.

Đề thuộc về NGHỊ LUẬN XÃ HỘI, tức chỉ bàn về một vấn đề thuộc phạm trù xã hội vậy nhưng lại hùa nhau lên án bài thơ thuộc phạm trù nghệ thuật.

Sự lạc đề đó là do hồi còn đi học các vị chưa được học đến nơi đến chốn tập làm văn hay do sự nóng giận đã tước đi ở các vị sự khôn ngoan?

Một vấn đề nghị luận xã hội ẩn đằng sau bài thơ thì cái người ra đề cần ở thí sinh là các thí sinh phải có đủ năng lực đọc hiểu thơ ở chiều sâu, ở phần chìm của tảng băng để có thể nhận ra vấn đề cốt lõi cần bàn.

Đây cũng là chỗ người ta có thể phân loại anh đọc hiểu hay không hiểu, anh là học sinh giỏi hay không?

Nhiều người bị loại từ vòng gửi xe vì chưa đọc thủng một đề thi nhưng lại vội cao giọng phê phán thơ, phê phán nền giáo dục.

Giờ thì càng thấm thía cái câu nói cay đắng của nhà văn Marsym Gorky: "Này, các đồng chí! Phải sống chung với các đồng chí trên thế gian này, chán lắm các đồng chí ạ."

                                                                                                                                            N. P