Tobi Trần - Giám tuyển Độc lập

Có một loại câu giới thiệu bản thân đang lan rất nhanh trong giới họa sĩ mới và nó thường có cấu trúc giống nhau đến mức có thể đoán trước. Một cái tên lớn của phương Tây, thường là Monet, Van Gogh, Renoir, Cezanne, Gauguin, Dali, Matisse đôi khi là Gustav Klimt hay Picasso toàn những cái tên đại danh họa và được rất nhiều người biết đến trên toàn thế giới, đã được nhắc đến như nguồn cảm hứng lớn nhất đời mình. Ngay sau đó là tên của một trường phái, được gắn vào như một cái mác bảo chứng chất lượng. Và ở giữa hai vế đó, phần lớn không có gì kết nối cả ngoài việc cả hai đều nghe sang hẳn ra.

Nếu nhìn vào đoạn trích của một bài báo bên dưới các bạn sẽ thấy đây không phải là một lỗi chính tả hay một sự nhầm lẫn vô hại. Ấn tượng và Hậu Ấn tượng là hai logic hội họa khác nhau, ra đời để giải quyết hai vấn đề khác nhau. Monet dành cả đời để đuổi theo ánh sáng, ông muốn ghi lại một khoảnh khắc thị giác thoáng qua trước khi nó biến mất và vì thế bút pháp của ông tan, mềm, rời, gần như từ chối sự dứt khoát. Van Gogh đi theo hướng ngược lại, ông không cần ghi lại thế giới như nó vốn thế, ông cần thế giới mang hình dạng cảm xúc của chính ông và vì thế nét cọ của ông dày, xoắn, có chủ đích rõ ràng. Một người nói mình chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Monet rồi tự nhận bút pháp của mình mạnh mẽ, dứt khoát thì đang vô tình thú nhận rằng mình chưa từng nhìn ngắm thật kỹ một bức tranh nào của Monet, hoặc tệ hơn là chưa từng cần nhìn thực sự.

Vấn đề không nằm ở việc thiếu kiến thức vì không ai bắt buộc một họa sĩ phải thuộc lòng lịch sử nghệ thuật để được cầm cọ và thực tế cũng có rất nhiều người vẽ giỏi mà không cần gọi tên trường phái nào cả. Vấn đề nằm ở việc họ dùng chính những cái tên đó như một thứ trang sức, gắn vào tuyên ngôn nghệ sĩ (artist statement) để tạo cảm giác uyên bác, trong khi bản thân họ không đủ hiểu để biết mình đang mâu thuẫn với chính mình trong hai câu liền nhau. Đó là một hình thức phô diễn tri thức mà không có tri thức đứng sau và nó nguy hiểm hơn việc không biết gì cả vì nó được trình bày với sự tự tin của chính họ.

Người chịu thiệt không phải giới nghiên cứu vì một nhà phê bình đọc bản tuyên ngôn nghệ sĩ này chỉ mất vài giây để nhận ra vấn đề, rồi khép hồ sơ lại. Người chịu thiệt là những nhà sưu tầm mới vào cuộc chơi nghệ thuật, những người đọc tuyên ngôn nghệ sĩ như một bản đảm bảo để tin rằng nếu họa sĩ đã dám nhắc tên Monet thì hẳn phải hiểu Monet và định giá tác phẩm một phần dựa trên cái vỏ ngôn ngữ đó chứ không dựa trên chính bức tranh trước mắt họ. Khi cái vỏ được xây bằng những khái niệm sai, thứ được bán ra không còn là hội họa nữa mà là một ảo giác về chiều sâu.

Cũng cần công bằng mà nói, đây không hẳn là lỗi hoàn toàn của riêng họ, người đã nói ra tuyên ngôn. Nó là sản phẩm của một thị trường quen coi trọng cái tên hơn cái nhìn, nơi một bảo tàng hay gallery đôi khi cũng không buồn kiểm tra lại một dòng giới thiệu miễn là nó nghe xuôi tai và bán được. Khi không ai đọc kỹ, không ai hỏi lại thì việc gọi sai tên một trường phái cũng chẳng khác gì việc gọi sai tên một loại vải, chẳng ai để tâm cho đến khi có người thực sự nhìn vào.

Nhưng nhìn vào trường hợp này sẽ thấy đây chính là việc mà giới phê bình, giám tuyển và cả người sưu tầm nghiêm túc không thể ngừng làm và làm cho đúng với đạo đức nghề nghiệp của chính mình. Đừng bao giờ cố dìm chết ai khi họ thất thế và cũng đừng im lặng khi thấy một sự việc không đúng về chuyên môn nghề nghiệp nhưng lại vẫn lan tỏa nó.

Một bức tranh có thể tự đứng vững mà không cần tuyên ngôn nào cả nhưng một tuyên ngôn nói không đúng về chính những cái tên nó đã vay mượn thì đang tự cho người đọc thấy rằng trước khi họ kịp nhìn thấy tranh thì có lẽ họ chẳng cần phải nhìn xa hơn thêm một chút nào nữa...