Tobi Trần - Giám tuyển Độc lập

Trong lịch sử hội họa Việt Nam, phố thường được nhìn như một nơi chốn. Đó có thể là những mái ngói cũ kỹ, những mặt tiền nhuốm thời gian, những con đường chen chúc dấu vết đời sống hay những ký hiệu của đô thị hiện đại. Dù được diễn tả theo lối hiện thực hay trừu tượng, phố vẫn thường xuất hiện như một thực thể đã hoàn chỉnh với một hình hài có thể nhận diện được.

Loạt tranh “Phố” của họa sĩ Giáng Vân lại đi theo một hướng khác. Ở đây, phố không xuất hiện như một nơi chốn đã định hình mà như một trạng thái đang vận động. Những gì người xem nhìn thấy không phải là một thành phố đã hoàn thành mà là một tập hợp các hình thể đang liên tục thay đổi vị thế, trọng lượng và bản chất của mình.

Yếu tố xuất hiện xuyên suốt toàn bộ loạt tranh là những khối đứng hình chữ nhật. Chúng là nền tảng tạo nên cấu trúc thị giác của tác phẩm nhưng điều đáng chú ý là không một khối nào thực sự ổn định. Có khối đứng thẳng, có khối nghiêng lệch, có khối cong nhẹ, có khối như đang đổ xuống hoặc đang vươn lên. Chúng không mang sự chắc chắn của kiến trúc cũng không hoàn toàn thuộc về thế giới hữu cơ. Người xem sẽ liên tục đứng trước cảm giác rằng các hình thể đó đang ở giữa một quá trình nào khác mà chưa đi tới điểm kết thúc.

Đọc dưới góc độ Nhịp – Lực – Khí theo phương pháp RFA, đây chính là điểm làm nên sự thống nhất của toàn bộ loạt tranh.

Nhịp trong tranh không phải là nhịp của một đô thị được quy hoạch. Nếu kiến trúc thông thường tạo ra những khoảng cách ổn định và có tính lặp lại thì nhịp của Giáng Vân luôn mang tính dao động. Các khối đứng liên tục xuất hiện nhưng không bao giờ lặp lại một cách cơ giới mà chúng nghiêng về nhiều hướng khác nhau, thay đổi chiều cao, mật độ và khoảng cách. Có những tác phẩm mà nhịp trở nên dồn nén, các khối chen chúc như đang chịu áp lực từ bên ngoài. Có những tác phẩm khác, nhịp được nới lỏng, các hình thể trở nên nhẹ hơn và có cảm giác đang mở ra. Nhịp này không tạo cảm giác xây dựng mà tạo cảm giác chuyển động, như thể toàn bộ cấu trúc đang ở trong một quá trình tự điều chỉnh không ngừng.

Từ đó, lực trong tranh cũng vận hành theo một cách đặc biệt khi đây không phải lực của sự ổn định mà là lực của sự thương lượng. Trong nhiều tác phẩm, các khối đứng dường như muốn giữ lấy vị trí của mình nhưng đồng thời lại bị kéo lệch bởi những áp lực vô hình. Ở bức tranh với nền vàng và những dải hình học lớn chạy ngang phía trên, phần trên tạo cảm giác của một trật tự mạnh mẽ đang áp xuống trong khi các khối phía dưới lại nghiêng ngả và bất ổn. Ngược lại, ở những tác phẩm nền hồng hay nền xanh xám, lực không còn mang tính áp chế mà chuyển thành một dạng nâng đỡ, khiến các hình thể có cảm giác đang nhẹ dần và mở rộng. Chính sự thay đổi liên tục của các trường lực này khiến không một hình thể nào trong tranh đạt tới trạng thái cố định.

Nhưng yếu tố quan trọng nhất của loạt tranh là nằm ở khí. Nếu nhịp tổ chức chuyển động và lực tạo nên căng thẳng thì khí chính là thứ quyết định bản chất của toàn bộ không gian hội họa. Khí trong tranh của họa sĩ Giáng Vân không nằm yên bên trong hình khối mà luôn di chuyển xuyên qua chúng. Những lớp màu loang, những vệt cọ khô, những dấu vẩy sơn, những khoảng sáng tối mờ đục xuất hiện như những dòng chảy vô hình đang tác động lên toàn bộ cấu trúc. Có lúc khí mang cảm giác của ánh sáng, có lúc giống hơi ẩm, bụi đất hay thời gian. Nó không phá hủy hình thể nhưng cũng không cho phép hình thể đứng yên. Dưới tác động của khí, các khối đứng liên tục thay đổi trạng thái, khi nặng khi nhẹ, khi đặc khi rỗng, khi giống kiến trúc nhưng lúc khác lại giống một dạng vật chất hữu cơ đang sinh trưởng.

Chính vì vậy, điều đáng chú ý nhất ở loạt tranh này không nằm ở việc các hình thể đại diện cho điều gì. Chúng có thể gợi đến nhà cửa, cột trụ, địa tầng, thân cây hay bất kỳ liên tưởng nào khác. Nhưng giá trị của tác phẩm không nằm ở việc nhận diện mà giá trị của nó nằm ở việc từ chối một danh tính cố định. Mỗi hình thể trong tranh dường như luôn tồn tại trong nhiều khả năng cùng một lúc.

Nhìn toàn bộ loạt tranh cạnh nhau, người xem có cảm giác đang chứng kiến nhiều trạng thái khác nhau của cùng một quá trình. Có tác phẩm nghiêng về sự nén chặt, có tác phẩm nghiêng về sự mở rộng, có tác phẩm mang cảm giác phong hóa và có tác phẩm lại mang cảm giác tái sinh. Nhưng không một tác phẩm nào tạo cảm giác hoàn tất, tất cả đều đang ở giữa đường và đang chuyển dịch từ trạng thái này sang trạng thái khác.

Có lẽ vì thế mà chữ “Phố” trong loạt tranh của họa sĩ Giáng Vân không nên được hiểu như một địa điểm cụ thể. Nó nên được hiểu như một dạng vật chất sống, một dạng vật chất không ngừng thay đổi dưới tác động của thời gian, ánh sáng, ký ức và môi trường. Ở đây, phố không tồn tại như một hình ảnh đã hoàn chỉnh mà như một thực thể luôn đang trở thành.

Và đó cũng là điều khiến loạt tác phẩm này trở nên đáng nhớ khi họa sĩ Giáng Vân không vẽ phố như một nơi chốn để người xem nhận diện mà chị vẽ phố như một quá trình để người xem cảm nhận. Một quá trình trong đó mọi hình thể đều từ chối đứng yên, luôn dịch chuyển giữa nhiều khả năng tồn tại khác nhau và vì thế luôn giữ lại cho mình một sức sống chưa khép lại...