Phạm Hiền Mây

I. BƯỚC NHẸ MÀ SÂU / MÀ CŨNG NHÒA MAU

Sinh năm 1940 tại Lạc Viên, Hải Phòng, di cư vào Nam năm 1954, tính đến nay, Phạm Thiên Thư đã tám mươi sáu, tám mươi bảy tuổi rồi.

Tên thật là Phạm Kim Long, Phạm Thiên Thư từng là sinh viên khoa Phật Học tại Viện Đại Học Vạn Hạnh. Năm 1964, ông đi tu, trở thành Đại Đức với pháp danh Thích Tuệ Không. Năm 1973, ông trở về đời làm cư sĩ. Những năm gần đây, ông yếu nhiều, trí nhớ cũng giảm sút. Gặp bạn bè xưa, ông chỉ nghe người khác nói, và cười, cùng ánh mắt trống không, nhìn về xa thẳm phía cuối trời mây.

Ông nổi tiếng, tạo được ấn tượng và nét độc đáo riêng của mình, với phong cách thơ nửa đời nửa đạo. Hương vị thiền và triết lý nhà Phật, thấm đẫm trong từng chữ dùng, từng câu thơ, dòng thơ, bài thơ của ông.

Thơ Phạm Thiên Thư, một mình một cõi. Cõi của nhân gian. Cõi của phận người. Cõi của Khổ, Vô Thường, Vô Ngã.

Ông từng đoạt giải nhứt văn chương toàn quốc với tác phẩm Hậu Truyện Kiều – Đoạn Trường Vô Thanh vào năm 1973.

Nhiều người thắc mắc, sau mười năm, tại sao ông lại rời bỏ chiếc áo già lam cùng danh hiệu tu sĩ lãng mạn, bước xuống trần thế với dòng thơ trầm lặng, sang cả, của chỉ riêng thế giới thơ Phạm Thiên Thư? Ông không phân trần, chỉ cười nhẹ, tôi tu theo cách của mình, tu để sống cuộc đời của mình, nuôi dưỡng lối tư duy và trí tuệ của mình.

Nhận định về thơ của Phạm Thiên Thư, nhà văn Võ Phiến có viết: Tình yêu của ông thật tội nghiệp. Không phải nó tội nghiệp, nó đáng thương, vì ông bị hất hủi, bị bạc tình, bội phản, hay vì ông gặp cảnh tuyệt vọng. Không phải thế. Tội nghiệp là vì, bên cạnh các mối tình vời vợi của ông, lúc nào cũng thấp thoáng cái ám ảnh của kiếp sống mong manh, của cuộc thế vô thường, của cảnh đời hư ảo.

******

II. ĐƯỜNG CHIỀU ÚA NẮNG / MƯA NHẸ BÂNG KHUÂNG

Thơ Phạm Thiên Thư, ngay từ khi mới xuất hiện trên thi đàn, đã mềm mại, dịu dàng, nhẹ nhàng, bay bổng, trong sáng, thanh thoát, siêu thoát, không nhiễm màu tục lụy thế gian.

Không chỉ có kiến thức sâu rộng về Phật Pháp, Phạm Thiên Thư còn được xem là nhà thơ có công trong việc “thi hóa kinh Phật”, nghĩa là, dịch chuyển thành công kinh Phật sang thể loại thơ. Đó là các bộ Kinh Hiền Ngu (Damamuka Nidana Sutra) với mười hai ngàn câu thơ lục bát, có một không hai trong thơ ca Việt Nam. Đó còn là Kinh Ngọc (Kinh Kim Cương), Kinh Thơ (Kinh Pháp Cú).

Ca ngợi nội dung và ngôn ngữ trong Kinh Hiền Ngu, Hòa Thượng Thích Giác Toàn có viết: Qua những vần thơ đẹp, tác giả đã khéo léo đưa tư tưởng Phật giáo vào tác phẩm của mình: Khổ, Không, Vô Ngã… Tôi nghĩ đây là một tác phẩm về đạo, về đời, nhằm xoa dịu những u uất, khổ đau, để khuyến khích người ta đi tiếp đường đời bằng thái độ ung dung, tự tại, trong ý nghĩa của chữ Không.

Ông cũng là một trong những tác giả có thơ được phổ nhạc nhiều nhứt. Và nhạc sĩ phổ thơ ông nhiều nhứt, chính là thiên tài Phạm Duy, với các bản như: Chàng Dũng Sĩ Và Con Ngựa Vàng, Chắp Tay Hoa, Đại Nguyện, Lời Ru Bú Mớm Nâng Niu, Một Cành Mai, Pháp Thân, Qua Suối Mây Hồng, Huyền Thoại Trên Một Vùng Biển, Loài Chim Bỏ Xứ, Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng, Em Lễ Chùa Này, Gọi Em Là Đóa Hoa Sầu và Ngày Xưa Hoàng Thị.

Vào khoảng năm 1970, khi Phạm Duy và Phạm Thiên Thư lần đầu biết nhau, trong hồi ký của mình, Phạm Duy kể lại: Đối với tôi lúc đó, hình ảnh thiền, chùa, động hoa vàng, thật là mát mẻ và cần thiết. [...] Gặp tu sĩ Tuệ Không kiêm thi sĩ Phạm Thiên Thư, là tôi như thoát xác, vượt ra khỏi những đắng cay, chán chường và bế tắc. [...] Từ đó, tôi luôn tìm đọc thơ của Phạm Thiên Thư, để phổ thành những bài hát thanh cao nhất của thời đại.

Thơ, nhạc và họa, thường có một điểm chung, đó là, đọc rất thích, nghe rất thích, xem rất thích, mặc dù, không hiểu rõ nội dung, ý nghĩa của nó. Riêng tôi, thì tôi nghĩ, việc gì phải bận tâm chuyện hiểu hay không hiểu ấy. Cứ thấy thích là được rồi, là tốt rồi, là bài thơ, là ca khúc ấy đã thành công rồi. Lời thì thơ, giai điệu thì du dương, êm dịu, như ru, như dỗ dành, như vuốt ve, an ủi, chia sẻ và thấu hiểu, là quá được rồi. Một bài thơ, một ca khúc, mà cảm ra được ngần ấy, thì còn cần thêm điều chi nữa.

******

III/ NGÀY XƯA HOÀNG THỊ

Được viết vào năm 1966, mười năm sau ngày yêu Ngọ, bài thơ Ngày Xưa Hoàng Thị, ban đầu, được trích một số đoạn, do ông lúc đó đã là nhà sư, in trong tập Thơ Phạm Thiên Thư, phát hành năm 1968.

Năm 1971, ông trao trọn vẹn bài thơ cho nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc. Và cho đến năm 1974, thì bài Ngày Xưa Hoàng Thị, được in lại đầy đủ khi Phạm Thiên Thư phát hành tập thơ Ngày Xưa Người Tình.

Kể lại mối tình thuở thiếu thời, thi sĩ Phạm Thiên Thư cười, lắc đầu: Mỗi lần tan trường, cô ấy ôm cặp đi trước, tôi lẽo đẽo theo sau. Tóc Ngọ bay bay trên đôi vai gầy nhỏ nhắn. Có những hôm trời mưa lất phất, cô ấy đưa cặp lên che ngang đầu. Tôi thấy thương quá, muốn làm một cử chỉ gì đó như là để chở che, nhưng… thở mạnh còn không dám, nói chi là… .

III. NGÀY XƯA HOÀNG THỊ

Em tan trường về

Đường mưa nho nhỏ

Chim non giấu mỏ

Dưới cội hoa vàng

Bước em thênh thang

Áo tà nguyệt bạch

Ôm nghiêng cặp sách

Vai nhỏ tóc dài

Anh đi theo hoài

Gót giày thầm lặng

Đường chiều úa nắng

Mưa nhẹ bâng khuâng

Em tan trường về

Cuối đường mây đỏ

Anh tìm theo Ngọ

Dáng lau lách buồn

Tay nụ hoa thuôn

Vương bờ tóc suối

Tìm lời mở nói

Lòng sao ngập ngừng

Lòng sao rưng rưng

Như trời mây ngợp

Hôm sau vào lớp

Nhìn em ngại ngần

Em tan trường về

Đường mưa nho nhỏ

Trao vội chùm hoa

Ép vào cuối vở

Thương ơi vạn thuở

Biết nói chi nguôi

Em mỉm môi cười

Anh mang nỗi nhớ

Hè sang phượng nở

Rồi chẳng gặp nhau

Ôi mối tình đầu

Như đi trên cát

Bước nhẹ mà sâu

Mà cũng nhòa mau

Tưởng đã phai màu

Đường chiều hoa cỏ

Mười năm rồi Ngọ

Tình cờ qua đây

Cây xưa vẫn gầy

Phơi nghiêng ráng đỏ

Áo em ngày nọ

Phai nhạt mấy màu

Chân tìm theo nhau

Còn là vang vọng

Đời như biển động

Xóa dấu ngày qua

Tay ngắt chùm hoa

Mà thương mà nhớ

Phố ơi muôn thuở

Giữ vết chân tình

Tìm xưa quẩn quanh

Ai mang bụi đỏ

Dáng em nho nhỏ

Trong cõi xa vời

Tình ơi tình ơi!

******

Thơ bốn chữ là thể thơ của nhịp điệu đi. Đó là những bước đi đầu tiên của tuổi mới lớn, đi từ cánh cổng trong sáng, thơ ngây, dại khờ đến ngưỡng cửa của thiên đường, nơi trái cấm mọc chi chít trên cành và rụng rơi đầy lối. Là nhịp điệu đi của lần đầu tiên trong đời: biết rung động, bâng khuâng, biết ngượng ngùng, ngẩn ngơ, biết vui biết buồn, biết nhớ biết thương, biết rưng rưng nghẹn ngào, đau đớn.

Ngọ trong bài thơ, là tên của một nữ sinh, kém Phạm Thiên Thư hai tuổi nhưng lại học chung một lớp với ông. Ông yêu đơn phương cô bạn gái, và ngày hai buổi, ông lẽo đẽo theo sau, khi đến trường và tan học.

Hình ảnh chấp chới của tà áo dài trong bài thơ, gợi lên một sự không vững bền, nghiêng ngả, chông chênh, như yêu mà không dám ngỏ lời, nên tình vì thế rất khói sương, mong manh, huyền ảo, nên tình vì thế mà thấp thoáng, xa xôi, như có như không, vô thường, hư huyễn.

Ngày Xưa Hoàng Thị, mênh mênh mang mang, hư hư thực thực. Đẹp. Thơ. Và, thoát tục.

******

IV. AI MANG BỤI ĐỎ ĐI RỒI

Năm 1971, Phạm Duy phổ bài thơ Ngày Xưa Hoàng Thị thành ca khúc cùng tên. Thế hệ ba má, anh chị tôi, và cả chúng tôi, không ai là không biết, không ai là chưa từng nghe qua một lần: em tan trường về / đường mưa nho nhỏ.

Lần đầu tiên tôi nghe bài này, và cũng là, bắt đầu từ đó, tôi thích, thì ấn tượng đầu tiên của tôi, chính là nhan đề của ca khúc: Ngày Xưa Hoàng Thị, một nhan đề rất cổ tích và rất nên thơ.

Khi phổ nhạc cho thơ, có những bài, Phạm Duy giữ gần như nguyên bài thơ gốc, lại có những bài, Phạm Duy thay đổi chữ và đưa thêm lời vào, nhưng kiểu gì thì kiểu, khi thành hình, ca khúc vẫn giữ được ý chính của bài thơ. Thế nên, người đời mới trầm trồ, ngợi khen, Phạm Duy tài tình. Thế nên, người đời mới tấm tắc, xuýt xoa, Phạm Duy, phù thủy âm nhạc.

Và cũng cần nói thêm, giả dụ như, số người biết đến bài thơ Ngày Xưa Hoàng Thị của Phạm Thiên Thư, trước khi được Phạm Duy phổ nhạc, là mười người, chẳng hạn, thì khi ca khúc Ngày Xưa Hoàng Thị của Phạm Duy ra đời, số người biết về bài thơ và tác giả Phạm Thiên Thư, đã lên tới hàng trăm, hàng ngàn người. Nên mới nói, Phạm Duy, thiên tài âm nhạc, nghĩa là như thế đó.

Trong hồi ký Nhớ (NXB Trẻ, 2005), Phạm Duy kể: Sự gặp gỡ của tôi với Phạm Thiên Thư – mà thi sĩ gọi là, của một ngọn núi với một đám mây – là do hai chúng tôi, vô tình cùng đi thăm một người quen đang nằm bệnh viện. Gặp Phạm Thiên Thư ở đó, tôi yêu mến anh ngay. Sau đó, thi sĩ, nhiều lần tới nhà tôi đàm đạo. Lúc bấy giờ, tôi đang soạn những bài ca cho tình yêu và tuổi học trò như Trả Lại Em Yêu, Con Đường Tình Ta Đi. Đọc được bài thơ Ngày Xưa Hoàng Thị mà anh bạn trao cho, tôi như bắt được viên ngọc quý và xin phổ nhạc ngay.

Còn trong cuốn Nhạc (2) Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng (NXB Trẻ, 2006), Phạm Duy ghi: [...] Cô bé trong bài thơ mang một cái tên rất bình dị là Ngọ, Hoàng Thị Ngọ. Tôi dùng âm giai ngũ cung và thể nhạc kể chuyện để đưa ra tình khúc rất bụi đỏ đường mơ này.

Từ năm mươi chín câu thơ bốn chữ, chia thành mười lăm khổ, mỗi khổ bốn câu của Phạm Thiên Thư, Phạm Duy viết thành ca khúc có mười hai khổ, mỗi khổ có sáu câu, năm câu trên bốn chữ, và câu thứ sáu có sáu chữ:

NGÀY XƯA HOÀNG THỊ

1.

Em tan trường về

Đường mưa nho nhỏ

Em tan trường về

Đường mưa nho nhỏ

Ôm nghiêng tập vở

Tóc dài tà áo vờn bay

Em đi dịu dàng

Bờ vai em nhỏ

Chim non lề đường

Nằm im dấu mỏ

Anh theo Ngọ về

Gót giày lặng lẽ đường quê

2.

Em tan trường về

Anh theo Ngọ về

Chân anh nặng nề

Lòng anh nức nở

Mai vào lớp học

Anh còn ngẩn ngơ, ngẩn ngơ

Em tan trường về

Mưa bay mờ mờ

Anh trao vội vàng

Chùm hoa mới nở

Ép vào cuối vở

Muôn thuở còn thương, còn thương

3.

Em tan trường về

Anh theo Ngọ về

Em tan trường về

Anh theo Ngọ về

Môi em mỉm cười

Mang mang sầu đời, tình ơi

Bao nhiêu là ngày

Theo nhau đường dài

Trưa trưa chiều chiều

Thu đông chẳng nhiều

Xuân qua rồi thì

Chia tay phượng nở sang hè

** Rồi ngày, qua đi, qua đi, qua đi

4.

Như phai nhạt mờ

Đường xanh nho nhỏ

Như phai nhạt mờ

Đường xanh nho nhỏ

Hôm nay tình cờ

Đi lại đường xưa, đường xưa

Cây xưa còn gầy

Nằm phơi dáng đỏ

Áo em ngày nọ

Phai nhạt mấy màu

Âm vang thuở nào

Bước nhỏ tìm nhau, tìm nhau

5.

Xưa tan trường về

Anh theo Ngọ về

Nay trên đường này

Đời như sóng nổi

Xóa bỏ vết người

Chân người tìm nhau, tìm nhau

Ôi con đường về

Ôi con đường về

Bông hoa còn đẹp

Lòng sao thấm mệt

Ngắt vội hoa này

Nhớ người tình xưa, thuở xưa

6.

Xưa tan trường về

Anh theo Ngọ về

Xưa tan trường về

Anh theo Ngọ về

Đôi chân mịt mù

Theo nhau bụi đỏ đường mơ

Xưa theo Ngọ về

Mái tóc Ngọ dài

Hôm nay đường này

Cây cao hàng gầy

Đi quanh tìm hoài

Ai mang bụi đỏ đi rồi.

******

Với nghệ thuật điệp câu và luyến láy rất tài tình, Phạm Duy đã làm cho bài thơ, làm cho cô gái, chàng trai, làm cho cuộc tình thuở học trò, trên trang giấy của Phạm Thiên Thư, bỗng trở nên có hồn có vía, biết thở, biết yêu, biết vấn vương, nhung nhớ, kéo dài đến hết cả đời người, không gì có thể bôi xóa được.

Nếu Thơ Là Quyền Uy Tuyệt Đối (Đặng Tiến), thì với ca khúc, với nhạc phẩm của mình, Phạm Duy cũng đã tạo cho chúng một Quyền Uy Tuyệt Đối hệt thế, không kém, không thua.

Ngày Xưa Hoàng Thị là câu chuyện về một tình yêu u hoài. U hoài, nên dẫu đã cố chôn rất sâu, nén rất chặt trong tim, vậy mà, cứ ngẩn ngơ mãi thôi, cứ đeo đẳng mãi thôi, trăm năm, câu hỏi: ai mang bụi đỏ đi rồi.

******

V. TRONG CÕI XA VỜI / TÌNH ƠI TÌNH ƠI

Tôi vào mạng chiều nay, và trang Facebook của nhạc sĩ Tuấn Khanh, đã khiến tôi thất thần, khi anh loan báo tin: Nhà thơ Phạm Thiên Thư đã viễn du cùng bụi đỏ, vào lúc 16g15 ngày 07.05.2026.

Tức vừa mới chiều nay.

Trong tin buồn này, nhạc sĩ Tuấn Khanh đã nhắc về bài thơ Ngày Xưa Hoàng Thị được Phạm Duy phổ nhạc thành ca khúc cùng tên, và cho rằng, bài thơ, ca khúc Ngày Xưa Hoàng Thị đã đi vào bất tử.

Bất tử. Sống mãi.

Bằng giọng văn ngậm ngùi thương tiếc, nhạc sĩ Tuấn Khanh viết: Phạm Thiên Thư đạt rất nhiều giải thưởng thi ca, nhưng giải thưởng lớn nhất của ông là sự hâm mộ và kính trọng của nhiều thế hệ người Việt, đi qua năm tháng vẫn không hề hao gầy. Ông đã có công đóng góp vào việc tạo dựng nên khung trời tiếng Việt với những ngôn từ đẹp, thanh thoát đến lạ thường.

Lạ thường. Kỳ lạ. Khác lạ, đến mức gây ngạc nhiên, vượt ra ngoài giới hạn, mức độ thông thường.

Riêng tôi, tôi tự hào và hãnh diện, vì nền văn học của miền Nam trong giai đoạn 1954-1975, có những nhà thơ, tài hoa đến mức lạ thường, như nhà thơ Phạm Thiên Thư.

Thơ của Phạm Thiên Thư và nhạc của Phạm Duy, đã cho tôi thêm yêu tiếng Việt, thêm yêu nước Việt, thêm yêu những mối tình, thêm yêu những cuộc đời: cuối đường mây đỏ / dáng lau lách buồn.

Phạm Thiên Thư, hôm nay, đã đi rồi. Dù muốn hay không, thân xác ông cũng đã rời xa chúng ta thật rồi. Như Phạm Duy vậy, đã rời bỏ chúng ta, cách đây mười ba năm. Phạm Thiên Thư, nối gót Phạm Duy, đi vào cõi xa vời. Trong không gian mênh mông và trống vắng của chiều nay, tôi chợt nghe đâu đó vọng về: tình ơi tình ơi.

Như câu thơ tiên tri trong bài thơ Ngày Xưa Hoàng Thị:

TRONG CÕI XA VỜI, TÌNH ƠI TÌNH ƠI!

Sài Gòn 07.05.2026

******