Diễn đàn Câu lạc bộ Văn đoàn Độc lập Việt Nam: Về tập Tư liệu thảo luận 1955 về tập thơ “Việt Bắc”(*) của Lại Nguyên Ân

Danh ngôn

“Thế giới này, như nó đang được tạo ra, là không chịu đựng nổi. Nên tôi cần có mặt trăng, tôi cần niềm hạnh phúc hoặc cần sự bất tử, tôi cần điều gì đó có thể là điên rồ nhưng không phải của thế giới này.”

“Ce monde, tel qu’il est fait, n’est pas supportable. J’ai donc besoin de la lune, ou du bonheur, ou de l’immortalité, de quelque chose qui ne soit dement peut-etre, mais qui ne soit pas de ce monde.”

(Albert Camus, Caligula)

“Tất cả chúng ta, để có thể sống được với thực tại, đều buộc phải nuôi dưỡng trong mình đôi chút điên rồ.”

“Nous sommes tous obligés, pour rendre la realite supportable, d’entretenir en nous quelques petites folies.”

(Marcel Proust, À l’ombre des jeunes filles en fleurs)

“Nghệ thuật và không gì ngoài nghệ thuật, chúng ta có nghệ thuật để không chết vì sự thật.”

“L’art et rien que l’art, nous avons l’art pour ne point mourir de la vérité.” (Friedrich Nietzsche, Le Crépuscule des Idoles)

“Mạng xã hội đã trao quyền phát ngôn cho những đạo quân ngu dốt, những kẻ trước đây chỉ tán dóc trong các quán bar sau khi uống rượu mà không gây hại gì cho cộng đồng. Trước đây người ta bảo bọn họ im miệng ngay. Ngày nay họ có quyền phát ngôn như một người đoạt giải Nobel. Đây chính là sự xâm lăng của những kẻ ngu dốt.”

“Social media danno diritto di parola a legioni di imbecilli che prima parlavano solo al bar dopo un bicchiere di vino, senza danneggiare la collettività. Venivano subito messi a tacere, mentre ora hanno lo stesso diritto di parola di un Premio Nobel. È l’invasione degli imbecilli.”

(Umberto Eco, trích từ bài phỏng vấn thực hiện tại Đại học Turin (Ý), ngày 10 tháng 6 năm 2015, ngay sau khi U. Eco nhận học vị Tiến sĩ danh dự ngành Truyền thông và Văn hoá truyền thông đại chúng. Nguyên văn tiếng Ý đăng trên báo La Stampa 11.06.2015)

Về tập Tư liệu thảo luận 1955 về tập thơ “Việt Bắc”(*) của Lại Nguyên Ân

Ý Nhi

Bài viết Vài ý nghĩ sau khi đọc tập thơ Việt Bắc của Tố Hữu của Hà Xuân Trường đăng trên báo Nhân dân ngày 21/1/1955 đã khởi đầu cho cuộc tranh luận kéo dài, sôi nổi và gay gắt về giá trị của tập thơ Việt Bắc.

Hoàng Cầm, Lê Đạt, Hoàng Yến là những người phê phán quyết liệt sự non yếu về tính giai cấp và nghệ thuật của tập thơ Việt Bắc.

Với hai bài viết Tập thơ Việt Bắc ít chất sống thực tế và Bổ sung ý kiến của tôi về tập thơ Việt Bắc, Hoàng Cầm đã đi sâu vào phân tích nhiều bài thơ để đi đến kết luận: “Đó là cách nhìn tiểu tư sản rất có hệ thống trong suốt tập thơ Việt Bắc” (tr. 207). Hoàng Cầm còn viết: “Tôi thấy bài Ta đi tới hoặc bài Hoan hô chiến sĩ Điện Biên giống như một vại nước to, đầy tràn, pha loãng một màu sữa. Loãng quá. Tôi thèm một cốc, dù nhỏ thôi nhưng chan chứa những chất sống nuôi dưỡng tâm hồn” (tr. 130).

Lê Đạt trong bài viết thứ nhất Giai cấp tính trong thơ Tố Hữu, sau khi phân tích sự “ngậm ngùi, buồn buồn” của thơ Tố Hữu, đã đi đến kết luận: “Tính chất tiểu tư sản và xa thực tế là hai khuyết điểm căn bản cản trở khả năng hiện thực của Tố Hữu” (tr. 151) và: “Tôi thấy mức giá trị của thơ Tố Hữu, của điệu tâm hồn tác giả toả ra trong tập thơ là mức tiểu tư sản cách mạng” (tr. 152). Trong bài thứ hai Học tập Maiakovski, phát huy sức sống mới của thi ca Việt Nam, Lê Đạt cũng đã rút ra những bài học có ý nghĩa đúc kết, như: “Một bài thơ là một công tác cách mạng” (tr. 207) hay: “Thơ không phải là một chuyện ngâm nga trong phòng, thơ phải là một bài hịch phấn đấu cho chủ nghĩa xã hội” (tr. 208).

Nhưng Lê Đạt, Hoàng Cầm, Hoàng Yến khá lẻ loi. Lực lượng những người khẳng định giá trị tập thơ Việt Bắc, phê phán quan điểm của ba ông rất hùng hậu. Họ là các nhà văn, nhà thơ Xuân Diệu, Vũ Đình Liên, Hoàng Trung Thông, Tú Mỡ, Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Viết Lãm, là các nhà phê bình Hoài Thanh, Hà Xuân Trường, Vũ Đức Phúc, Đông Hoài, Minh Tranh, Phan Cự Đệ và một số bạn đọc.

Trong số hơn 30 bài viết, có người vô tư, chân thành, có người khôn khéo, toan tính, có người cũng lăm lăm vũ khí giai cấp để trả lời Lê Đạt, Hoàng Cầm, Hoàng Yến.

Riêng Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Viết Lãm, mỗi người có đến ba bài viết. Ở hai bài đầu, hai ông khẳng định giá trị của tập thơ Việt Bắc nhưng đến bài thứ ba thì đã bắt đầu nhận ra những yếu kém của nó.

Trong bài viết có ý nghĩa tổng kết, Hoàng Trung Thông cho rằng đây là “cuộc phê bình rộng lớn đầu tiên trong phong trào văn nghệ nước ta”. Tiếc thay, 50 năm sau, người đọc mới biết thực hư cuộc tranh luận đó.

Có thể nói, với Tư liệu thảo luận 1955 về tập thơ Việt Bắc, nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân đã đem lại cho người đọc một khối tư liệu toàn vẹn đã bị che khuất sau bao nhiêu biến động, bao nhiêu thời gian. Và những bài học từ nó vẫn còn mới mẻ, cần thiết.

Với tư cách một nhà khoa học, trong vòng mươi, mười lăm năm nay, Lại Nguyên Ân đã cho in nhiều công trình có giá trị, như Văn học và phê bình (1984), Sống với văn học cùng thời (1997), Đọc lại người trước, đọc lại người xưa (1998), Thơ Mới 1932-1945, tác giả và tác phẩm (1992), Phan Khôi – Tác phẩm đăng báo 1928 (2003), Phan Khôi – Tác phẩm đăng báo 1929 (2005)…

Lại Nguyên Ân đã góp phần làm lộ những góc tối, lấp đầy những khoảng trống để góp phần khôi phục diện mạo của nên văn học Việt Nam.

[*] Đăng 35 kỳ trên Văn Việt từ 2.4.2022 đến 22.6.2022.

Danh ngôn

Ban Biên tập

Tra cứu theo tên tác giả

Về tập Tư liệu thảo luận 1955 về tập thơ “Việt Bắc”(*) của Lại Nguyên Ân