Diễn đàn Câu lạc bộ Văn đoàn Độc lập Việt Nam: Bộ tranh khắc gỗ Henri Oger – bản lưu trữ tại Thư viện Đại học Keio, Nhật Bản

Danh ngôn

“Thế giới này, như nó đang được tạo ra, là không chịu đựng nổi. Nên tôi cần có mặt trăng, tôi cần niềm hạnh phúc hoặc cần sự bất tử, tôi cần điều gì đó có thể là điên rồ nhưng không phải của thế giới này.”

“Ce monde, tel qu’il est fait, n’est pas supportable. J’ai donc besoin de la lune, ou du bonheur, ou de l’immortalité, de quelque chose qui ne soit dement peut-etre, mais qui ne soit pas de ce monde.”

(Albert Camus, Caligula)

“Tất cả chúng ta, để có thể sống được với thực tại, đều buộc phải nuôi dưỡng trong mình đôi chút điên rồ.”

“Nous sommes tous obligés, pour rendre la realite supportable, d’entretenir en nous quelques petites folies.”

(Marcel Proust, À l’ombre des jeunes filles en fleurs)

“Nghệ thuật và không gì ngoài nghệ thuật, chúng ta có nghệ thuật để không chết vì sự thật.”

“L’art et rien que l’art, nous avons l’art pour ne point mourir de la vérité.” (Friedrich Nietzsche, Le Crépuscule des Idoles)

“Mạng xã hội đã trao quyền phát ngôn cho những đạo quân ngu dốt, những kẻ trước đây chỉ tán dóc trong các quán bar sau khi uống rượu mà không gây hại gì cho cộng đồng. Trước đây người ta bảo bọn họ im miệng ngay. Ngày nay họ có quyền phát ngôn như một người đoạt giải Nobel. Đây chính là sự xâm lăng của những kẻ ngu dốt.”

“Social media danno diritto di parola a legioni di imbecilli che prima parlavano solo al bar dopo un bicchiere di vino, senza danneggiare la collettività. Venivano subito messi a tacere, mentre ora hanno lo stesso diritto di parola di un Premio Nobel. È l’invasione degli imbecilli.”

(Umberto Eco, trích từ bài phỏng vấn thực hiện tại Đại học Turin (Ý), ngày 10 tháng 6 năm 2015, ngay sau khi U. Eco nhận học vị Tiến sĩ danh dự ngành Truyền thông và Văn hoá truyền thông đại chúng. Nguyên văn tiếng Ý đăng trên báo La Stampa 11.06.2015)

Bộ tranh khắc gỗ Henri Oger – bản lưu trữ tại Thư viện Đại học Keio, Nhật Bản

Hà Vũ Trọng

Kĩ thuật của người An Nam | Technique du peuple Annamite là một công trình nghiên cứu về xã hội ở An Nam do Henri Oger chủ xướng với bốn nghệ nhân người Việt minh hoạ và khắc gỗ gồm Nguyễn Văn Đãng, Phạm Trọng Hải, Nguyễn Văn Giai, và Phạm Văn Tiêu – phần lớn là người Hải Dương (của các làng như Hồng Lục, Liễu Tràng với truyền thống lâu đời về tranh khắc gỗ) được thực hiện vào năm 1908–1909. Thời đó bộ sách được phát hành chỉ với số lượng hạn chế khoảng 60 bản. Nội dung phản ánh đời sống của người dân Bắc Kì cuối thế kỉ IX - đầu XX. Các bức tranh khắc gỗ trong Kĩ thuật của người An Nam trải dài nhiều đề tài từ việc sản xuất, nghề nghiệp, dụng cụ, tín ngưỡng, phong tục, trò chơi dân gian đến các nhân vật lịch sử đương thời và đời sống muôn mặt của người dân Bắc Kì xưa.

Bộ sách Technique du peuple Annamite gồm hai cuốn, xuất bản lần đầu năm 1909 (do Nhà xuất bản Geuthner, Paris). Cuốn 1 gồm những giới thiệu tổng quát và nghiên cứu; cuốn 2 (chia thành 15 tập) là một album gồm 700 trang in mộc bản trên trang giấy dó khổ 65x45cm, tổng cộng gồm 4577 bức tranh khắc mà Henri Oger gọi là một “Bách khoa toàn thư về mọi dụng cụ, đồ nghề, mọi cử chỉ sinh hoạt và nghề nghiệp của người An Nam-Bắc Kì”.

Một trăm năm sau, 2009, bộ sách này đã được Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (École française d'Extrême-Orient, viết tắt EFEO) hợp tác với Nbx Thế giới 2009 để tái bản, bằng ba thứ tiếng Pháp-Anh-Việt, vẫn giữ nguyên cấu trúc của ấn bản gốc, nhưng chia thành ba cuốn (Cuốn 1: những bài nghiên cứu; Cuốn 2 & 3: bộ tranh gồm 700 tấm/trang; trên khổ giấy trắng 31.5x24cm) .

Điều rất lạ là ấn bản Technique du peuple Annamite lưu trữ tại thư viện Đại học Keio tại Nhật Bản lại có tới ba cuốn (so với bản gốc hai cuốn do Nxb Geuthner, Paris, 1909 như đề cập ở trên). Cuốn thứ III này có 392 trang mộc bản cũng với khổ giấy dó 65x45cm (trên mỗi trang được dán thủ công từ hai tới bốn bức tranh khắc và cũng như bản gốc, việc sắp xếp từng bức tuy có đánh số nhưng không theo thứ tự, hệ thống hay chủ đề), nếu tính số lượng, ta có thêm khoảng 1400 bức tranh khắc nữa! Những trang mộc bản quý giá này chưa từng được công bố mà trước đây ta vốn chỉ được nghe nói tới. Do thư viện trường đại học Keio đã mua từ bộ sưu tập cá nhân của Henri Oger vào năm 1950 vì vậy có thêm rất nhiều các bản khắc chưa từng được xuất bản. Điều đặc biệt là trên 392 trang này, mỗi hình ảnh trong nguyên bản chú chữ Nôm hay Hán, ta đều thấy những nét chữ ghi bằng bút chì phiên âm và dịch ra chữ quốc ngữ cũng như thêm nhiều chú thích chi tiết về hình ảnh.

Đây có thể xem là tin vui cho những người nghiên cứu văn hoá và nghệ thuật Việt Nam: mới đây trang văn khố được số hoá của Thư viện Đại học Keio (Digital Collections of Keio Libraries) đã đưa lên mạng toàn bộ công trình tập tranh mộc bản Technique du peuple Annamite của Henri Oger đầy đủ cả ba cuốn nói trên. Có thể tham khảo hay tải xuống tại địa chỉ: 『安南人の技術』hoặc: https://dcollections.lib.keio.ac.jp/ja/special/2/8

Dưới đây sẽ lần lượt giới thiệu một số tranh khắc từ cuốn thứ III, và để cho dễ xem, những minh hoạ sẽ được người soạn tự ý sắp xếp theo từng chủ đề.

LÊN ĐỒNG

Phụ đồng lấy phong văn

Bắt đồng tà

Đội bát hương

Chầu văn các bà

Mẹ đồng quan lễ

Nhà trò phụ đồng thiếp

Khoán đồng tà - Xiên lình - Lên đồng xiên lình

Bà đồng ngậm đĩa đèn làm phép

Lên đồng phun dầu vào giấy để làm rượu

Lên đồng Quan Lớn

Đội đèn múa hát

Bà đồng thăng đồng

Lên đồng ngậm hương

Lên đồng chích huyết

Quan âm đánh đồng tà

Lên đồng hoả thang rửa mặt

Cầm bát hương lên đồng - Bà đồng thư phù miếng trầu để ban lộc

Lên đồng trị bệnh

Phụ cánh phan

HÌNH PHẠT

Hỏi kiện ở điếm

Quan xử kiện

Lính huyện giải tù lên tỉnh

Phạm đại nghịch

Tội châm kim ngón tay

Voi giày

Khảo đầu gối

Phân thây người tù tội nặng

Tập chém (bằng cây chuối hột)

Kẹp ngũ trảo

Giải tù

Bỏ rọ trôi sông

Phải tội cắt gót

Gông cây chuối - Trói hàm thiếc để tra của - Đóng gông cây chuối - Gông cổ

CON CHÓ

Quạt thuốc chó điên

Chó cắn thì lấy vết móng chân nó cào xuống đất để đắp cho khỏi

Ăn thịt chó mực cho con khỏi gầy

Treo chó bán hàng

Đứa ở xát quả ớt vào đít chó để nó điên

Bắt chó

Cạo lông chó

Thui chó

Luộc thịt chó

Chó trắng nuôi nhiều năm thì nó tác quái

Hủi bắt chó

Nuôi chó để bán

CON LỢN

Khiêng lợn

Quay lợn

Lợn ra (xổng chuồng) thì lấy đũa cắm vào đầu rau để nó về

Xách thủ lợn

Đánh dấu lợn

Vác lợn

Bôi vôi tai lợn để thả

Mang lợn tới tạ ơn thầy (?)

Giết lợn thấy dát lưỡi thì trong hội tiệc cãi nhau

Biếu ông tiên chỉ thủ lợn

CƯỚI HỎI

Băng nhân (người mai mối) đưa người đi xem mặt

Trước khi hỏi vợ cho con thì ông bố trước lễ ở nhà cho con

Con gái lấy chồng biếu nem bánh

Mời chú rể cô dâu ăn trầu

Cô dâu lễ mừng thọ nhà chồng

Đóng cửa chú rể

Chú rể đi đón dâu

Chú rể mặc áo thụng

Tế tơ hồng

Đóng cửa nhà thờ không cho chú rể vào

Chú rể lại mặt

Cưới vợ chạy tang

SINH ĐẺ - NUÔI CON

Người đẻ sắp mãn hoài thì múc nước để đẻ cho chóng

Chuyển thai

Người sắp đẻ thì tập đi dóng để chóng đẻ

Chửa con so, dậm chân cho người ngã thì nó chóng khỏi

Người chửa tập gánh để dễ đẻ

Chồng chải đầu để vợ chóng đẻ

Vợ sắp đẻ buộc bùa vào cổ tay để chóng đẻ

Ăn quả chuối chắp để đẻ sinh đôi

Mài mực vợ uống để mau đẻ

Bẻ lá cây đánh giờ cho người đẻ

Đã đẻ rồi thì lấy chày lăn vào bụng

Bà đỡ móc miệng

Cầm tay dạy con viết chữ

Bắt đỉa để cắn nhọt bọc

Bế con mới đẻ qua cửa buồng

Bỏ tiền để cung long

Buộc yếm rãi cho con

Cho tiền tắm trẻ

Khêu răng trẻ con

Ma tịt (?) đốt lấy vỏ lau mình cho con

Mẹ nhằn hạch cho con

Nhổ dầu vào lưng để đánh [...] cho con

Thầy thuốc thổi đậu mùa

Trẻ con vặn mình thì đốt thừng trâu mà bôi

Tắm cho con khỏi sởi (?)

Vỗ đầu bằng lá khoai

Đào rau để xem cho con khỏi đau

Đầy bụng thì lấy lá trầu không với đũa cả để ép

Đốt rau cho con uống

Đốt giấy phủ mặt người chết đề bôi cho con khỏi ốm

Giết sâu bọ (cho khỏi đau bụng)

Danh ngôn

Ban Biên tập

Tra cứu theo tên tác giả

Bộ tranh khắc gỗ Henri Oger – bản lưu trữ tại Thư viện Đại học Keio, Nhật Bản