Tô Văn Trường

Gần hai mươi năm đã trôi qua kể từ ngày vụ án Hồ Duy Hải được tuyên bản án tử hình đầu tiên. Hai thập kỷ không chỉ là một mốc thời gian; đó là một quãng đời của một con người và cũng là khoảng lặng đủ dài để một bản án trở thành nỗi day dứt trong tâm thức xã hội. Khi một vụ án không thể khép lại sau chừng ấy năm, vấn đề không còn dừng ở số phận của một cá nhân, mà đã trở thành câu hỏi về độ tin cậy và tính chính xác của hệ thống tư pháp.

Sự dai dẳng của vụ án bắt nguồn từ những nghi vấn chưa được giải tỏa thỏa đáng: hệ thống chứng cứ, quy trình tố tụng, cách đánh giá và thu thập vật chứng. Khi tranh luận pháp lý không lắng xuống theo thời gian mà tiếp tục được nhắc lại với cường độ cao hơn, đó là dấu hiệu cho thấy công chúng và giới chuyên môn vẫn chờ đợi một câu trả lời minh bạch, thuyết phục từ các cơ quan có thẩm quyền.

Nhìn thẳng vào những “khoảng mờ” của hệ thống

Muốn xây dựng một nền tư pháp vững mạnh, bước đầu tiên là dũng cảm nhìn thẳng vào hạn chế của chính mình. Trong quá khứ, những người đứng đầu ngành tư pháp từng có những phát biểu thẳng thắn về thực trạng xét xử. Cố Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Trịnh Hồng Dương từng nêu trước Quốc hội về sự linh hoạt đôi khi quá mức trong hoạt động xét xử. Nguyên Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao Nguyễn Văn Hiện cũng từng thừa nhận những khó khăn thực tế trong việc tuyển chọn đội ngũ thẩm phán.

Những lời thừa nhận ấy không làm suy giảm uy tín ngành tư pháp; ngược lại, đó là những cảnh báo mang tính xây dựng, thúc đẩy cải cách. Thực tế cho thấy, nếu đội ngũ thẩm phán chưa được tuyển chọn và đào tạo theo chuẩn mực khắt khe nhất; nếu cơ chế giám sát, phản biện trong tố tụng còn hạn chế; nếu tư duy xét xử vẫn nặng về suy đoán thay vì chứng minh dựa trên sự thật khách quan, thì nguy cơ sai sót nghiêm trọng luôn hiện hữu.

Đó là biểu hiện của “lỗi hệ thống” – khi vấn đề không chỉ nằm ở một cá nhân, mà ở cơ chế vận hành, chất lượng nguồn nhân lực và văn hóa pháp lý. Khi hệ thống thiếu cơ chế tự rà soát hữu hiệu, những sai sót nhỏ có thể tích tụ thành hệ quả lớn, làm xói mòn niềm tin vào công lý.

Bài học từ lịch sử và yêu cầu tự điều chỉnh

Lịch sử tư pháp Việt Nam từng ghi nhận 15 vụ án oan điển hình mà Nhà nước phải sửa sai, xin lỗi và bồi thường. Dư luận cũng chưa quên những hiện tượng từng được gọi là “vụ án bỏ túi” hay những trường hợp hồ sơ bị biến báo nhằm bao che sai phạm, như vụ tai nạn giao thông Láng Hòa Lạc năm 2001. Những sự việc đó cho thấy: khi giám sát lỏng lẻo và đạo đức nghề nghiệp bị xem nhẹ, công lý có thể bị bẻ cong bởi lợi ích nhóm hoặc sự thiếu trách nhiệm.

Đặt vụ án Hồ Duy Hải trong bối cảnh ấy không phải để quy kết, mà để đặt ra một câu hỏi có tính nền tảng: hệ thống hiện nay đã đủ minh bạch và trưởng thành để tự rà soát, tự sửa chữa những khả năng sai sót của chính mình hay chưa? Một nền tư pháp mạnh không phải là nền tư pháp không bao giờ sai, mà là nền tư pháp biết thừa nhận và khắc phục sai lầm một cách công khai, đúng pháp luật.

Nhiều quốc gia vẫn không tránh khỏi những bản án oan; nhưng điều làm nên sức mạnh của họ là khi nhận ra sai lầm, họ thẳng thắn sửa sai. Bởi họ hiểu rằng khả năng tự hiệu chỉnh chính là biểu hiện của một nền tư pháp trưởng thành và đáng tin cậy, chứ không phải dấu hiệu của sự yếu kém. Vì thế, họ không để sĩ diện hay nỗi lo mất mặt che khuất sự thật, mà đặt công lý và phẩm giá con người lên trên hết.

Án tử hình và tiêu chuẩn chứng cứ tuyệt đối

Trong bất kỳ hệ thống pháp luật nào, án tử hình là hình phạt cao nhất và không thể đảo ngược. Một khi đã thi hành, mọi khả năng sửa sai đều không còn. Chính vì vậy, tiêu chuẩn chứng cứ để tuyên án tử hình phải đạt đến mức loại trừ mọi nghi vấn hợp lý.

Công lý không cho phép tồn tại những “khoảng mờ” hay những điểm mâu thuẫn chưa được giải thích thỏa đáng. Không thể lấp đầy khoảng trống trong chuỗi chứng cứ bằng suy luận chủ quan hay phỏng đoán. Khi vẫn còn tranh luận về quy trình thu thập vật chứng, về tính nhất quán của lời khai, thì yêu cầu rà soát toàn diện không phải là hành động gây bất ổn, càng không phải là thách thức hệ thống. Trái lại, đó là cách bảo vệ cao nhất đối với uy tín và sự liêm chính của nền tư pháp.

Người dân không thể chấp nhận nổi một nghịch lý đến lạnh người: tang vật quan trọng nhất của vụ án là con dao được cho là hung khí và chiếc thớt dính máu nạn nhân lại bị tiêu huỷ. Thay vì bảo toàn chứng cứ theo đúng chuẩn mực tố tụng, điều tra viên ra chợ mua vật tương tự để “thế chỗ”. Thế nhưng khi giải trình trước Quốc hội vị quan toà vẫn dõng dạc tuyên bố rằng việc thay đổi vật chứng “không làm thay đổi bản chất vụ án”!.

Đó không chỉ là một chi tiết kỹ thuật sai sót; đó là một lỗ hổng nghiêm trọng trong nền tảng tư pháp. Khi chứng cứ gốc bị huỷ bỏ, tính toàn vẹn của quá trình điều tra bị phá vỡ. Khi vật chứng có thể bị thay thế bằng đồ mua ngoài chợ, nguyên tắc suy đoán vô tội và chuẩn mực chứng minh “không còn nghi ngờ hợp lý” trở nên rỗng nghĩa. Và khi những sai lệch ấy vẫn không ngăn được một bản án tử hình, người ta buộc phải đặt câu hỏi: công lý đang được bảo vệ, hay niềm tin của xã hội đang bị bào mòn từng mảnh?

Việc bản án chưa được thi hành suốt gần hai mươi năm cho thấy các cơ quan có thẩm quyền cũng nhận thức rõ tính chất phức tạp của vụ việc. Tuy nhiên, sự thận trọng không thể kéo dài vô hạn. Hệ thống cần đủ bản lĩnh để đi đến tận cùng sự thật: hoặc minh bạch hóa mọi chi tiết nhằm khẳng định tính đúng đắn của bản án, hoặc dũng cảm sửa chữa nếu phát hiện sai sót.

Kỷ nguyên mới và trách nhiệm chính trị

Đất nước đang hướng tới một giai đoạn phát triển mới, trong đó quản trị hiện đại và Nhà nước pháp quyền thực chất phải trở thành nền tảng. Một tương lai bền vững không thể xây dựng trên nền móng còn tồn tại những hoài nghi về công lý.

Trong bối cảnh ấy, vai trò của những người lãnh đạo cao nhất như Tổng Bí thư và Chủ tịch nước mang ý nghĩa đặc biệt. Đây không phải là sự can thiệp hành chính vào xét xử, mà là trách nhiệm chính trị ở tầm cao nhất nhằm chỉ đạo một quá trình rà soát độc lập, khách quan và công khai, đúng trình tự pháp luật.

Một cơ chế rà soát có sự tham gia phản biện của luật sư, nhà khoa học pháp lý, báo chí và đại diện xã hội sẽ gửi đi thông điệp mạnh mẽ về minh bạch. Nếu qua rà soát mà phát hiện sai sót, việc hủy án để xét xử lại theo đúng quy định sẽ không làm suy yếu hệ thống, mà trái lại, trở thành dấu mốc của cải cách tư pháp. Bởi lẽ, sự chính danh của Nhà nước pháp quyền không nằm ở việc bảo vệ bằng mọi giá một phán quyết cũ, mà ở khả năng bảo vệ sự thật.

Công lý phải được trả lời bằng hành động

Niềm tin của nhân dân đối với pháp luật không được củng cố bằng những tuyên bố chung chung, mà bằng những quyết định cụ thể, công tâm trong những thời điểm nhạy cảm nhất. Vụ án Hồ Duy Hải chính là một thời điểm như vậy.

Giải quyết dứt điểm vụ án này một cách minh bạch, thấu tình đạt lý không chỉ để khép lại một hồ sơ kéo dài gần hai thập kỷ. Quan trọng hơn, đó là cơ hội khẳng định rằng Nhà nước pháp quyền Việt Nam đủ trưởng thành để đối diện với mọi nghi vấn và đủ bản lĩnh để tự điều chỉnh khi cần thiết.

Một nền tư pháp chỉ thực sự mạnh khi đủ tự tin để rà soát lại chính mình. Và một kỷ nguyên mới chỉ có thể bắt đầu trên nền móng của sự thật, trách nhiệm và lòng tin được củng cố bằng hành động thực tế.