Nguyễn Đức Tùng

Thơ vận động giữa giấc mơ và đối thoại. Trong một xã hội tan rã, thơ mang đến cho người đọc sự thật không tìm thấy ở nơi khác, lòng tin không tìm thấy ở nơi khác. Tuy vậy, cùng với các thể loại văn học khác, thơ ngày càng ít người đọc, ngày càng bị lấn át bởi các phương tiện truyền thông, nó chỉ giữ lại cho mình những người say đắm. Đối với họ, thơ là sự kiểm soát ngôn ngữ: Lê Thanh Trường có giọng thản nhiên, trung tính, pha giễu cợt. Thơ anh không mang lại nhiều hy vọng, hơi buồn bã, nhưng đó là những bài thơ chứa đầy sự hiểu biết đối với hy vọng. Đời sống ngày càng khó khăn, tương lai không đoán được, những bổn phận của chúng ta là không thể hoàn thành.

nói nhỏ nhẹ thôi nhé

không cần gồng gượng lên đâu

em có nhớ con chó chùa cầu

Thơ không phải là những ký hiệu bí ẩn mà người đọc phải khám phá. Khi bạn suy nghĩ về một sự vật đủ lâu, như một bài thơ, bạn hóa thân thành sự vật ấy, suy nghĩ và vận động trong hình thái của sự vật ấy. Lê Thanh Trường sử dụng ngôn ngữ bình dân, trực tiếp, như người tự nói với mình, đôi khi như một người tự dịch lấy ngôn ngữ của mình sang ngôn ngữ khác mà người khác hiểu được. Mọi thứ quanh nhà thơ đều thất tung: đó là lý do anh cất tiếng nói. Đôi khi tôi ngạc nhiên vì một chữ, một cách dùng chữ, một hình ảnh của anh. Bài thơ hiện hữu trong không gian được tạo nên bởi những lực đối kháng giữa phân biệt và kết hợp của ngôn ngữ và ý nghĩa. Thơ đương đại ngày càng tiến về một thế giới mất phương hướng. Ngôi nhà của chúng ta, là ký ức với niềm vui và đau buồn, đã mất. Thơ Lê Thanh Trường là những mảnh vỡ của đời, sự sắp xếp lại chúng, sự quên đi điều đã biết, sự nhớ lại. Mỗi người đều muốn nhìn thấy cuộc đời trọn vẹn và nhìn thấy trọn vẹn cuộc đời mình: chúng ta tìm kiếm khắp nơi cho đến khi nhận ra rằng điều tìm kiếm ấy ở ngay dưới chân mình, cuối vườn, bên gốc cây.

không có chỗ cho nỗi buồn len vào

hay một nỗi thất vọng

cuối con phố này, những con đường tiếp tục rẽ nhánh

những con đường dẫn đến mọi phương trời

nếu có thể gọi thế, về những miền đất

trong bóng tối của đêm, những con đường không dừng lại

chúng sẽ đi cho đến khi một ngày khác mọc lên

đi mãi mãi

anh có thể đi trên mọi nẻo đường ấy

suốt đời suốt kiếp

anh cũng gọi đó là mãi mãi

nhưng anh không đi đến cuối cùng

Những năm gần đây, các nghiên cứu về quan hệ giữa văn học và ngữ cảnh tăng lên một cách đáng kể, với nhiều tranh luận. Định nghĩa ngữ cảnh là việc khó khăn. Việc đọc thơ là hướng về văn bản trong mối quan hệ của nó với ngữ cảnh. Trong khi văn bản là hữu hạn và dễ nhận diện vì chúng là chữ trên trang viết thì ngữ cảnh dường bất tận. Tôi nghĩ rằng cách hữu ích nhất để đọc một ngữ cảnh trong thơ là phải giới hạn vào các ngữ cảnh chỉ có mặt bên trong bài thơ ấy.

nơi mọi con đường lại giao nhau

mặt đất mênh mông vì đời anh quá ngắn

một phút đứng phân vân trên phiến đá cũ

Thơ Lê Thanh Trường có nhiều hình ảnh tượng trưng, khá quen thuộc, nhưng xuất hiện bất ngờ. Sự đau buồn mà cuộc đời mang lại bao giờ cũng đến từ sự tầm thường hay sự dung tục của con người. Thơ không trau chuốt, nhiều bài không toàn hảo, thậm chí có câu thô ráp, nhưng nhìn toàn thể, bài thơ của anh là một ngẫu hứng tự nhiên hơn là lối viết nhiều kinh nghiệm. Trong nghệ thuật, tính tự nhiên không được ban tặng, bạn phải học lấy.

bữa nay đi qua phải mua vé

không không không lạy lão quan
công

đồ bất nghì không thích

nhớ con chó

năm thân năm tuất

trợn mắt nhìn lai viễn khách

hội an dĩ nhiên là cổ

từ viên lót vỉa hè

tưởng tượng bao nhiêu lượt chùi
chân

bùn non bùn già

cứt trâu cứt gà

dân mình xưa không quen mang dép

áo the guốc mộc nón quai thao chiếu
chèo

hát bội

điệu đàng thần kinh kẻ chợ

đêm đỏ đèn câu lý à lơi

đầu phố có sân bài chòi

chơi bà chùa

con hai bánh con nghèo con bạch
tuyết

con tử con đượn

bay bay cờ phướn mái tranh

đi qua hiệu tấn ký

sông sâu đò dài

dưới kia là biển

bên kia là cù lao

bắp cồn xanh mưng mức

Thơ anh rõ ràng có có những yếu tố hậu hiện đại: tự ý thức, đa nghĩa, ngẫu nhiên, rời rạc, giễu nhại, vui chơi. Giọng điệu ngang tàng, nhưng anh vẫn giữ khả năng kiểm soát nhịp điệu, sự phối hợp giữa tính khẳng định và tính hài hước. Sự hài hước trong thơ anh là nổi bật, nhưng đó là hài hước u mặc phương Tây, thoảng qua, trí tuệ. Phản ứng của người đọc với văn chương là quan trọng, trong thơ càng quan trọng hơn nữa. Người đọc nhìn thấy một hình ảnh không phải như một sự vật. Chúng ta được tạo nên bởi các hình ảnh, và những hình ảnh ấy làm chúng ta ý thức về hiện thực. Sức mạnh của bài thơ không nằm nhiều ở các ẩn dụ của thơ mà nằm ở hiện thực mà anh mô tả, kinh qua. Thơ mang người đọc đi tới và thoát ra khỏi ngôn ngữ cô độc của tác giả. Sự phán xét, quan sát lạnh lùng, sự giễu cợt, lời cầu nguyện, có mặt trong thơ, kêu gọi sự chú ý của người đọc. Sử dụng một ngôn ngữ giản dị, thẳng thừng, anh tiến gần tới biên giới của ngôn ngữ.

đêm nay rằm lồng đèn đỏ xuộm

nhắm mắt nghe tiếng chân đi

những bàn chân của tương lai ngầu đời muốn
chết

ngày xưa rim rím khóe mắt

đêm hậm hì phố ngủ không yên

những mắt cửa cài then

rã rời buông tua đỏ

trên cao con trăng bạc mặt

soi mái âm dương lô xô

bắt được ngọn gió vu quy chờn vờn

khóc không thành tiếng

à ra tiếng lặn sâu đáy hoài

mái chèo khua lợn cợn

bà già áo thâm sửa lại quai nón
lá

ư hừm nhàn nhã chèo đi

bóng trăng che lấp mặt

Thơ anh lay động và thách thức chúng ta. Nguyên lý xúc cảm của bài thơ là mở rộng, uyển chuyển. Đôi khi anh bắt gặp một khoảnh khắc và giữ được nó. Thơ có thể khó hiểu đối với một số người đọc, không phải vì ngôn ngữ tối tăm, mà ngược lại, vì cách nói của anh trực tiếp như ngôn ngữ khách quan. Anh có các đối thoại. Một bài thơ có thể có nhiều hơn một ý nghĩa, nhưng điều này hoàn toàn tùy thuộc vào kinh nghiệm đọc của người đọc. Hầu hết bài thơ hậu hiện đại đều có các giao tiếp ngấm ngầm bên dưới hay ở giữa, những hạ văn bản, đòi hỏi đọc lại. Không phải khi nào anh cũng phá vỡ quy luật và chạm được đến giao tiếp phi ngôn ngữ, nhưng rõ ràng thơ anh hướng về phía ấy.

Tôi đổi chỗ cho những chuyến xe

Ngược xuôi đường vạn lý

Những lời thì thầm lẫn vào trong tiếng động cơ

Thoát ra theo luồng khói thải

Tôi lắng nghe, thỏa mãn

Trong bầu khí quyển quen thuộc

Pha loãng mọi lo âu

Tôi lướt qua cuộc đời

Không một tiếng sột soạt

vi hành vào muôn kiếp

nhìn mồ mả con người

run rẩy ván thiên

những linh hồn thoát hơi qua khóe đất

nghêu ngao vô định

Bắt gặp một giọng thơ lạ là niềm vui của tôi. Lê Thanh Trường mang lại cho tôi cảm giác trong sáng, buồn bã, ngây thơ khó hiểu. Cảm giác này xảy ra khi bạn không biết gì về tác giả, và tôi phải tự mình tìm ra cách đọc như một ca sĩ tự tập lấy bài hát trước đó chưa ai hát. Đôi khi điều này mang lại phát hiện bất ngờ, đôi khi sự nhầm lẫn và lẫn lộn. Không phải bài thơ nào của anh cũng có khả năng trò chuyện với tôi. Nhưng anh có những bài thơ buộc tôi dừng lại, khi ấy tôi để mặc cho dòng ý tưởng gạt ra ngoài sự phán xét, chìm đắm vào hình ảnh của anh.

hình như đêm qua có bóng người xích ghế vào song cửa

sương tỏa ủ côn trùng tiếng vọng

không thể nhận ra mình

cái bóng

không thể khóc mình

cái bóng

như cơn sầu túy hậu

như hương chùng vườn khuya mưa lấm cánh hoa nằm nghiêng chờ trời đừng sáng

người thoát thai ngồi lở dở bình minh mở miệng cười tự tại

sấn sấn hoa phi

Đời sống thật khó khăn, với những bi kịch và hài kịch của một xã hội lạc đường, nhưng điều đó không có nghĩa là bạn không được phép sung sướng, an hưởng, không được phép nhảy múa, ca hát. Thông thường chúng ta nghĩ rằng mỗi chữ mỗi câu có một ý nghĩa và chỉ một ý nghĩa mà thôi. Điều đó có thể làm cho mọi việc trở nên dễ dàng. Nhưng ngôn ngữ có tình trạng nước đôi, phân vân, nghi ngại, vì chúng không phải là toán học ở đó mỗi dấu hiệu có một định nghĩa; thứ hai là các diễn ngôn thường được diễn dịch trong những ngữ cảnh khác nhau. Tính chất phân vân, hoài nghi, là đặc tính của ngôn ngữ thơ hôm nay. Đó là một hình thức của tính đa nghĩa.

trận mưa đêm qua đánh thức một giấc
mơ

những bạn bè thân quen tới hẹn hò

dang dở

muốn thức dậy ở một nơi ở đó

mọi người nói tiếng lạ

và hiểu nhau không cần phiên dịch

Lê Thanh Trường viết về nhiều đề tài; những quan tâm của anh khá rộng rãi, tình yêu, thiên nhiên, xã hội. Anh sử dụng nhiều liên kết và liên kết nhảy vọt, các tiến độ nhanh, sự trầm tư ở giữa chúng. Đó là một áp lực trữ tình. Điều làm anh phân biệt với các nhà thơ khác trước hết là ở giọng điệu, gần với lời nói thường nhưng thơ mộng, tự nhiên mà bất ngờ. Thơ anh đi giữa trữ tình và tự sự, một cách khéo léo. Thơ trữ tình hôm nay muốn tồn tại cần phải chuyển động, hướng về tự sự và ngôn ngữ văn xuôi.

Hàng ngày chúng ta yêu nhau như những kẻ chạy trốn

cố quên đi cuối con đường kia luôn luôn là sự thật

cứu cánh cuộc đời xa xỉ như một cuộc cò kè

cố quên đi cái giật mình khi lương tâm bị đập nát khi cái búa gỗ lim gõ xuống cái bàn gỗ sồi khi tòa tuyên án

cái đau nhói lặn sâu dưới trùng trùng quên và trùng trùng cố quên và trùng trùng tê dại

hàng ngày chúng ta vẫn nắm tay nhau mà đi

em có nói gì không?

Về mặt lịch sử, câu thơ là sự phân biệt giữa thơ và văn xuôi. Tiến gần đến văn xuôi, thơ Lê Thanh Trường muốn vượt qua ranh giới ấy, và các câu thơ của anh có khi chồng lấn nhau. Tuy vậy, anh không hoàn toàn nổi loạn với ngôn ngữ, bài thơ vẫn giữ được tính cân đối. Những chi tiết cụ thể mang tính hình ảnh, tạo ra bước nhảy, làm cho thơ anh có tính siêu thực. Anh là người thích trò chuyện, và thơ anh là những cuộc đối thoại suốt đêm với bạn bè, người yêu, khách lạ, với cái bóng của mình trên tường. Đó là loại thơ đôi khi như kẻ bàng quan, nhưng mặt khác, nó quan sát hiện thực cẩn thận, tựa như một kẻ dấn thân.

Những cơn mưa không biết đường trở lại

Tôi kiên gan nhớ người

Thơ và cuộc đời gắn bó với nhau ở Lê Thanh Trường. Anh thuộc về cuộc đời, thế giới hỗn mang này, lăn lộn với nó, yêu thương nồng nàn, và giận dữ, nhưng anh đủ tỉnh táo để nhận ra mọi thứ không thuộc về anh, tự do không thuộc về anh. Tính chất đời thường là đặc tính của thơ đương đại, nhưng sự chú ý của anh đối với các bề mặt hiện thực và tính hư vô của đời sống, sự ngạc nhiên không ngớt đối với các hài kịch và bi kịch, làm cho thơ anh có một vẻ tươi mới, lạ. Với sự thân mật trong giọng điệu, thơ ấy dung chứa suy tư rộng lớn hơn hình thức bên ngoài.

bay như loài thiêu thân rủ về quanh ngọn đèn đường mới thắp

ở đây tràn ngập dấu chứng của con người

nơi thành phố những con đường xúm lại rồi toé về mọi ngả

trên dấu gạch đầu dòng một chương ngày mới

sẽ đến

sẽ đến

Lê Thanh Trường là người làm chứng của thời đại mình, một người làm chứng không tự nguyện, gần như bị bắt buộc. Thơ anh kêu gọi sự chú ý tập trung, những phản ứng mau chóng, nhưng nó cũng cho phép bạn đi bước chậm rãi. Thơ là tự do biểu đạt: người làm thơ hôm nay chọn đứng về phía tự nhiên, bên lề, phía sự thật. Người làm thơ có thể thất bại trong công việc, trong tình yêu, thơ có thể không được đọc trên quảng trường, nhưng việc những người làm thơ vẫn tiếp tục viết, họa hoằn có dăm bảy người đến nghe một cuộc đâu đó, thì đó là tin tức tốt lành mà tôi mong đợi. Những bài thơ hay có khả năng chiếu sáng một khoảnh khắc cho tôi. Một bài thơ có thể làm thay đổi cách chúng ta nghĩ về chúng ta và cách chúng ta nghĩ về thế giới. Thế giới hôm nay đầy mộng mị, bí ẩn, tội ác, tình yêu. Chúng ta biết có một điều gì lớn hơn đời sống của chúng ta, một điều gì tốt đẹp hơn ngày tháng tầm thường của chúng ta, đang chờ ta ở đó.

nghe như biển trả lại ngàn năm tuổi tên

một phong thư kín lăn tăn

như nếp trán người hứng gió

Năng lượng của bài thơ nằm ở việc kích hoạt một ngôn ngữ, làm mới lại ý nghĩa. Tìm cách đọc một bài thơ như tìm cách giải mã một ẩn số, quy nạp chúng vào một thông điệp, không phải là cách đọc đúng đắn của thơ hôm nay. Thơ ở bên ngoài giải thích tường minh, tựa như bài thơ tạo ra tâm trạng. Bài thơ tồn tại để mang đến cơ hội cho ngôn ngữ, cho khả năng biểu đạt của ngôn ngữ ấy. Nhờ vậy mà cùng một lúc bài thơ khơi dậy lòng tin và câu hỏi. Thơ Lê Thanh Trường là những câu hỏi. Trong quan sát của tôi, hầu hết người làm thơ hôm nay chọn đứng xa những vấn đề cốt lõi, để họ được an toàn. Tôi vui mừng đọc Lê Thanh Trường, nhiều bài của anh chứa năng lượng của cảm xúc và suy tư về cộng đồng. Đó là một loại thơ trên đường tìm kiếm sự thật. Bất chấp những khó khăn và yếu đuối của chúng ta, mỗi người đều chịu trách nhiệm về việc sử dụng ngôn ngữ, một người có thể làm một cách toàn hảo để giữ cho tiếng nói của mình thanh sạch. Thơ góp phần vào việc xây dựng một ngôn ngữ giàu có, trở thành tuyên bố của lương tri, trở thành tính chất hài hước của đời sống. Chúng cần thiết nếu không phải cho một giải pháp cuối cùng thì cho một sự khởi đầu, bước đi nhỏ, ngay bây giờ, ở đây.