Danh ngôn

Trong mọi cộng đồng, chúng ta cần một nhóm thiên thần gây rối.

We need, in every community, a group of angelic troublemakers.

(Bayard Rustin – trích bài phát biểu tại New York City 1963)

Trong mọi trường hợp, chắc chắn rằng sự thiếu hiểu biết, đi kèm với quyền lực, là kẻ thù tàn bạo nhất có thể có của công lý.

It is certain, in any case, that ignorance, allied with power, is the most ferocious enemy justice can have.

(James Baldwin - No Name in the Street 1972)

Các cuộc cách mạng và các cá nhân có thể bị giết hại, nhưng bạn không thể giết chết các ý tưởng.

While revolutionaries and individuals can be murdered, you cannot kill ideas.

(Thomas Sankara, một tuần trước khi bị ám sát, 1987)

Không có cảm giác nào cô đơn hơn việc bị chính đất nước mình trục xuất.

There's not a more lonely feeling than to be banished by my own country.

(Kiyo Sato – Kiyo’s Story 2009)

Ban Biên tập

Địa chỉ liên lạc:

1. Thơ

tho.vanviet.vd@gmail.com

2. Văn

vanviet.van14@gmail.com

3. Nghiên cứu Phê Bình

vanviet.ncpb@gmail.com

4. Vấn đề hôm nay

vanviet.vdhn1@gmail.com

5. Thư bạn đọc

vanviet.tbd14@gmail.com

6. Tư liệu

vanviet.tulieu@gmail.com

7. Văn học Miền Nam 54-75

vanhocmiennam5475@gmail.com

Tra cứu theo tên tác giả

Thứ Bảy, 22 tháng 1, 2022

Tản mạn về thi sĩ-thiền sư Thích Nhất Hạnh

 

Hoàng Hưng

 

Sáng nay nhà thơ-văn Nam Dao Nguyn Mnh Hùng gi cho tôi qua messenger nói chuyn v Thy Thích Nht Hnh. Ngay sau đó, có đin thoi Viber ca nhà ng hc Hoàng Dũng nói tôi viết my dòng v Thy cho Văn Vit.

S ra đi ca Thy là cái tin lan truyn khp FB và báo chí Vit Nam và thế gii. Tôi cũng va đưa lên FB bài viết tc thi ca báo New York Times v s kin này. Tôi không mun nói nhiu v vic y. Vì t lâu tôi đã thm nhun tư tưởng ct yếu ca Thy: “Không chết, không sợ hãi”, “Không sinh, không diệt”.

Tình c, hai người gi cho tôi đu khiến tôi nghĩ đến câu chuyn mt Thích Nht Hnh-Thơ, nhà thơ Thích Nht Hnh, người yêu thơ và nng lòng vi thơ Vit Thích Nht Hnh.

Ngay t nhng năm 1970 sng min Bc, tôi đã biết đến mt thi sĩ vi nhng vn thơ t do khá mi mchp tay nguyn cu cho b câu trng hin bên cnh nhng bn dch tuyt bích thơ t tuyt Lý Trn.

Ln đu tiên din kiến, vào năm 2005 khi Thy đưa tăng đoàn v Việt Nam, là trong bui pháp thoi ca Thy Vin Goethe. n tượng này đã được ghi li gn như tc thi qua bài thơBc thy (bài này đã in trong tp Hành trình, NXB Hi Nhà văn, HN 2005, bn tiếng AnhThe Master in trong chapbookHoang Hung, Poetry & Memoirs do International Poetry Library of San Francisco xut bn, và đc trong đêm thơ-văn “Echoes of Vietnam” tháng 3 năm 2012 Santa Cruz. Người cùng tôi dch sang tiếng Anh và người đc bn tiếng Anh trong đêm y là nhà thơ Ellen Bass, hin đang là Đng Ch tch Hi các nhà Thơ Mĩ (Co-chanceller, Academy of American Poets):

 

BẬC THẦY

Kính gửi Thiền sư Thích Nhất Hạnh

 

 

 

Thầy vào như hơi gió

Tăng đoàn rạng rỡ tuệ quang

 

An tịnh - mỉm cười

Đã về - đã tới

Bây giờ – ở đây

 

Tự do ngay phút này – hoặc không bao giờ nữa

 

Qu thc hình nh khinh khoái hiếm thy ca mt thin sư và ánh sáng trên gương mt các hc trò ca Thy chinh phc tôi nhiu hơn nhng li thuyết giáo.

Năm 2012, được mi sang d K nim 30 năm Làng Mai, v chng tôi đang đi vơ vn trên đi thì Thy t thin đường đi ra. Tôi va cúi chào, Thy đã tiến ti tươi cười: “Nhà thơ đã làm được bài thơ nào chưa?” Làm sao Thy biết khi chưa tng gp mình ngoài đi? Chưa kp đnh thn thì Thy đã mi vào trong cc.Tôi hn nhiên thưa: “Thưa Thy, tôi không quy y, không là Pht t”. Thy mm cười: “Pht t đâu cái tướng?”. Tôi li nói: “Thưa Thy, tôi tiếc là mình không được gp Thy sm hơn, nếu không chc tôi đã đi theo Thy. Bây gi thì mun ri, thôi chc xin hn Thy kiếp sau!” (trong mt bài thơ viết trên sông Hng, tôi ch có li nguyn “cho tôi chết gia dòng đ hóa thân thành nhà thơ hay thin sư lang bt đó sao?). Thy mm cười, bo: “Làm Thơ cũng Tu được mà!”.

Biết tôi có biết tiếng Pháp, thy (qua sư cô Chân Không) nh tôi xem li bn dch cun sách “Bình thơ” tp hp nhng bài bình thơ mi dp đu Xuân ca Thy, do mt người Pháp gc Vit chuyn. Thy yêu thơ Vũ Hoàng Chương, Nguyn Bính, Xuân Diu, Huy Cn, Hoàng Cm… đến thế! Nhưng chuyn thơ Vit sang tiếng Pháp thì qu tht là khó!

Lòng yêu thơ Vit, nhc Vit ca Thy cũng là lòng liên tài! Nhiu năm sau 1975, Thy gi quà giúp các nhà thơ, nhc sĩ Vit Nam như Hoàng Cm, Lê Thương… Nam Dao Nguyn Mnh Hùng chính là người đem nhng bài thơ Hoàng Cm sang Pháp cho Thy qua cô “Cn Thơ” (tc sư cô Chân Không – người thay mt Thy liên lc vi nhà thơ). T đó dn đến vụ án oan “Về Kinh Bắc”. Thầy cũng là người tác động đến các trí thức Pháp nổi tiếng viết thư cho ông Lê Đức Thọ đề nghị trả tự do cho Hoàng Cầm!     

Câu cui cùng Thy cm tay tôi nói sau bui sáng dt tay tôi đi thin hành trên đi táo ca Vin Pht hc ng dng mà thy mi lp Đc: “Hưng nh nhé, Thơ đi bng hai chân: chánh nim và hơi th”. Mt công án! Tôi s phi gii công án này trong phn còn li ca đi mình.

Khi t trên đi táo xung, tôi nhìn thy ánh mt “ghen t” ca nhiu đ t đã theo thy lâu năm qua bao nhiêu gian khó. Tôi vi gii thích: “Thy đến vi tôi vì có cái duyên Thơ”.

Tôi đc được cái bn nguyên Thi sĩ trong v Cao Tăng.

*** 

 

Trong buổi gặp ở Làng Mai 2012, Thầy cho tôi cuốn Thơ của Thầy.

Xin ghi nhanh vài ấn tượng, nhận xét về Thơ Thích Nhất Hạnh.

Những bài thơ đầu tiên trong tập CHO BỒ CÂU TRẮNG HIỆN đầy cảm xúc, cảm giác của một tâm hồn thi sĩ đối với đất nước, dân tộc, nhân dân trong thời kì đau thương khốc liệt nhất, không giấu nổi nỗi đau và sự căm giận cái ác đang gieo chết chóc và tàn phá trên quê hương (đúng với tinh thần Phật giáo “dấn thân”, “nhập thế”); đồng thời đã sáng lên ánh sáng minh triết về hạnh phúc, về nụ cười, về hiện hữu:

 

… Bàn chông

Hầm sụp

Đoàn xe lửa giật mình

Tan hoang khu làng bom dội

Tầm vông nhọn – tiếng trực thăng đè trên ngực lép

Mây xám mùa trăng loạn, đã từ hôm nao xẩy cảnh

trẻ con đầu nát, thiếu phụ thây tan?

Đất sụp dưới chân anh, anh ngồi đó được sao?

Ôi tiếng kêu thương! tiếng kêu thương hai mươi năm của vết thương sâu trên thân hình Việt Nam nhức nhối

Chủ nghĩa và nhân danh

Những sợi dây nghiệp báo ai đem về ràng buộc lấy

thân hình dân tộc?

(Sài Gòn ơi đập tan đi ảo ảnh)

 

… Gió mang tiếng ca. Ngày ra đi em dặn:

Nếu ngày về thấy khung trời đổ nát,

thì tìm tôi trong tận đáy hồn anh.

Tôi đã về. Có tiếng hát ca, bàn tay trên liếp cửa

Hỏi rằng: “Có tôi hôm nay đây, tôi giúp được gì?”

Gió thì thầm: em nên hát ca

Bởi vì hiện hữu nhiệm mầu

Hãy là đóa hoa, hãy là nụ cười,

Hạnh phúc có bao giờ được dựng xây bằng vôi với gạch?

Hãy thôi là nguồn khổ đau cho nhau

Tôi tìm em. 

(Như đêm dông tố loạn cuồng

Rừng sâu đen tối

Những cành cây sờ soạng

Đợi ánh chớp lòe ngắn ngủi

Thấy cần được hiện hữu bên nhau, tìm nhau)

Em hãy là đóa hoa đứng yên bên hàng dậu

Hãy là nụ cười, là một phần của hiện hữu nhiệm mầu.

(Bướm bay vườn cải hoa vàng)

 

Ý thơ ca Thích Nht Hnh đã được chuyn thành “Tâm ca” ca Phm Duy, th hin rõ nhn thc minh mn ca thin sư v “K thù” đích thc ca dân tc Vit Nam:

 

Kẻ thù ta đâu có phải là người
Giết người đi thì ta ở với ai?
Kẻ thù ta tên nó là gian ác
Kẻ thù ta tên nó là vô lương
Tên nó là hận thù
Tên nó là một lũ ma

Kẻ thù ta đâu có phải là người
Giết người đi thì ta ở với ai?
Kẻ thù ta mang áo mầu chủ nghĩa
Kẻ thù ta mang lá bài tự do
Mang cái vỏ thật to
Mang cái rổ danh từ
Mang cái mầm chia rẽ chúng ta

 

Thơ cuối đời của Thiền sư ở Pháp, đẫm chất Thơ và Thiên nhiên, Thiền vị đầy hương Việt:

 

Thơ đi theo mưa, về trên từng đọt Lá

Nắng thành mầu Xanh, thơ mầu Hồng

Nắng chở trên cánh Ong tới trút Ấm lên đài hoa

Thơ theo nắng về rừng xa uống Mật

Tưng bừng, xôn xao, bướm ong về chật đất

Nắng làm nên khúc Múa, thơ làm nên lời Ca

Mồ hôi giọt xuống đất khô, thơ bay trên luống cày

Cán cuốc trên vai, thơ vào ra theo nhịp thở

Nắng rụng bên Sông, bóng Chiều ngập ngừng bỡ ngỡ

Thơ đi về chân trời, nơi vầng Sáng đang đắp chân mây

Mặt trời xanh rờn một rổ rau tươi

Mặt trời dẻo thơm trong bát cơm gạo Tám

Thơ trong ánh mắt em thơ, thơ trong mầu da nắng sạm

Thơ nơi từng cái Nhìn chăm chú

Thơ nơi từng bàn tay vun xới miền đồng chua nước mặn xa xăm

Mặt trời cười tươi trên bông hướng dương

Mặt trời trĩu nặng nơi trái đào Tiên tháng tám

Thơ nơi từng bước chân thiền quán

Thơ nơi từng dòng chữ

Thơ nơi từng nắp hộp kín đáo nuôi tình Thương.

 (Thơ từng ôm và mặt trời từng hạt)

 

Những triết lý về tiểu ngã-đại ngã, chuyển hoá luân hồi, không phân biệt… được chuyển tải đầy cảm xúc lãng mạn trong Thơ, không giống chút nào thứ Thơ-Thiền truyền thống.

 

Đừng bảo ngày mai tôi đã ra đi

Bởi vì chính hôm nay tôi vẫn còn đang tới

Hãy ngắm tôi thoát hình trong từng phút từng giây

Làm đọt lá trên cành xuân

Làm con chim non cánh mềm chiêm chiếp

vui mừng trong tổ mới

Làm con sâu xanh trên cuống hoa hồng

Làm gân viên ngọc trắng tượng hình trong lòng đá.

Tôi còn tới để khóc để cười

Để ước mong để lo sợ

Sự xuất nhập của tôi là hơi thở

Nhịp sinh diệt của tôi cũng là tiếng đập một lần

của hàng triệu trái tim.

Tôi là con phù du thoát hình trên mặt nước

Và là con chim sơn ca mùa xuân về trên sông đón bắt phù du

Tôi là con ếch bơi trong hồ thu

Và cũng là con rắn nước trườn đi

Tìm cách nuôi thân bằng thân ếch nhái

Tôi là em bé nghèo Ouganda, bao nhiêu xương sườn đều lộ ra,

hai bàn chân bằng hai ống sậy

Tôi cũng là người chế tạo bom đạn

Để cung cấp kịp thời cho các dân tộc Á phi.

Tôi là em bé mười hai

Bị làm nhục nhảy xuống biển sâu

Tôi cũng là người hải tặc sinh ra với một trái tim

chưa biết nhìn biết cảm

Tôi là người đảng viên cao cấp, cầm quyền sinh sát trong tay

Và cũng là kẻ bị coi là có nợ máu nhân dân đang chết dần mòn

trong trại tập trung cải tạo

Nỗi vui của tôi thanh thoát như trời Xuân,

ấm áp cỏ hoa muôn lối

Niềm đau của tôi đọng thành nước mắt,

ngập về bốn đại dương sâu.

Hãy nhớ gọi đúng tên tôi

Cho tôi được nghe một lần tất cả những tiếng

tôi khóc tôi cười

Cho tôi thấy được nỗi đau và niềm vui là một

Hãy nhớ gọi đúng tên tôi

Cho tôi giật mình tỉnh thức

Và để cho cánh cửa lòng tôi để ngỏ

Cánh cửa Xót Thương.

 

(Hãy gọi đúng tên tôi)

 

Lại có những bài dí dỏm, màu sắc hiện đại:

 

Phi cóc tính

Quả vị đầu tiên mà ta tu chứng

Là quả vị phi cóc tính

Nếu bạn bỏ cóc vào đĩa

Chỉ trong vài giây

Cóc sẽ nhảy ra.

Nếu bạn bắt cóc bỏ vào đĩa trở lại

Trong vài giây

Cóc lại sẽ nhảy ra

Giữ cóc trong đĩa

Thật là rất khó.

Bạn và tôi

Chúng ta đều có Phật tánh trong tâm

Đó thật là một niềm an ủi

Nhưng bạn và tôi

Chúng ta cũng có cóc tánh trong tâm

Vì vậy cho nên

Quả vị tu chứng đầu tiên của chúng ta

Là đạt tới

Phi cóc tính.

 

Hay những bài mang hình thức “Kệ” hay “Thiền ca” giản dị, rất “đời thường” mà sâu sắc, có sức hấp dẫn tuổi trẻ và người phương Tây:  

 

Giận nhau

Giận nhau trong tích môn

Thở nhìn bản môn cười

Trò ghét thương đắp đổi

Sông nước cứ đầy vơi

 

Giận nhau trong tích môn

Nhắm mắt nhìn mai sau

Trong ba trăm năm nữa

Em đâu và ta đâu?

 

Nằm chơi

Nằm chơi trong bản môn

Gối đầu trên núi tuyết

Hai tay ôm mây hồng

Thành núi đồi trùng điệp

 

Đổ rác

Đổ rác chốn bản môn

Nhìn cái nhìn bất nhị

Gửi gắm về tương lai

Bông hoa đầu thế kỷ.

 

Cô đơn

Cô đơn trong tích môn

Hãy ôm niềm hờn tủi

Ru nhẹ lời ca dao

Tuyết hoa rơi đầy núi.

 

(Tích môn bản môn)

 

Xin kết thúc vi mt bài thơ “Thin” mà tôi tht s tâm đc:

Ngi đây lng tiếng chim bay

Ba ngàn thế gii không đy tc gang

Phương tây va khut qu vàng

Phương đông th ngc đã ngang đnh đi

Trước sau có mt mình tôi

Nghe như có tiếng đt tri gi nhau

Xut thin lng l giây lâu

Lá xanh rèm liếp bên lu sáng trăng

Sông xưa gi đã thun dòng

Gió theo tám hướng lòng không bn v

(Lòng không bận về)

 

Cùng mt cm xúc vũ tr ca bc hành gi, nhưng Không L thin sư mười thế k trước mun hét lên mt tiếng lnh c thái hưtrường khiếu nht thanh hàn thái hư”, còn Nht Hnh thin sư hôm nay li lng l nghe tiếng đt tri gi nhau; người trước gi chí vào câu tht ngôn t tuyt ch Hán, người nay tri lòng qua nhp lc bát Vit du mm. Mt bài thơ Thin tht s Vit Nam!