Diễn đàn Câu lạc bộ Văn đoàn Độc lập Việt Nam: Ông Khai Trí và hai câu đối sau năm 1975

Danh ngôn

“Thế giới này, như nó đang được tạo ra, là không chịu đựng nổi. Nên tôi cần có mặt trăng, tôi cần niềm hạnh phúc hoặc cần sự bất tử, tôi cần điều gì đó có thể là điên rồ nhưng không phải của thế giới này.”

“Ce monde, tel qu’il est fait, n’est pas supportable. J’ai donc besoin de la lune, ou du bonheur, ou de l’immortalité, de quelque chose qui ne soit dement peut-etre, mais qui ne soit pas de ce monde.”

(Albert Camus, Caligula)

“Tất cả chúng ta, để có thể sống được với thực tại, đều buộc phải nuôi dưỡng trong mình đôi chút điên rồ.”

“Nous sommes tous obligés, pour rendre la realite supportable, d’entretenir en nous quelques petites folies.”

(Marcel Proust, À l’ombre des jeunes filles en fleurs)

“Nghệ thuật và không gì ngoài nghệ thuật, chúng ta có nghệ thuật để không chết vì sự thật.”

“L’art et rien que l’art, nous avons l’art pour ne point mourir de la vérité.” (Friedrich Nietzsche, Le Crépuscule des Idoles)

“Mạng xã hội đã trao quyền phát ngôn cho những đạo quân ngu dốt, những kẻ trước đây chỉ tán dóc trong các quán bar sau khi uống rượu mà không gây hại gì cho cộng đồng. Trước đây người ta bảo bọn họ im miệng ngay. Ngày nay họ có quyền phát ngôn như một người đoạt giải Nobel. Đây chính là sự xâm lăng của những kẻ ngu dốt.”

“Social media danno diritto di parola a legioni di imbecilli che prima parlavano solo al bar dopo un bicchiere di vino, senza danneggiare la collettività. Venivano subito messi a tacere, mentre ora hanno lo stesso diritto di parola di un Premio Nobel. È l’invasione degli imbecilli.”

(Umberto Eco, trích từ bài phỏng vấn thực hiện tại Đại học Turin (Ý), ngày 10 tháng 6 năm 2015, ngay sau khi U. Eco nhận học vị Tiến sĩ danh dự ngành Truyền thông và Văn hoá truyền thông đại chúng. Nguyên văn tiếng Ý đăng trên báo La Stampa 11.06.2015)

Ông Khai Trí và hai câu đối sau năm 1975

Lê Học Lãnh Vân

Bài Người thành muôn năm cũ có nhắc hai câu ông Khai Trí Nguyễn Hùng Trương thích:

“Nam Kỳ Khởi Nghĩa tiêu Công Lý

Đồng Khởi thành danh mất Tự Do”

Sau khi bài được đăng trên Văn Việt và chuyển lên Phây, một số bạn quan tâm tới hai câu trên. Bài viết xin được thảo luận về đề tài thú vị này.

Hai câu này được lưu truyền trong dân sau khi hai con đường sang trọng giữa trung tâm Sài Gòn, đường Công Lý và đường Tự Do, được đổi tên thành đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa và đường Đồng Khởi.

Lúc đó không khí xã hội rất độc đoán, hai câu chỉ có thể được truyền miệng, do đó có nhiều dị bản như:

“Nam Kỳ Khởi Nghĩa tiêu Công Lý

Đồng Khởi vùng lên mất Tự Do”

hay

“Nam Kỳ Khởi Nghĩa tiêu Công Lý

Đồng Khởi lên rồi mất Tự Do”

Ngày nào chưa biết ai là tác giả hai câu đó, có lẽ khó nói được dị bản nào là nguyên gốc.

Tôi thích cặp câu “Nam Kỳ Khởi Nghĩa tiêu Công Lý / Đồng Khởi thành danh mất Tự Do”, THÀNH DANH đối rất chỉnh với KHỞI NGHĨA. Hai cặp chữ đó cùng là từ Hán Việt, từng chữ trong cặp chữ đối nhau rất đúng phép tắc về từ loại (Thành đối với Khởi, cùng là động từ, Danh đối với Nghĩa, cùng là danh từ), về ý nghĩa, về thanh (bằng đối với trắc)… Hai dị bản kia thì đối không chỉnh, thí dụ VÙNG LÊN không thể đối với KHỞI NGHĨA vì nhiều lý do: Vùng Lên là từ Việt không thể đối với Khởi Nghĩa là từ Hán Việt, LÊN là trạng từ, không thể đối với NGHĨA là danh từ…

Tôi không biết dị bản nào là bản gốc. Nhưng thực sự đó là hai câu được nhắc tới trong buổi nói chuyện năm xưa với ông Khai Trí

Bản thân tôi cho rằng hai câu đối “Nam Kỳ Khởi Nghĩa tiêu Công Lý / Đồng Khởi thành danh mất Tự Do” rất thú vị. Về kỹ thuật đối, đó là hai câu đối hay, phải tay sành đối mới làm được. Nhưng cái thần của hai câu chính là Ý Tứ, nêu một chữ thách TIÊU để hạ một chữ đối MẤT, vừa tả được sự việc trước mắt, vừa vẽ được bức tranh dự đoán tương lai.

Nam Kỳ Khởi Nghĩa và Đồng Khởi là hai Sự Kiện trong cuộc chiến vừa qua. Cho dù sự kiện lớn và có tầm quan trọng tới đâu đi nữa đối với cuộc chiến, chúng cũng chỉ là hai sự kiện, sao có thể bác bỏ hai giá trị bao trùm của nền văn minh nhân loại: Công Lý và Tự Do! Mục tiêu của Độc Lập dân tộc là Dân Chúng có Hạnh Phúc. Nếu không có Công Lý và Tự Do, người ta có thể hạnh phúc được không? Xã hội có thể phát triển được không? Điều này điểm nhãn cho câu đối!

Hai câu xuất hiện lúc mới đổi tên đường. Nếu mấy chục năm sau, dân chúng có Công Lý và Tự Do, thì hai câu trên chỉ nói lên mối lo hão. Nhưng nếu dân chúng vẫn chưa có Công Lý và Tự Do, đất nước ngày càng tụt hậu so với lân bang, thì hai câu trên chính là thần bút có tác dụng khuyên răn và cảnh tỉnh xã hội. Rằng, một chiến công hiển hách tới đâu, nếu nó không đem tới cho xã hội những giá trị tiến bộ, văn minh, thì chiến công có ý nghĩa gì?

Thực ra, hơn hai mươi năm trước, lúc nhắc tới hai câu đó, chúng tôi không bàn sâu tới vậy. Ý muốn của ông Khai Trí rất đơn giản: sưu tầm và ghi lại tất cả những câu truyền miệng, thơ ca, vè… về thời cuộc!

Ông kể hồi đó, tối tối ông nghe các cô gánh nước nói chuyện rân trời. Thường là những câu cạn xợt, vô bổ, nhưng chịu khó lắng nghe, sàng lọc sẽ gặp những câu mô tả cuộc đời chân thật mà sâu sắc. Có đêm về khuya đói bụng, ra đầu hẻm kêu ly chè nghe mấy cô nói chuyện, ăn rồi vô mùng nằm còn cười vì ngẫm nghĩ thấy thú vị quá! Ông tiếc vì không ghi lại!

Anh muốn sưu tầm càng nhiều càng tốt, rồi chú giải để em cháu sau này đọc, hiểu được bây giờ. Vừa là văn chương cũng vừa là lịch sử. Cứ sưu tầm, đừng nói ghét nói thương!`Ông Khai Trí của tôi nói như vậy!

Ngày 23 tháng 9 năm 2020

Danh ngôn

Ban Biên tập

Tra cứu theo tên tác giả

Ông Khai Trí và hai câu đối sau năm 1975