Phan Tấn Uẩn

Minh họa Democracy in America của Alexis de Tocqueville và Allegra Hyde

Nhan đề truyện ngắn Dân chủ Mỹ (Democracy in America) của Allegra Hyde[1] – nhà văn Mỹ hiện đang giảng dạy tại Oberlin College, một trong những ngôi trường khai phóng danh tiếng của Hoa Kỳ – không chỉ mượn tên từ Democracy in America của Alexis de Tocqueville[2], mà còn được xây dựng như một cuộc đối thoại trực tiếp với tác phẩm kinh điển này. Ngay ở phần mở đầu truyện, Hyde đã trích dẫn câu hỏi nổi tiếng của Tocqueville: “Trong ký ức loài người, có nơi nào từng chứng kiến điều gì tương tự những gì đang diễn ra trước mắt chúng ta ở Bắc Mỹ không?” (Where in the memory of man can one find anything comparable to what is taking place before our eyes in North America?). Người kể chuyện trong truyện của Hyde cũng tên Alexis, cũng là một người châu Âu đến Mỹ để nghiên cứu và viết sách. Nhưng nếu Tocqueville nhìn thấy ở nước Mỹ thế kỷ XIX một nền dân chủ non trẻ đầy hứa hẹn, thì Alexis của Hyde chỉ tìm thấy một thiên đường ảo mộng – một giấc mơ đẹp mà khi tỉnh dậy, người mình yêu đã mang gương mặt của kẻ khác…

Truyện đặt trong bối cảnh một nước Mỹ ở tương lai gần. Vị Tổng thống bất chấp các quy định, cho phép thương mại hóa “ký gởi” (consignment) cơ thể con người – một thủ thuật y tế tiên tiến có thể chuyển toàn bộ bề ngoài thể xác (da, diện mạo) từ người trẻ đẹp sang người giàu có, đổi lấy tiền. Người bán giữ lại giọng nói, nội tạng, xương cốt, nhưng mất đi toàn bộ vẻ ngoài cơ thể. Đây là ẩn dụ trung tâm của tác phẩm về chủ nghĩa tư bản và giấc mơ Mỹ.

Nhân vật chính là Alexis, người kể chuyện, một học giả châu Âu đến Mỹ theo học bổng chính phủ để nghiên cứu hệ thống trại giam giữ người nhập cư. Tham vọng thực sự của anh là viết một cuốn sách phân tích toàn diện về nước Mỹ. Anh thông minh, lạnh lùng, lịch lãm và có thói quen coi người khác như đối tượng nghiên cứu hơn là con người. Nhân vật thứ hai, Honey, cô gái địa phương người Mỹ, nghèo, xinh đẹp, bốc đồng nhưng chân thật và rộng lượng. Honey có tiền án nên không xin được việc làm. Gia đình nợ nần chồng chất. Nhân vật khác, Beaumont, người bạn và đồng nghiệp nghiên cứu của Alexis từ thuở nhỏ, vui tính, hoạt bát, dễ mến với người Mỹ, nhưng thỉnh thoảng ghen tị với Alexis. Và một nhân vật đặc biệt: vị Tổng thống...

            Câu chuyện bắt đầu bằng vài lần gặp gỡ giữa Alexis và Honey. Alexis đến một thị trấn nhỏ xơ xác ở Massachusetts và lần đầu tiên nhìn thấy Honey đang ăn cắp hạt điều rang trong một tiệm tạp hóa. Vẻ đẹp Honey khiến anh sững người. Sau vài lần gặp tưởng như tình cờ, với một câu nói dí dỏm và nụ cười nửa miệng, anh đã chiếm được cảm tình của Honey. Họ trở thành đôi tình nhân, thường hẹn nhau tại căn phòng thuê của Alexis phía trên một tiệm tạp hóa.

Vào một buổi chiều tháng Mười Một, sau vài tuần quan hệ, Honey báo cho Alexis biết nàng đã nói chuyện với một người tuyển mộ và quyết định ký gởi vẻ đẹp của mình. Lý do nàng đưa ra rất thực tế. Người chị cả Danika đã dùng tiền ký gởi trả tiền nhà trẻ để có thể đi làm toàn thời gian. Người chị thứ hai Roxanne dùng tiền ký gởi để mua xe đi làm. Người mẹ bị bệnh với hóa đơn y tế chồng chất. Căn nhà cần thay mái mới. Nàng có tiền án nên không tìm được việc làm bình thường. Honey nói chuyện mình ký gởi tự nhiên như chuyện vừa quyết định nhuộm tóc hay xăm mình. Nàng còn đề xuất sau khi có tiền, hai người có thể cùng nhau đi du lịch khắp thế giới. Ngoài mặt, Alexis giữ vẻ thản nhiên, nhưng bên trong, anh vừa thất vọng vừa nhẹ nhõm – vì điều này anh đã linh cảm từ trước. Alexis không ngăn cản nàng, vì anh muốn quan sát quá trình ký gởi như một đề tài nghiên cứu cho cuốn sách định viết.

Khi nhìn Honey thản nhiên chia sẻ kế hoạch với vẻ ngây thơ và lòng tin người của Honey, Alexis bỗng dâng trào một niềm xúc cảm. Cái vỏ bọc lạnh lùng của một nhà nghiên cứu trong con người anh bỗng tan biến đâu mất. Anh muốn ngăn cản Honey đi ký gởi, nhưng lại im lặng, vì nếu làm vậy anh phải thừa nhận vẻ đẹp của nàng là thứ giữ anh ở lại – điều đó cũng sẽ kết thúc mối quan hệ của họ.

            Buổi sáng đi ký gởi, Alexis theo gia đình Honey đến một bãi đậu xe của trung tâm thương mại, nơi cơ sở ký gởi được ngụy trang bên trong một đại lý du lịch với hình ảnh cây dừa dán kín cửa kính, nằm giữa tiệm làm móng và cửa hàng dụng cụ thể thao. Trong lúc chờ đại lý đến, Honey siết chặt tay Alexis. Alexis nhìn những người chị của Honey: chỉ hơn nàng vài tuổi nhưng tóc đã bạc, da đã nhăn, thân hình chảy xệ vì đã ký gởi vẻ đẹp trước đó khiến anh cảm thấy chóng mặt.

Khi người đại lý xuất hiện, người cha của Honey báo hiệu “đến giờ rồi,” Alexis thở dài ngán ngẩm, không thốt nên lời những gì định nói. Không nói được, anh tháo chiếc đồng hồ vàng của ông nội mình, đưa cho Honey. Nàng vui vẻ đeo lên tay và bước vào cơ sở phẫu thuật…

Với ý định bỏ trốn và cắt đứt quan hệ, Alexis không đứng chờ gia đình Honey. Anh bỏ đi với lý do “đi uống cà phê”, lang thang qua những con phố và các bãi đậu xe và suy nghĩ về chủ nghĩa cá nhân đặc trưng của nước Mỹ… Buổi tối về phòng, Alexis thấy tin nhắn của Honey trên điện thoại. Anh xóa tin nhắn, không đọc, chặn luôn số điện thoại của Honey. Anh tự thuyết phục mình, đây là một chia tay danh dự nhất, và Honey xứng đáng được biết sự thật này thay vì nuôi hy vọng hão huyền.

Cắt đứt quan hệ với Honey, Alexis tiếp tục công trình nghiên cứu cùng Beaumont. Họ tham quan các trại giam giữ người nhập cư trái phép, quan sát cách các tù nhân lao động (dùng tay thụ phấn cho cây trái – vì ong mật đã tuyệt chủng ở Bắc Mỹ), phỏng vấn nhiều tầng lớp người Mỹ. Alexis gần như đã quên hẳn Honey cho đến khi bà chủ nhà cũ Pancelli, gọi điện báo rằng một người phụ nữ lớn tuổi đã đến gõ cửa phòng anh. Không nghe ai trả lời, bà này leo lên ống thoát nước đến cửa sổ tầng hai. Chính bà này đeo một chiếc đồng hồ vàng quá khổ trên cổ tay. Nghe nói vậy, Alexis hiểu ngay, đó là Honey trong hình hài mới của một người già…

Không còn Honey, Alexis trở lại với nhiệm vụ… Một buổi tối, Alexis phỏng vấn thượng nghị sĩ của South Dakota. Cuộc phỏng vấn thất bại vì anh không chuẩn bị kỹ. Beaumont đưa anh đến vũ trường, và Alexis say thuốc, say rượu, ngủ với một người phụ nữ tên Misty. Misty cũng là người tình của Beaumont…

Sáng hôm sau trước thang máy, Beaumont tát vào mặt Alexis. Hai người chia tay vĩnh viễn. Alexis gãy mũi… Không thể về lại châu Âu. Không còn tiền. Không còn bạn đồng hành. Không còn visa hợp lệ… Alexis trở thành người lao động chui: rửa bát, bán vé, cầm biển quảng cáo, thu hoạch cần sa. Anh nghiện những viên thuốc hồng nhạt từ cái đêm say ở vũ trường. Cuốn sách dự tính chưa viết được. Lang thang trên đường phố, nhìn người này người nọ rồi tự hỏi có phải Honey đang ở bên trong họ không…

Để thoát khỏi truy đuổi của cơ quan di trú, Alexis xin làm nhân viên dọn vệ sinh trên một con tàu du lịch cao cấp. “Con tàu này chuyên đưa du khách đến thăm những nơi đã biến mất khỏi thế giới thật. Đó là những hòn đảo đã chìm dưới biển và những khu rừng đã bị tàn phá, nay được tái hiện bằng công nghệ ảnh ba chiều (holographic). Khẩu hiệu (slogan) của họ là: “Những gì đã mất không nhất thiết phải biến mất vĩnh viễn.”

Một buổi dọn phòng trong chuyến hành trình cuối cùng, bất ngờ tại phòng chờ hạng sang, Alexis nhìn thấy Honey. Nàng nằm trên đi-văng cùng nhóm bạn giàu có, mặc lụa trắng, đeo trang sức vàng, tóc chải cao, mắt kẻ đen. Dù khuôn mặt sắc hơn, môi đỏ hơn, nhưng Alexis vẫn nhận ra Honey. Không phải là ảo giác. Đây chắc chắn là thịt da của Honey, nhưng người bên trong là ai thì Alexis không biết. Họ nhìn nhau. Alexis ngồi xuống bên nàng. Nàng nói những câu sắc bén, hài hước, đầy hoài nghi. Có điều Alexis nhận ra giọng nói đó không phải của Honey. Anh chỉ nghe một giọng trầm và khàn khàn vì khói thuốc. Khi anh hỏi, “Honey” này im lặng một lúc, rồi cười buồn, đáp: “Vâng, anh yêu?”. Không biết đây có đúng là Honey thật không, nhưng Alexis thì tin thật. Anh cõng Honey lên boong tàu. Họ đứng dưới dải cực quang nhân tạo đang lay động trên bầu trời, trước những tảng băng trôi ba chiều lấp lánh như thật. Quốc ca vang lên giữa đại dương đen, rồi những chùm pháo hoa bùng nở trên mặt biển tối. Alexis cúi xuống hôn Honey và khép đôi tay lạnh của nàng trong tay mình để sưởi ấm. Anh biết người giám sát đang theo dõi mình, biết mình đã vi phạm luật lệ và sẽ bị trục xuất khỏi nước Mỹ. Nhưng chính trong khoảnh khắc ấy, anh chợt hiểu nước Mỹ chỉ là một “thiên đường” được tạo nên bởi ảo tưởng và khát vọng của con người. Dù sau này trở nên nổi tiếng nhờ cuốn sách mình viết, anh vẫn không tìm lại được hạnh phúc ngắn ngủi trên con tàu bên Honey. Giữa ánh cực quang nhân tạo, với tảng băng trôi ba chiều và pháo hoa trên biển, họ đã có một khoảnh khắc yêu thương tuyệt vời – như thể thiên đường thật sự từng thuộc về họ…

Nước Mỹ trong truyện của Allegra Hyde không hiện ra như một quốc gia. Nó như một cửa hàng ký gởi khổng lồ, nơi con người không còn thật sự sở hữu chính mình. Họ chỉ tạm thời giữ cơ thể, cảm xúc và cả những giấc mơ của mình trước khi đem chúng giao cho thị trường.

Dân chủ Mỹ là một truyện ngắn hiếm có: vừa là truyện tình, vừa là truyện chính trị, vừa là một bài thơ buồn về sự mất mát trong thời đại mà mọi thứ đều có thể bị định giá và mua bán.

Điều làm nên sức mạnh văn chương của Hyde là khả năng nén bi kịch vào những chi tiết rất nhỏ: một câu nói tưởng như bình thường, một cái nhìn thoáng qua, hay một chiếc đồng hồ được trao tay. Tác giả không giải thích cảm xúc mà để hình ảnh tự cất tiếng; không kết án nhân vật mà để họ tự bộc lộ qua chính những lựa chọn của mình. Hyde viết về chính trị bằng ngôn ngữ của tình yêu, bởi không gì phơi bày bản chất của một xã hội rõ hơn cách xã hội ấy đối xử với những điều mong manh và đẹp nhất của con người.

Democracy in America vì thế không còn là nước Mỹ của Tocqueville, miền đất của niềm tin dân chủ và cơ hội. Nó là một thế giới của những ảo tưởng được dựng lên để con người tiếp tục tin vào giấc mơ Mỹ.

Những trích đoạn dưới đây là bằng chứng cho một ngòi bút biết rõ sức mạnh của văn chương không nằm ở những gì được viết ra, nhưng ở những gì được cố tình bỏ lại trong khoảng lặng giữa các hàng chữ...

Chỉ bằng một câu mở đầu về chân dung Honey, Allegra Hyde đã thiết lập toàn bộ bi kịch của câu chuyện: vẻ đẹp không phải là đặc ân mà là gánh nặng sẽ bị người khác định giá mua bán…

            “Nàng đẹp, và chính vẻ đẹp ấy đã làm mọi chuyện trở nên khó khăn. Những đường nét trên khuôn mặt nàng như được tạo ra để hứng ánh sáng, mái tóc nâu hổ phách óng mượt, đôi môi trầm tư, thân hình nhanh nhẹn – nàng trông đẹp ngay cả khi ăn cắp trong siêu thị, khoác chiếc áo nỉ rộng thùng thình, người cúi gầm.”

            (She was beautiful, which made things difficult. The planes of her face cut to carry the light, liquid umber hair, pensive mouth, nimble body – she looked good even when shoplifting, sweatshirt-clad, her movements hunched.)

Hyde xây dựng chân dung Alexis bằng chính giọng văn của anh ta – tự tin đến mức tự phụ, tỉnh táo đến mức lạnh lùng. Anh ta biết mình không đẹp nhưng biết cách dùng sức hút của mình như một công cụ. Đây là lời tự bạch vô tình của một người coi tình yêu như một kỹ thuật…

“Chẳng ai gọi tôi là đẹp, nhưng người ta có thể dùng chữ ấn tượng. Tóc cắt ngắn gọn, ánh mắt sắc như lưỡi dao, tôi sở hữu cái lạnh lùng lưỡng tính có khả năng làm trái tim người khác chao đảo. Và người Mỹ thì mê điên những giọng nói ngoại quốc. ”

(No one would call me beautiful, but they might use the word striking. Close-cropped hair, razor gaze; I possessed an androgynous cool that flipped hearts. And Americans went mad for accents.)

Khi Honey báo tin ký gởi, chỉ bằng một câu, tác giả cũng bình thường hóa được điều đáng ra thật kinh hoàng. Trong thế giới của Hyde, việc bán đi toàn bộ bề ngoài của một con người đã trở nên bình thường như việc đổi màu tóc hoặc xăm mình. Đây là nghệ thuật châm biếm ở mức độ tinh tế nhất…

“Từ giọng nàng, nghe như thể nàng vừa quyết định nhuộm tóc hồng hay xăm mình vậy.”

(From her tone, it was as if she had decided to dye her hair pink or get a tattoo.)

Khoảnh khắc Alexis nhìn hai người chị của Honey là một thực tại đập thẳng vào mặt cá nhân Alexis lẫn người đọc. Những người chị là bằng chứng sống động của những gì ký gởi để lại, là lời cảnh báo không ai muốn nghe. Hyde không cần bình luận thêm: hình ảnh tự nó nói lên tất cả qua lời nhân vật Alexis:

“Tôi cố không nhìn họ – đặc biệt là các chị, những người chỉ hơn Honey vài tuổi, nhưng trông già như đã vượt qua nhiều thập kỷ: tóc thưa và bạc, da lốm đốm và nhăn nheo, chảy xệ.”

(I tried not to look at them–especially the sisters, who were only a few years older than Honey, but who appeared many decades beyond that: their hair thin and white, skin mottled and creped, sagging.)

Khoảnh khắc Alexis suýt nói ra sự thật chính là đỉnh điểm cảm xúc của toàn câu chuyện. Anh không nói ra những gì trí tưởng muốn tuôn trào. Im lặng mới là bi kịch thật sự. Hình ảnh “tuổi trẻ tuột khỏi tay như nước chảy qua kẽ ngón” là một trong những hình ảnh đẹp và đau nhất của truyện.

“Mặt trời ló lên trên mái nhà trung tâm thương mại, chiếu sáng những đường nét mịn màng trên gương mặt nàng. Hơi thở tôi nghẹn lại – như ngày đầu tiên chúng tôi gặp nhau – và tôi suýt nói với Honey: Không, không, em đừng ném đi, đừng bán đi vẻ đẹp của em vì bất cứ điều gì, xin hãy giữ lấy nó thật chặt, dù tháng năm rồi cũng cướp lấy nó, và tuổi trẻ rồi cũng tuột khỏi tay em như nước chảy qua kẽ ngón.”

(The sun crested the strip mall roofline, illuminating the smooth planes of her face. My breath caught–as it had the first day we met–and I almost said to Honey: No, no, don't throw it away, don't sell your beauty for anything, please, hold it tight, even as the months and years steal it anyway, and your youth slips from your grasp like water through fingers.)

Khoảnh khắc duy nhất trong truyện mà Alexis hoàn toàn thành thật với chính mình chính là nhận thức về Honey và tình yêu. Chỉ cần câu văn ngắn, giản dị cũng đủ tạo nên sức nặng. Tiếc thay, nhận thức này đến quá muộn và vẫn không đủ để Alexis hành động.

“Trong khoảnh khắc đó, chính Honey – Honey xinh đẹp, rộng lượng, khéo léo, ngây thơ – mới cảm thấy quan trọng nhất. Quan trọng hơn bất kỳ cuốn sách nào tôi có thể viết.”

(Because in the wash of that moment, it was Honey – beautiful, bighearted, sticky-fingered, naïve Honey – who felt most important. More important than any book I might write.)

Hình ảnh “Vùng đất của khói và gương” là trung tâm triết học của toàn bộ tác phẩm. Đây là câu trả lời mà Alexis tìm kiếm suốt hành trình. Hyde viết nó không bằng giọng giận dữ hay khinh miệt, mà bằng giọng của người vừa tỉnh giấc và nhìn thấy sự thật. “Vùng đất của khói và gương” là hình ảnh hoàn hảo cho một nước Mỹ xây dựng trên những ảo tưởng tập thể.

“Nước Mỹ là một thiên đường không ai có thể thực sự bước vào, một vùng đất của khói và gương, một giấc mơ được tạo ra bởi những kỳ vọng vĩ đại nhất của chúng ta. Thức dậy từ giấc mơ đó là nhìn thấy chiếc giường tàn khốc mà người ta đã nằm trên đó – là hiểu rằng đất nước này luôn luôn chỉ là sản phẩm của chính tâm trí mình.”

(America was a paradise no one could truly enter, a land of smoke and mirrors, a dream induced by the heady drugs of our greatest expectations. To wake from that dream is to see the brutal bed one has slept in–is to understand that the country has always been a figment of one's own mind.)

Câu cuối trong đoạn dưới đây như một mũi kim xuyên qua giấc mơ trong khu dưỡng lão. Allegra Hyde đảo ngược câu nói của Oscar Wilde – “Tuổi trẻ bị lãng phí vào tay giới trẻ” – thành một lời biện hộ mỉa mai cho toàn bộ hệ thống ký gởi. Chính sự trôi chảy của lời biện hộ ấy đã tự phơi bày sự lố bịch của nó mà không cần đến một phê phán nào.

“Một nhà dưỡng lão đầy những người đẹp, tất cả rực rỡ đến tận phút cuối, tàn lụi như những ngọn lửa vụt tắt. Bởi vì cái kết vẫn là điều tất yếu. Ký gởi là một thủ thuật hoàn toàn bề ngoài; không có lợi ích sức khỏe nào được biết đến – ngoại trừ, có thể, sức khỏe của lòng tự trọng: tuổi trẻ không còn bị lãng phí vào tay giới trẻ.”

(A retirement home full of beauties, all dazzling right up until the end, dying like flames burning out. Because the end remains inevitable. Consignment is a purely cosmetic procedure; there are no known health benefits – except, perhaps, healthy self-regard: youth no longer wasted on the young.)

Khoảnh khắc Alexis nhìn thấy Honey trên tàu được Hyde viết với kiềm chế mạnh. Không có tiếng la hét, không có cơn xúc động bộc phát mà chỉ là sự lặng lẽ của một người đã nhìn thấy cùng lúc điều mình sợ nhất và khao khát nhất trong cùng một hình hài.

“Nàng đưa điếu thuốc điện tử lên môi, thở ra một làn khói tím nhạt như oải hương. Mái tóc đánh phồng cao trên đầu, đôi mắt kẻ chì đậm. Gương mặt nàng sắc hơn nơi gò má, đôi môi đỏ thắm, nhưng tôi biết đó là Honey. Không phải ảo giác – chỉ là một phỏng đoán vụt hiện – mà là một Honey bằng xương bằng thịt.”

 (She brought a vaporizer to her mouth, exhaled a plume of lavender smoke. Her hair had been teased high on her head, her eyes kohl-rimmed. Her face was sharper around the cheekbones, lips reddened, but I knew it was Honey. Not a hallucination – a speculation – but her in the flesh.)

Trong lần đối thoại cuối, khi Honey trả lời “Yes, darling?” thì đó là hai chữ đẹp nhất và bí ẩn nhất của toàn nội dung truyện. Không ai biết, kể cả người đọc lẫn Alexis, đây có phải là Honey thật không. Nhưng Hyde không cần giải đáp. Câu trả lời đó đủ để cả hai bước tiếp.

“Tôi lại gọi tên nàng lần nữa, biến từ ngữ thành lời cầu khẩn: Honey.

Lần này nàng đáp lại, 'Vâng, anh yêu?' và ra hiệu cho chúng tôi cùng đi ra boong tàu, như thể đây là nơi chúng tôi luôn đang đến, nơi chúng tôi luôn có kế hoạch sẽ đến.”

(I said her name once more, made the word a please: Honey.

This time she answered, 'Yes, darling?' and gestured for us to make our way to the ship's deck, as if this were where we had always been going, where we had always planned to be.)

Ở đoạn kết, Allegra Hyde mượn âm vang của quốc ca America The Beautiful đưa đúng vào khoảnh khắc thiên đường tình yêu chỉ còn là ảo ảnh, trước khi người giám sát xuất hiện. Câu cuối vừa rực rỡ vừa cay đắng như chính nước Mỹ của Hyde: đẹp mê hồn nhưng luôn mang cảm giác không có thật.

“Honey áp sát vào tôi, trong khi những tảng băng trôi lấp lánh xung quanh. Cực quang rực rỡ quét ngang bầu trời. Những chú cá heo lao mình qua làn nước trong vắt. Bài quốc ca vang lên – như thông lệ vào cuối mỗi chuyến hải trình – nhưng dường như giai điệu ấy chỉ dành riêng cho hai chúng tôi. Rồi pháo hoa bung nở trên đại dương như những quả bom đầy mê hoặc. Tôi nghiêng người và hôn Honey, sưởi ấm đôi tay nàng trong tay mình. Trong khoảnh khắc ấy, thiên đường thuộc về chúng tôi: nước Mỹ tươi đẹp, từ biển này đến biển sáng bên kia.”

(Honey pressed herself against me, while the ice floe glistened around us. Northern lights dazzled the skies. Belugas surged through crystal waters. A national song began to play, as was customary for the end of a voyage, but it seemed as if the song played for only us. Then fireworks broke open over the ocean like beguiling bombs. I leaned in and kissed Honey, warming her hands in my own. For that instant, paradise was ours: America the beautiful, from sea to shining sea.)

 Democracy in America của Allegra Hyde cũng là truyện chính trị thu nhỏ. Vị Tổng thống Mỹ (không nêu tên) bất chấp các quy định, cho phép thương mại hóa ký gởi. Đây là một trong những tầng ý nghĩa chính trị quan trọng nhất của truyện. Dưới đây là một tổng hợp toàn bộ chi tiết về vị Tổng thống, dịch từ nguyên bản.

Chân dung vị Tổng thống được phác họa rất sắc nét qua những mảnh vụn chi tiết:

            “Với làn sóng bãi bỏ quy định của vị tổng thống đương nhiệm, những rào cản quan liêu đã được nới lỏng trên mọi lãnh vực.”

(The sitting president's deregulatory push, red tape had loosened across every sector)

Và đặc biệt hơn:

 “Vị tổng thống tự xem mình là một nhà kiến tạo hạ tầng và một ‘kiến trúc sư của cơ hội’”.

 (The president deemed himself an infrastructuralist and an 'architect of opportunity’)

Khi bị chỉ trích về việc thương mại hóa các vườn quốc gia như Yellowstone, Denali, Joshua Tree, tổng thống thản nhiên đáp:

 “Trong tình yêu, chiến tranh và thương trường, chuyện gì cũng có thể chấp nhận được.”

 (All's fair in love, war, and business.)

Và câu nói được coi là tầm nhìn xa của ông:

“Hãy nhìn bản thân như một nguồn tài nguyên chưa được khai thác. Hãy tìm những dây khởi nghiệp của bạn và kéo chúng lên.”

 (See yourself as an untapped resource. Find your bootstraps and pull them.)[3]

Đoạn văn quan trọng nhất: tác giả liệt kê toàn bộ những gì đã được Tổng thống chuẩn thuận:

“Và thế là cánh cửa được mở toang cho việc thu hoạch nội tạng hợp pháp, thị trường DNA, những cổ phiếu rẻ mạt của thứ sở hữu trí tuệ vụn vặt, các vỉ camera cấy trong mắt người và dĩ nhiên, cả hệ thống ký gởi con người.”

 (Thus had the floodgates opened to legalized organ harvesting, a DNA market, penny stocks in small-time intellectual property, mind's-eye micro-cams, and, of course, consignment.)

Đây là một danh sách đáng sợ vì nó được sắp xếp theo thứ tự leo thang – từ nội tạng đến DNA, qua tư tưởng, đến vẻ đẹp, như thể mọi thứ thuộc về con người đều có thể định giá mua bán.

            Vẫn chưa xong. Dù ký gởi đã được hợp pháp hóa, nó vẫn chưa hoàn toàn thoát khỏi bóng tối. Hyde viết:

“Điều đó không có nghĩa là ký gởi không có sự kỳ thị ở Mỹ. Vì sự kín đáo, các cơ sở thường được đặt bên trong các doanh nghiệp khác.”

(Which is not to say that consignment was without stigma in America. For discretion, facilities were often embedded within other businesses.)

Vì vậy cơ sở ký gởi của Honey được ngụy trang trong một đại lý du lịch, với hình ảnh cây dừa dán kín cửa kính, nằm giữa tiệm làm móng và cửa hàng dụng cụ thể thao. Hợp pháp hóa không đồng nghĩa với bình thường hóa hoàn toàn.

Thế rồi, tác giả không để cho bức tranh chỉ toàn một màu tối mà thừa nhận mặt tích cực:

 “Cũng phải công bằng mà nói, dưới thời vị tổng thống ấy, GDP của nước Mỹ đã tăng vọt – đúng vào lúc đế chế này tưởng như sắp suy tàn theo quy luật của mọi đế chế khác: kiệt quệ vì chính sự vĩ đại của mình. Giấc mơ Mỹ vẫn tiếp diễn; vẫn chưa có lý do gì để tỉnh giấc.”

(To the president's credit, America's GDP had soared – and at a juncture when the empire seemed doomed to fade the way most empires do, beleaguered by their own bigness. The American dream continued; no reason, yet, to wake up.)

Câu cuối “no reason, yet, to wake up” (vẫn chưa có lý do gì để tỉnh giấc) là lời mỉa mai sâu cay nhất: GDP tăng nhưng con người đang bán đi chính thân thể mình. Giấc mơ vẫn đẹp, miễn là không ai tỉnh giấc!

Nhưng ý nghĩa chính trị sâu xa hơn ở chỗ: Allegra Hyde không vẽ chân dung một tổng thống phản diện rõ ràng. Điều đáng sợ là tổng thống có lý lẽ. Với khẩu hiệu “hãy nhìn bản thân như nguồn tài nguyên chưa được khai thác” nghe có vẻ tích cực là trao quyền cho cá nhân, xóa bỏ rào cản, mở ra cơ hội. Nhưng Hyde chỉ ra rằng khi nhà nước biến cơ thể con người thành thị trường, thì những người nghèo nhất như Honey và hai người chị của nàng sẽ không có lựa chọn nào khác ngoài việc phải bán đi chính mình. Đây là phê phán sắc bén nhất của tác phẩm: chủ nghĩa tư bản cực đoan không cần cưỡng bức, nó chỉ cần tạo hoàn cảnh để người ta tự nguyện bước vào.

 (May 15 /2026)

Bài viết này được hình thành từ nhiều ngày đọc đi đọc lại và suy ngẫm về Democracy in America của Allegra Hyde, đối chiếu với Democracy in America của Tocqueville cùng nhiều bài viết về nước Mỹ hiện thời, chủ nghĩa tiêu dùng và chuyên chế mềm (soft despotism.) Các trích dẫn tiếng Anh trong bài được dịch từ nguyên bản truyện ngắn Democracy in America của Allegra Hyde.

[1] Allegra Hyde là nhà văn Mỹ hiện thời, tác giả của nhiều truyện ngắn và tiểu thuyết mang màu sắc châm biếm, về thiên đường giả tạo (dystopia) và phê phán xã hội. Tác phẩm của Hyde thường xoay quanh chủ nghĩa tư bản, công nghệ, biến đổi khí hậu và cảm giác lạc lõng của con người trong nước Mỹ hiện thời. Truyện ngắn Democracy in America đăng trên The Massachusetts Review. [Văn Việt: Có thể truy cập ở đây: https://massreview.org/sites/default/files/14_64.1Hyde/index.pdf).

[2] Alexis de Tocqueville (1805–1859) là nhà tư tưởng và sử gia Pháp. Năm 1831, ông đến Hoa Kỳ để nghiên cứu hệ thống nhà tù nhưng sau đó viết nên Democracy in America – một trong những công trình quan trọng nhất về nền dân chủ Mỹ và xã hội hiện đại. Khái niệm “soft despotism” (chuyên chế mềm) của ông vẫn thường được nhắc đến trong các thảo luận về xã hội tiêu dùng và quyền lực hiện đại.

(Chú thích của Văn Việt: Bản tiếng Việt: Nền dân trị Mỹ, Phạm Toàn dịch, Bùi Văn Nam Sơn hiệu đính. Nhà xuất bản Tri Thức, 2007).

[3] Trong tiếng Anh-Mỹ, đặc biệt trong văn hóa tư bản chủ nghĩa Mỹ, “pull yourself up by your bootstraps” là một thành ngữ nổi tiếng, nghĩa là tự lực vươn lên, tự tạo thành công bằng ý chí cá nhân.