Ngô Quốc Phương: Xã hội hiện nay không nhìn AI theo cách hoàn toàn tích cực hay hoàn toàn tiêu cực
Song Chi & Ngô Quốc Phương, tạp chí Thế Kỷ Mới, 26.3.2026
Mặc dù AI (trí tuệ nhân tạo) bắt đầu từ thập niên 1950, chỉ từ khoảng năm 2010 cho đến nay, chúng ta mới chứng kiến sự bùng nổ của AI trong mọi mặt của đời sống, nhờ dữ liệu lớn và sức mạnh tính toán.
Đặc biệt trong lĩnh vực báo chí, truyền thông, và sáng tác, từ năm 2023, AI (như ChatGPT, MidJourney, Grok, v.v.) đã tiến tới mức có thể được dùng để viết báo, viết tiểu thuyết, làm thơ, viết nhạc, tạo hình ảnh, làm phim… đặt ra cho người làm báo, người sáng tác, nhà xuất bản, và cả khán giả, độc giả nhiều thách thức.
Nhà báo Ngô Quốc Phương
TCTKM tiến hành phỏng vấn một số nhà báo, nhà văn khác nhau xung quanh vấn đề AI trong lĩnh vực truyền thông, sáng tác. Cuộc trao đổi dưới đây là với anh Ngô Quốc Phương, cựu giảng viên Đại học Quốc gia Hà Nội, cựu Nghiên cứu viên Thỉnh giảng Đại học CNAM Paris, cựu phóng viên BBC Việt ngữ và VOA Tiếng Việt (từng làm việc toàn thời gian cho các cơ quan truyền thông trên tại London, Anh quốc và Washington D.C., Hoa Kỳ).
*Anh nghĩ gì về sự ra đời và phát triển của AI trong đời sống xã hội con người?
Ngô Quốc Phương:
Trước hết, tôi không phải là người am hiểu gì về lĩnh vực này và có lẽ cũng không phải là người phù hơp gì trên cả phương diện thực hành, hay nghiên cứu. Tuy nhiên, như một ý kiến nhỏ, hy vọng là không nên để gây chú ý hay gây bất cứ ảnh hưởng, xáo trộn dù nhỏ nhất nào và không đáng có nào, đến bất cứ ai có liên quan trong lĩnh vực vốn dĩ rất rộng lớn, đồng thời lại cũng tinh vi, tinh tế, phức tạp, lại đầy thách thức về mọi mặt (công nghệ, xã hội, tài chính, tâm lý, chính trị, an ninh, dữ liệu, thể chế, đạo đức, giáo dục, đào tạo, v.v.) này, và đang biến đổi, phát triển không ngừng, thì xin chia sẻ qua các câu trả lời theo dòng của cuộc phỏng vấn với nhiều người tham gia này, một vài chia sẻ dưới góc nhìn cá nhân, riêng tư. Tiếp đến, trong quá trình đi tìm câu trả lời, tôi cũng tham khảo một số thông tin, dữ liệu được trinh bày, phân tích, tổng hợp, tiểu kết, v.v. có liên quan ở trên liên mạng Internet, trong đó có một số nguồn tổng hợp từ các báo cáo của viện nghiên cứu (như Reuters Institute), hay từ Think Tank như Brookings, hay trang mạng của chính phủ Anh (quốc gia nơi tôi đang sinh sống), hoặc từ một cơ quan nghiên cứu về xuất bản và đạo đức, và một số công cụ hỗ trợ tìm kiếm từ Google cho đến Chat GPT (phiên bản phổ thông), để tự học hỏi thêm, được trợ giúp, trước khi có thể đưa ra ý kiến trả lời trên quan điểm riêng của mình, tôi xin công khai về điều đó (việc sử dụng, ứng dụng đó).
Tôi xin công khai về điều này, vì hiểu biết của tôi là rất có giới hạn và thời gian đầu tư trả lời và làm việc tìm câu trả lời không nhiều, vả lại, như đã nói năng lực của tôi lại có thể vừa không hẳn phù hợp, vừa hạn chế. Với câu hỏi đầu tiên, tham khảo mà tôi tìm được là xã hội hiện nay không nhìn AI theo cách hoàn toàn tích cực hay hoàn toàn tiêu cực: đa số mọi người thừa nhận AI sẽ trở thành một phần quan trọng của đời sống hiện đại và mang lại nhiều lợi ích về hiệu quả và tiện lợi, nhưng họ (đa số mọi người) vẫn muốn giữ vai trò trung tâm của con người, đồng thời lo ngại về các vấn đề như độ tin cậy của thông tin, minh bạch, và tác động lâu dài của AI đối với xã hội và các nghề nghiệp liên quan đến tri thức (Nguồn Reuters), dựa trên báo cáo “Reuters Institute for the Study of Journalism Generative AI and News Report 2025.”
Tuy vậy, dẫu sao, sự ra đời này của AI (công nghệ, thời đại, thể chế…), có thể coi là một bước tiến triển, sáng chế có tính cách mạng chưa từng có mà có thể chưa thể lường được hết về mọi mặt của nhân loại, khi nó có thể chưa biết sẽ đưa nhân loại đi tới đâu, hái những trái ngọt nào, hay chịu đồng thời những hậu, hệ quả gì, với mức độ, tính chất, phạm vi, quy mô nào ra sao, theo tôi.
Tham khảo của tôi: https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/generative-ai-and-news-report-2025-how-people-think-about-ais-role-journalism-and-society
*Bây giờ xin được khoanh vùng trong lĩnh vực báo chí và sáng tác, anh nghĩ gì về chuyện sử dụng AI trong lĩnh vực báo chí, sáng tác, kể cả văn chương, âm nhạc, hội họa, phim ảnh…?
Ngô Quốc Phương:
Tham khảo sơ lược và hạn chế của tôi và một tiểu kết sơ bộ gợi ý và tiếp tục cho khẳng định rằng phần lớn giới báo chí và sáng tạo không nhìn AI hoàn toàn tiêu cực hay hoàn toàn tích cực. Ở điểm này, đa số các ý kiến (mà có thể hiểu là các ý kiến được khảo sát, thăm dò, tham khảo mà có trả lời) thừa nhận AI có thể là công cụ hữu ích, nhưng nhấn mạnh rằng sáng tạo, kiểm chứng sự thật, trách nhiệm nghề nghiệp và quyền sở hữu trí tuệ của con người phải được bảo vệ nếu AI được sử dụng trong báo chí và các ngành nghệ thuật. Trong khi chia sẻ thận trọng nhận định này, trong rất nhiều điều mà tôi tự thấy có lẽ mình tiếp tục cần suy nghĩ nhiều và sâu hơn nữa để tìm câu trả lời, thì có một ý rằng có lẽ việc sử dụng, ứng dụng, đồng sáng tạo hay sáng tạo trên nền hay là với công nghệ, chế độ, thể chế… AI (và các dạng thức đã đang được biết tới, và/hoặc có thể còn chưa biết tới hết của nó) cũng đồng hành với việc nhân loại tự đưa ra các điều chỉnh, hay bổ sung, hay sáng chế mới thế nào về cái gì là giá trị, chuẩn mực, tiêu chuẩn… cho chính những cái mà mình gọi là báo chí, sáng tác, văn chương, âm nhạc, hội họa, phim ảnh, v.v. như câu hỏi đề cập. Tóm lại cho tôi biết anh là ai, anh muốn gì, ra sao, tôi sẽ cho anh biết mọi sự (trong đó có công nghệ) sẽ kết hợp, sáng tạo, hay trở thành anh, hay biến đổi anh sẽ thế nào, tôi thiển nghĩ hẹp như vậy.
Tham khảo của tôi: https://www.scmp.com/opinion/world-opinion/article/3345269/ai-forcing-journalism-rediscover-what-profession-actually-does
https://www.brookings.edu/articles/can-journalism-survive-ai/
https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8e9627w156o
https://post.parliament.uk/artificial-intelligence-and-new-technology-in-creative-industries/
*Dù muốn dù không, chúng ta cũng không ngăn cản được “làn sóng” phát triển của AI, giống như với điện thoại thông minh hay mạng xã hội trước đây. Vậy theo anh sử dụng AI như thế nào thì có thể chấp nhận được, hoặc hoàn toàn không thể chấp nhận được?
Ngô Quốc Phương:
Tham khảo mà tôi tìm kiếm được gợi ý rằng dù AI ngày càng được sử dụng rộng rãi, nhiều nghiên cứu cho thấy công chúng chỉ chấp nhận việc dùng AI như một công cụ hỗ trợ cho con người (ví dụ giúp phân tích dữ liệu, tóm tắt hoặc hỗ trợ sản xuất tin) và vẫn muốn nhà báo con người (ví dụ trong riêng ngành này) chịu trách nhiệm chính về nội dung, trong khi việc để AI tự tạo tin tức hoặc thay thế con người hoàn toàn thường bị xem là khó chấp nhận vì lo ngại về độ chính xác, minh bạch và niềm tin đối với thông tin.
Riêng tôi, nghĩ thêm rằng (và xin mở ngoặc là đây là lĩnh vực vô cùng phức tạp, rộng lớn, tiếp tục đòi hỏi sự lao động, tìm tòi câu trả lời của nhân loại và các giới liên quan), một trong các lĩnh vực cần quan tâm trước khi trả lời câu hỏi này là loài người, trong đó cụ thể hơn là các quốc gia, thể chế, các tổ chức hữu trách, liên quan, có thẩm quyền và những ai có liên quan và đại diện của họ, có lẽ cần hợp tác, tiếp tục hợp tác, để xây dựng hệ giá trị, chuẩn mực, luật pháp, trong đó có cả các tiêu chuẩn đạo đức ở mức cao, rất cao, các quy định, chế tài (nếu cần thiết) và các phòng ngừa, đón lõng chủ động để vừa giúp đỡ, đảm bảo sự lành mạnh, tích cực, hữu ích của công nghệ, các công nghệ liên quan, vừa phòng tránh, xử lý, giảm thiểu các hậu hệ quả nếu có, và bảo vệ hữu hiệu, có ý nghĩa, vững bền quyền lợi, danh dự, nhân phẩm, phẩm giá, vị thế của con người, đặc biệt bảo vệ các quyền về riêng tư, về sáng tạo, về lao động, an sinh, về chính trị, kinh tế, xã hội khác… vốn là các cấu thành tạo nên cái mà con người khác với những gì không phải là con người trong ý nghĩa đầy đủ (comprehensive), vẹn toàn nhất.
Và tôi xin nhấn mạnh thêm vai trò giáo dục về ý thức, nhận thức, trách nhiệm ở đây khi phát triển, đầu tư, ứng dụng, sử dụng, sáng tạo, kinh doanh v.v. cũng không kém phần quan trọng như các chế tài pháp luật, thậm chí có thể còn quan trọng hơn khi nó được khởi đầu từ ngay trong giáo dục con người từ trong môi trường đầu tiên là gia đình, và trường học, cộng đồng địa phương v.v. trước khi hay đồng thời cá thể, cá nhân nào đó tiếp xúc với các môi trường khác (truyền thông, cộng đồng mạng, cộng đồng công nghệ, thị trường lao động, luật pháp v.v.)
Tham khảo của tôi: https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/generative-ai-and-news-report-2025-how-people-think-about-ais-role-journalism-and-society
https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/sites/default/files/2025-06/Digital_News-Report_2025.pdf
*Với kinh nghiệm của anh, làm thế nào để kiểm tra được một bài báo hay một tác phẩm nào đó là có sự hỗ trợ của AI hoặc hoàn toàn do AI tạo ra? Và bây giờ thì AI còn có thể chưa hơn được con người hoặc vẫn có thể còn nhận ra được, nhưng trong tương lai 5, 10 năm nữa thì sao?
Ngô Quốc Phương:
Cho câu trả lời này, tham khảo và tổng hợp mà tôi có được gợi ý rằng hiện nay, các nhà xuất bản và biên tập viên có thể nghi ngờ hoặc phát hiện nội dung do AI tạo ra bằng cách kết hợp nhiều phương pháp như dùng phần mềm phát hiện AI, phân tích các đặc điểm văn bản (ví dụ mức độ dự đoán cao của câu chữ, lặp ý, cách dùng thuật ngữ không hợp lý hoặc văn phong quá “trơn tru”), và kiểm tra logic, dữ liệu, hoặc nguồn trích dẫn trong bài viết; tuy nhiên các nghiên cứu cho thấy cả con người lẫn các công cụ phát hiện đều có độ chính xác hạn chế và đôi khi nhầm lẫn giữa văn bản do AI và do con người viết. Vì vậy nhiều tổ chức đạo đức xuất bản khuyến nghị cách đáng tin cậy nhất hiện nay không phải là “bắt” AI bằng kỹ thuật, mà là yêu cầu tác giả phải minh bạch khai báo việc sử dụng AI và chịu trách nhiệm hoàn toàn về nội dung. Đồng thời, các nghiên cứu cũng cảnh báo rằng khi các mô hình AI ngày càng tiến bộ, việc phân biệt văn bản do AI và con người tạo ra có thể trở nên ngày càng khó khăn, vì cả chuyên gia và các công cụ phát hiện hiện nay đã gặp nhiều sai lệch và tỷ lệ lỗi cao.
Phần mà tôi có thể nói thêm, trong phạm vi nhỏ một ý trả lời ở đây, là do nhu cầu, ham muốn, và các lôi cuốn về lợi ích (trong đó có lợi nhuận, vị thế xã hội, chính trị, kinh tài…) của nhân loại (điều chưa hẳn là lúc nào cũng bắt buộc hay hoàn toàn có ý nghĩa gì là xấu hay tiêu cực), những nhà sáng tạo và vận hành, kinh doanh, đầu tư (công nghệ, mà ở đây là AI như được biết hiện nay, đến nay) và bất cứ ai ứng dụng, tiêu thụ, sử dụng (v.v.) đều phải tự ý thức được hành vi, cũng như quyền lợi và trách nhiệm, bổn phận của mình, tuy nhiên nếu điều đó là chưa đủ, thì các khía cạnh, chế tài có liên quan luật pháp, tài chính, chính trị (v.v.) khác có thể (hy vọng) là một công cụ, biện pháp thêm để đảm bảo nghĩa vụ, bổn phận đạo đức trước cộng đồng, xã hội và trách nhiệm cá nhân, tổ chức trước luật pháp phải được tôn trọng, theo thiển ý của tôi.
Tham khảo của tôi: https://publicationethics.org/guidance/case/handling-article-produced-ai
*Anh hình dung thế nào về báo chí, truyền thông, văn học nghệ thuật trong 10, 15 năm nữa với cái đà phát triển của AI như hiện nay?
Ngô Quốc Phương:
Tham khảo và tổng hợp tiếp theo từ mạng xã hội và các công cụ tìm kiếm, hỗ trợ tổng hợp, phân tích phổ biến, mà tôi có được ở đây, gợi ý và đề xuất rằng nhiều nghiên cứu cho rằng trong khoảng 10-15 năm tới, báo chí và các lĩnh vực sáng tạo sẽ không bị AI thay thế hoàn toàn mà sẽ chuyển sang mô hình con người làm việc cùng AI, trong đó AI chủ yếu hỗ trợ các công việc kỹ thuật như phân tích dữ liệu, tự động hóa sản xuất nội dung, dịch thuật, tóm tắt hoặc phân phối thông tin, giúp tăng tốc độ và hiệu quả của quy trình làm việc.
Tuy nhiên các nhà nghiên cứu cũng cảnh báo rằng sự phát triển này có thể khiến ngành báo chí phụ thuộc nhiều hơn vào các công ty công nghệ, làm thay đổi cấu trúc của các tòa soạn và có thể làm giảm số lượng nhân sự trong một số vị trí. Đồng thời, nhiều chuyên gia cho rằng vai trò cốt lõi của con người – như điều tra, kiểm chứng sự thật, đưa ra phán đoán đạo đức và sáng tạo nội dung có ý nghĩa xã hội – vẫn sẽ là trung tâm của báo chí và đời sống văn hóa, và tương lai của ngành sẽ phụ thuộc vào cách các tổ chức truyền thông quyết định sử dụng AI để phục vụ chất lượng thông tin và lợi ích công chúng.
Một bổ sung thêm của tôi cho ý trả lời này là có lẽ các nhà nghiên cứu lịch sử sẽ có thể lập ra một phân loại học (typology) mới, trong đó ghi chú rõ, chẳng hạn, thời đại trước AI (và các công cụ tương tự, liên quan) và thời đại từ có nó trở đi và ứng dụng, đó là chưa nói biết đâu sẽ sớm có thời đại hậu AI, v.v. và tôi không dám chắc là điều đó có quá sớm không, hoặc trái lại quá trễ, muộn với thời hạn ‘10-15 năm nữa’ mà câu hỏi đưa ra ở đây.
Tham khảo của tôi:
https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/ai-journalism-future-news
https://www.bbc.co.uk/rd/articles/2025-10-journalism-ai-news-public-media/
https://journalism.columbia.edu/news/tow-report-artificial-intelligence-news-and-how-ai-reshapes-journalism-and-public-arena
*Trở lại với câu hỏi chung: những điểm tích cực, tiêu cực của AI trong đời sống xã hội con người? Liệu chúng ta có nên bi quan, lo lắng hay nên mừng rỡ?
Ngô Quốc Phương:
Tham khảo cuối cùng của tôi gợi ý và tái khẳng định rằng các nghiên cứu cho thấy AI có cả tác động tích cực lẫn tiêu cực đối với đời sống xã hội con người; về mặt tích cực, AI có thể tăng hiệu quả công việc, giảm sai sót do con người mệt mỏi, hỗ trợ y học và cải thiện chất lượng cuộc sống thông qua các hệ thống thông minh và tự động hóa; tuy nhiên nhiều nghiên cứu cũng cảnh báo rằng AI có thể gây ra các vấn đề như mất việc làm do tự động hóa, gia tăng bất bình đẳng kinh tế, rủi ro thiên lệch thuật toán và những thách thức đạo đức hoặc xã hội nếu không được quản lý tốt. Vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng AI nên được nhìn nhận như một công nghệ “hai mặt”: không chỉ để lạc quan hay bi quan tuyệt đối, mà cần được phát triển và sử dụng một cách có trách nhiệm, với các nguyên tắc đạo đức và kiểm soát xã hội để đảm bảo công nghệ này phục vụ con người thay vì gây hại cho xã hội.
Riêng tôi, có một bổ sung nhỏ là công nghệ là một thành tố của văn minh nhân loại, trong suốt lịch trình ra đời, phát triển của nó, công nghệ và nhân loại liên tục tương tác, tương liên, dựa vào nhau, cộng sinh. Tuy nhiên do tính chất, phạm vi, quy mô mà có thể đôi khi khó lường, khó kiểm soát của công nghệ, hay các sáng chế công nghệ, loài người, nếu thấy cần thiết, cần đầu tư, suy nghĩ, tính toán, dự báo thấu đáo, kỹ lưỡng hơn cái gì nên làm, cần làm, có thể làm, mà phù hợp cả về nhân sinh, đạo đức, luật pháp, v.v. và nếu có bất cứ khi nào chúng ta còn băn khoăn, thiếu chắc chắn, về việc chẳng hạn liệu một sáng chế, hoặc ứng dụng, hay công nghệ, hay cả một thời đại nào đó có thực sự văn minh, nhân đạo, nhân văn, tôn trọng phẩm giá, tiến bộ tích cực, v.v. hay không, thì có lẽ nên ngồi lại với nhau để suy nghĩ thêm một cách sâu sắc, toàn diện nhất có thể, để những gì tươi đẹp và tốt lành vẫn được khai hoa, nở nhụy, và cái gì không đáng, không nên có, thì tránh được, tránh đi.
Cảm ơn chị về các câu hỏi.
Ghi chú: Phần trả lời trên quan điểm cá nhân không liên quan, hay không phản ánh quan điểm tổ chức, cá nhân nào khác.
Tham khảo của tôi: https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/generative-ai-and-news-report-2025-how-people-think-about-ais-role-journalism-and-society
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7605294/
https://imaginingthedigitalfuture.org/reports-and-publications/the-impact-of-artificial-intelligence-by-2040/experts-answer-the-quantitative-questions/
*Cảm ơn anh đã trả lời.
Song Chi (thực hiện)