Tino Cao

Có không ít người Việt, vì yêu văn học Nga, yêu những áng văn tuyệt vọng, những trang tiểu thuyết được viết dưới bóng tối chuyên chế, mà sinh lòng yêu mến nước Nga, rồi yêu mến luôn cả chính thể đã tạo ra bóng tối ấy. Họ yêu Bác sĩ Zhivago, yêu thơ Mandelstam, yêu Dostoyevsky, yêu những bản trữ tình dở dang của Tchekhov, nhưng lại không thấy rằng tất cả những tài năng đó, không ít thì nhiều, đều bị nghiền nát trong guồng máy đàn áp của nhà nước Nga hậu Xô viết và Liên Xô trước đây.

Không chỉ là nhà nước hiện tại mà là một truyền thống chính trị xuyên suốt từ thời Sa hoàng đến Stalin, từ các trại cải tạo ở Kolyma đến nhà tù Lubyanka, từ hệ thống kiểm duyệt Xô viết đến những cuộc thanh trừng thời Putin. Nhà nước ấy, qua mọi thời đại, chưa bao giờ thực sự là bạn đồng hành của giới tinh hoa sáng tạo. Trái lại, nó là một thế lực thù địch, một chủ thể quyền lực luôn cố gắng làm câm lặng hoặc tiêu diệt những tiếng nói độc lập. Và chính từ đó, văn chương Nga lớn lên, trong nghịch cảnh, trong sự cấm đoán, trong bóng tối dày đặc mà ánh sáng lương tri phải tìm cách xuyên qua.

Từ một mối lương duyên dẫn đến say mê với văn chương, người ta lẽ ra phải cảm nhận được điều ấy. Nhưng không, ở đâu đó vẫn tồn tại một thứ tình cảm gắn bó kì lạ giữa tình yêu nghệ thuật và sự cảm mến với cơ cấu quyền lực đã tạo ra hoàn cảnh cho nghệ thuật ấy phải rên xiết. Hiện tượng ấy, với tôi, là một vùng tối tâm lí, có thể gọi là tình cảm học lạc hướng (tôi tạm dịch từ khái niệm emotional disorientation), mà người Việt, vì nhiều lí do văn hóa và chính trị, vẫn chưa thực sự đối diện và minh định nó.

Từ Dostoyevsky đến Glukhovsky: Khi văn học trở thành chứng nhân của những cuộc đàn áp chính trị

Nếu có một bài học xuyên suốt từ lịch sử văn học Nga, thì đó là bài học về sự sống sót và nở rộ của ngôn từ trong nghịch cảnh. Từ thế kỉ 19 đến tận thế kỉ 21 hôm nay, nước Nga, với những biến động triền miên của lịch sử và chính trị, vẫn không ngừng sản sinh ra những tác phẩm văn học vĩ đại: những áng văn chương không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn là những bằng chứng bi thảm của con người trước bạo quyền. Một nghịch lí rõ rệt và kéo dài suốt gần hai thế kỉ: từ đế chế Sa hoàng đến nhà nước Liên Xô, rồi tới nước Nga hậu Xô viết, chính quyền nào cũng đối xử với giới văn chương bằng sự nghi kị, thù địch, thậm chí là trấn áp và tiêu diệt. Thế nhưng chính trong bầu không khí ngột ngạt đó, những đỉnh cao chói lọi nhất của văn học thế giới lại ra đời, như thể chỉ giữa đêm đen, tiếng nói của con người mới vọng lên rõ ràng nhất.

Chân dung Dostoevsky trong một ấn bản toàn tập tiếng Nga cuối thế kỉ 19, dạng tranh khắc kèm chữ kí in – hình ảnh quen thuộc mở đầu các tuyển tập tác phẩm của ông.

Không thể hiểu được sức mạnh đặc biệt của văn học Nga nếu chỉ nhìn vào khía cạnh nghệ thuật thuần túy. Những tác phẩm như “Tội ác và hình phạt” của Dostoyevsky, “Chiến tranh và hòa bình” của Tolstoy, “Bác sĩ Zhivago” của Pasternak hay “Quần đảo Gulag” của Solzhenitsyn đều là kết tinh của một truyền thống mà trong đó nhà văn không chỉ là người kể chuyện. Họ là lương tri, là chứng nhân, là kẻ đối kháng với bóng tối quyền lực. Nước Nga, bằng một cách kì lạ nào đó, đã đặt nhà văn vào đúng tâm điểm của những cuộc xung đột lớn nhất của nhân loại: giữa tự do và kiểm soát, giữa lương tâm và ý thức hệ, giữa con người và hệ thống.

Điều đáng nói là, sự phát triển rực rỡ ấy không đến từ sự hỗ trợ của thể chế, mà trái lại, từ sự đàn áp. Chính trị Nga, ở hầu hết các thời kì, luôn coi tự do ngôn luận là mối đe dọa, và nhà văn, với khả năng khai phá sâu thẳm tâm lí con người, trở thành kẻ thù tự nhiên của các nhà nước toàn trị. Từ thời Sa hoàng với hệ thống mật vụ tàn bạo, đến chế độ Stalin với các trại cải tạo Gulag, rồi nước Nga đương đại với kiểm duyệt số hóa và nhà tù cho người bất đồng chính kiến, hành trình của một nhà văn lớn ở Nga hầu như luôn là hành trình đối đầu với quyền lực.

Trong lịch sử Nga, có thể nhận ra một đặc trưng: chính quyền và văn hóa không nằm trong mối quan hệ cộng sinh mà thường ở thế đối lập. Khi nhà nước trở nên độc tài, nghệ thuật buộc phải trở thành đối trọng. Tolstoy, một quý tộc bỏ cả đời đi tìm chân lí, cuối cùng chống lại giáo hội và nhà nước Sa hoàng, bị khai trừ khỏi Giáo hội Chính thống giáo. Dostoyevsky bị kết án tử hình và chỉ thoát chết vào phút chót, sau đó bị đày đi Siberia. Pasternak bị cấm xuất bản “Bác sĩ Zhivago” trong nước, bị ép từ chối giải Nobel Văn học. Solzhenitsyn bị giam cầm, bị lưu đày và cuối cùng bị trục xuất khỏi Liên Xô. Akhmatova bị cấm in thơ, bị theo dõi, con trai và bạn đời bị cầm tù. Vòng đời của một nhà văn lớn ở Nga là vòng đời của kẻ bị theo dõi, bị trấn áp, bị lưu đày cả về thể xác lẫn tinh thần.

Câu hỏi đặt ra là: vì sao nền văn học vĩ đại Nga lại có thể nảy sinh trong lòng một hệ thống chính trị như vậy? Phải chăng nghịch cảnh là môi trường lí tưởng cho sáng tạo? Hay chính vì sự thù địch của quyền lực mà văn chương càng trở nên có nội dung, có nhân tính, có sức lay động tâm hồn?

Một phần câu trả lời nằm trong vị trí đặc biệt của văn chương trong tâm thức Nga. Khác với phương Tây, nơi mà các ngành nghệ thuật được phân định rạch ròi và phát triển song hành với hệ thống tư pháp, giáo dục và báo chí độc lập, ở Nga, văn học từng đóng vai trò thay thế những thiết chế đó. Trong một xã hội bị bóp nghẹt bởi kiểm duyệt, nơi không có báo chí tự do, tòa án độc lập hay nền dân chủ nghị viện thực sự, thì tiểu thuyết và thơ ca trở thành nơi duy nhất người ta có thể tìm thấy sự thật. Nhà văn, theo cách nói của Solzhenitsyn, “không có quyền nói dối”. Họ mang lấy trách nhiệm của nhà tiên tri, người kể chuyện, người gánh chịu đau thương thay cho cả cộng đồng.

Chính vì thế, văn học Nga không bao giờ là trò tiêu khiển giải trí. Nó phản ánh một tầng sâu hơn của hiện thực, nơi lương tri cá nhân được đẩy đến giới hạn cao nhất của sự biểu đạt. Khi Dostoyevsky viết về tội ác và sự cứu rỗi, ông không chỉ dựng một cốt truyện; ông đang đặt ra những câu hỏi siêu hình về bản chất con người, sự hiện diện của cái ác và ý nghĩa của tự do. Khi Tolstoy viết “Anna Karenina” hay “Chiến tranh và hòa bình”, ông không chỉ ghi lại đời sống xã hội Nga mà còn thử nghiệm một paradigm đạo đức chống lại lối sống tư sản và bộ máy chiến tranh. Đó là một hệ hình phản kháng bằng văn chương, mang dấu ấn Nga sâu sắc. Văn học Nga, ở đỉnh cao của nó, luôn gắn với những vấn đề triết học, đạo lí và xã hội một cách trực diện.

Nhưng tại sao chính quyền lại sợ nhà văn đến thế? Bởi vì trong một hệ thống chuyên chế độc tài, lời nói là một thứ quyền lực. Một bài thơ có thể gây sụp đổ một huyền thoại. Một câu chuyện có thể mở mắt cả một thế hệ. Trong một xã hội bị cai trị bởi ngôn ngữ của tuyên truyền, của khẩu hiệu, thì những gì đến từ trái tim, từ trải nghiệm cá nhân và sự trung thực đạo đức lại là mối đe dọa hàng đầu. Chính quyền toàn trị cần sự đồng thuận vô cảm; văn chương, trái lại, đánh thức cảm xúc, làm người ta nghi ngờ, đặt lại câu hỏi. Trong trò chơi quyền lực, người cầm bút có thể là người nguy hiểm nhất.

Lịch sử văn học Nga hiện đại tiếp tục phản chiếu điều ấy. Sau khi Liên Xô tan rã, tưởng như thời kì tự do đã mở ra cho giới sáng tạo, nhưng thực tế cho thấy một diễn biến ngược. Dưới thời Vladimir Putin, quyền tự do ngôn luận một lần nữa bị siết chặt. Nhà văn, nhà báo, nghệ sĩ trở thành mục tiêu trấn áp. Những người như Dmitry Bykov bị đầu độc, Dmitry Glukhovsky bị truy nã vì lên tiếng phản đối chiến tranh Ukraine. Các nhà xuất bản độc lập bị đóng cửa. Những giải thưởng văn học quốc tế bị bôi nhọ là sản phẩm của “các thế lực chống Nga”. Và cũng như nhiều lần trước trong lịch sử, văn học đích thực phải rút về lưu vong hoặc lặng lẽ ẩn mình trong bóng tối.

Song, điều kì diệu là ở chỗ: chính trong bóng tối đó, tiếng nói của nhà văn vẫn cất lên, có khi còn mãnh liệt hơn. Những bài thơ viết tay, những bản thảo in chui, những tiểu thuyết được đưa ra nước ngoài để xuất bản… đó là một truyền thống đã ăn sâu vào máu thịt của văn học Nga. Như nhà phê bình Isaiah Berlin nhận xét, trong một xã hội bị bóp nghẹt bởi kiểm soát, độc lập trí tuệ trở thành một hành vi đạo đức tối cao. Và những người dám viết, dám nói, dám giữ lấy sự thật – dù chỉ trong một câu thơ – đều đang giữ gìn cái lõi nhân tính của một nền văn hóa.

Điều mỉa mai là chính quyền Nga, trong khi đàn áp các nhà văn còn sống, lại không ngừng tôn vinh những tác giả quá cố, những người từng bị nhà nước bức hại, như một cách tạo dựng hình ảnh “nước Nga vĩ đại về văn hóa”. Anna Akhmatova từng bị cấm xuất bản và sống trong nghèo túng suốt thời Stalin, nay được dựng tượng, trích thơ trong sách giáo khoa. Pasternak từng bị ép từ chối Nobel, nay được đưa vào chương trình học chính thức. Solzhenitsyn từng bị trục xuất, sau này được trải thảm mời về như “anh hùng dân tộc”. Nhưng trong sự vinh danh đó, phần cốt lõi nhất trong văn chương của họ – tinh thần phản kháng – lại bị gạt ra. Như nhà sử học Orlando Figes từng chua chát nhận xét, “nước Nga luôn vinh danh những nhà văn mà nó từng tiêu diệt, miễn là họ không còn sống để phản đối”.

Sự đối lập giữa một truyền thống văn chương nhân bản, can đảm và một hệ thống chính trị độc đoán, sợ hãi lời nói – đó là bản chất sâu xa của nghịch lí Nga. Và có lẽ cũng chính trong sự mâu thuẫn đó, văn học Nga đạt đến chiều sâu mà ít nền văn học nào sánh được. Bởi vì ở đó, nhà văn không chỉ viết cho nghệ thuật, họ còn viết để tồn tại, để giữ lấy nhân tính giữa guồng máy phi nhân. Văn chương trở thành chỗ nương náu cuối cùng cho những linh hồn biết tự trọng.

Từ Tolstoy đến Putin: Nghịch lí tình yêu văn học và sự ngưỡng mộ chính trị trong tâm thức của nhiều độc giả Việt Nam

Vào thời kì đỉnh cao của chiến tranh lạnh, trong những phòng học của nhiều thế hệ học sinh Việt Nam, trong đó có tôi, cái tên Nga – hay cụ thể hơn là Liên Xô – được nhắc tới như một âm vang từ cõi lí tưởng: một thế giới của tinh thần bất khuất, của khoa học tiến bộ, của đạo đức cao cả. Thời học chuyên Văn, thầy dạy Văn tôi luôn cố gắng gieo vào đầu chúng tôi những điều này. Nhưng phải nói cho đúng lẽ, trên tất cả, nước Nga là một vũ trụ của văn chương, một ngôi đền của những kiệt tác khổng lồ. Tolstoy, Dostoyevski, Pushkin, Chekhov, Sholokhov – những người không chỉ viết văn mà còn viết nên lương tâm thời đại – đã trở thành hình mẫu của chân lí đạo đức và chiều sâu tâm linh. Tuy nhiên, hiện tượng đáng chú ý là, từ tình yêu sâu sắc ấy với văn học Nga, một bộ phận không nhỏ người Việt lại đồng thời thể hiện sự ngưỡng mộ với chế độ chính trị đương đại của nước Nga, mà thực chất là sự tiếp nối của nhiều hình thức đàn áp chính trị từng chà đạp chính những nhà văn mà họ yêu mến. Đó là một nghịch lí sâu sắc, không đơn giản chỉ là sự “hiểu nhầm” nhất thời mà là kết quả của một quá trình kết tụ phức tạp giữa kí ức, quyền lực và văn hóa chính trị Việt Nam.

Lí do đầu tiên cần được truy nguyên từ một dạng kí ức mang tính thần thoại – thứ đã định nghĩa không chỉ lòng yêu mến văn học Nga mà còn là quan niệm về nước Nga như biểu tượng của đạo lí và chính nghĩa. Trong hàng chục năm, Liên Xô không chỉ là đồng minh chiến lược mà còn là người bạn đồng hành trong những năm tháng khốc liệt nhất của lịch sử hiện đại Việt Nam. Sự hỗ trợ toàn diện về quân sự, kinh tế, giáo dục, khoa học từ Liên Xô không chỉ nuôi sống một đất nước nghèo đói trong chiến tranh mà còn tạo ra một thế hệ trí thức “Nga hóa”: những người học tiếng Nga, đọc sách Nga, yêu nhạc Nga, và sống với một hình dung lí tưởng về Liên Xô như miền đất của bác ái và trí tuệ.

Trong bầu không khí đó, văn học Nga, đặc biệt là văn học cổ điển thế kỉ 20, được đưa vào như một phần không thể tách rời của hành trình khai tâm. Những nhân vật như Pierre Bezukhov, Raskolnikov, Anna Karenina hay Ivan Karamazov hiện lên không chỉ như những nhân vật tiểu thuyết mà như những biểu tượng tâm linh, những cột mốc của nhận thức đạo đức. Với người Việt từng trải qua chiến tranh, nghèo đói và hoài nghi, các tác phẩm này mang lại một thứ “tôn giáo thế tục”, nơi lòng nhân từ, sự chịu đựng và khát vọng vượt lên khổ đau trở thành lí tưởng sống. Chính trong sự kết hợp giữa văn học và đạo lí ấy, người Việt không chỉ yêu văn chương Nga mà còn nhầm tưởng rằng chính nước Nga là hiện thân của những giá trị tinh thần cao cả đó.

Nhưng đó mới là lớp bề mặt. Bên dưới, là một tầng lịch sử bị phủ bụi: những nhà văn ấy, hay ít nhất là một phần rất lớn trong số họ, từng bị chính quyền Nga, cả Sa hoàng lẫn Bolshevik và hậu Xô Viết, đàn áp. Tolstoy bị Giáo hội Chính thống Nga rút phép thông công và tiểu thuyết “Phục sinh” từng bị cấm lưu hành vì quá cấp tiến. Dostoyevsky suýt bị xử tử vì tham gia nhóm trí thức tự do, rồi bị đày đi Siberia. Pasternak bị đuổi khỏi Hội Nhà văn, bị buộc từ chối Nobel Văn chương vì “Bác sĩ Zhivago”. Solzhenitsyn bị trục xuất vì vạch trần Gulag. Akhmatova bị cấm in thơ suốt gần 20 năm. Và trong thời Putin, Anna Politkovskaya, Boris Nemtsov, Alexei Navalny, Kara-Murza… tiếp tục là những cái tên nằm trong danh sách dài những người bị đầu độc, bị thủ tiêu, hoặc bị bỏ tù vì dám lên tiếng.

Vậy thì tại sao người Việt, trong khi yêu những nhà văn phê phán chính quyền, lại có thể đồng thời tôn sùng một chính thể đàn áp tự do ngôn luận, kiểm duyệt văn hóa và bóp nghẹt báo chí như nước Nga dưới thời Putin?

Một phần lời giải nằm ở cơ chế chuyển hóa của kí ức tập thể: từ kí ức chiến tranh sang kí ức văn hóa, rồi từ đó trượt vào kí ức chính trị. Khi người Việt yêu văn học Nga, đó không phải là sự lựa chọn đơn thuần theo quan niệm thẩm mĩ mà là một phần trong tiến trình “nhà nước hóa văn hóa”: văn học Nga được chọn lọc, biên dịch, đưa vào trường học, tôn vinh trong báo chí… tất cả như một bộ máy giáo dục tình cảm có định hướng. Điều này khiến người đọc Việt Nam dễ có cảm tưởng rằng văn học Nga là sản phẩm đồng hành cùng chính quyền Liên Xô chứ không phải là tiếng nói phản kháng nó. Cảm thức sai lầm này dẫn đến một hệ quả tâm lí: yêu văn học Nga là yêu luôn nước Nga, và yêu nước Nga là mặc nhiên đồng tình với chính thể đương đại của nó.

Lại thêm một tầng cảm thức phức tạp khác, ấy là, hình ảnh Putin, với tư cách cá nhân, đã được truyền thông chính thống Việt Nam (và một bộ phận truyền thông mạng xã hội) xây dựng như biểu tượng của một lãnh đạo cứng rắn, thông minh, dũng cảm, “người đàn ông làm chủ thế giới”. Sự xuất hiện của Putin trong các sự kiện quốc tế, các tuyên bố chống phương Tây, các hình ảnh “thượng võ” cưỡi ngựa, bắn súng, chơi judo… được truyền tải như biểu hiện của một mẫu hình nam tính alpha lí tưởng, đối lập hoàn toàn với hình tượng “mềm yếu, yếu đuối, bất lực” mà nhiều người Việt gán cho các lãnh đạo phương Tây. Trong khi các nhân vật như Zelenskyy của Ukraine bị xem là “bù nhìn của NATO”, thì Putin lại hiện lên như kẻ dám đương đầu với trật tự toàn cầu. Sự tôn sùng này không dựa trên cơ sở lí tính và trí tuệ mà là kết quả của tâm lí vọng ngoại, nhưng lại chọn cái “ngoại” mang tính đối kháng với Mĩ – một thứ phản xạ hậu chiến đặc trưng của nhiều thế hệ người Việt.

Một yếu tố không thể bỏ qua là sự thiếu hụt thông tin. Trong khi thông tin về các vụ đàn áp nhà báo, nhà văn, nhà đối lập tại Nga bị ém nhẹm hoặc xuyên tạc, thì hình ảnh Nga vẫn được mô tả như một quốc gia “bảo vệ giá trị truyền thống”, “chống lối sống suy đồi phương Tây”, “ủng hộ các nước yếu thế”… Các diễn đàn mạng xã hội cũng góp phần tạo ra một không gian echo chamber, tức là “hiệu ứng vọng âm”, nơi người ta chỉ tiếp nhận những gì củng cố định kiến sẵn có, loại bỏ các luồng thông tin phản biện. Do đó, việc yêu nước Nga trở thành một dạng “đạo đức biểu tượng”, nghĩa là, ta yêu vì nghĩ mình đang đứng về phía đạo lí, trong khi thực chất là đứng về phía quyền lực áp chế chính những giá trị mà ta từng cho là cao quý.

Càng đi sâu phân tích, càng thấy rằng tình yêu văn học Nga trong tâm thức người Việt thực chất là tình yêu với một nước Nga tưởng tượng. Nước Nga trong lòng họ như một ý niệm đạo đức, như miền đất của trí tuệ, của lòng từ bi, của khát vọng giải thoát con người khỏi khổ đau. Nhưng nước Nga hiện thực, nhất là trong bối cảnh xâm lược Ukraine, vi phạm nhân quyền, kiểm duyệt báo chí, bức hại giới đối lập, thì lại là một thế giới hoàn toàn trái ngược với một nước Nga biểu tượng kia.

Nghịch lí nằm ở sự trùng khớp giả tạo giữa hai thế giới: văn học Nga đã từng là thứ ánh sáng trong thời khắc đen tối nhất của Liên Xô, nhưng ánh sáng ấy không phải là sản phẩm của quyền lực mà là phản kháng lại nó. Nếu người Việt yêu Tolstoy, họ phải nhớ rằng ông từng bị Giáo hội chính thức kết tội. Nếu yêu Dostoyevsky, họ phải biết rằng ông viết trong cảnh bị đày đọa vì dám chất vấn trật tự xã hội. Nếu yêu Solzhenitsyn, thì không thể quên rằng ông bị trục xuất vì vạch trần bản chất phi nhân trong các trại cải tạo của nền chuyên chính vô sản Xô viết. Và nếu thực sự yêu những giá trị mà văn học Nga mang lại – lòng nhân ái, sự phẫn nộ với bất công, khát vọng tự do – thì không thể nhắm mắt trước việc chính quyền Nga hôm nay liên tục bóp nghẹt mọi biểu hiện của giá trị tự do đó.

Giải pháp, nếu có, không nằm ở sự đoạn tuyệt với văn học Nga, bởi điều đó sẽ là hành động phủ định chính nền tảng tinh thần đã nuôi dưỡng bao thế hệ người Việt, mà ở chỗ cần đặt văn học Nga trở lại đúng vị trí của nó: tiếng nói của lương tri, không phải công cụ tuyên truyền chính trị. Tình yêu văn chương chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó dẫn đến một nhận thức đúng đắn về quyền lực, tự do và phẩm giá con người. Đọc Dostoyevsky mà không nhìn thấy hiện thực trại tù thời Putin là một sự thất bại của tư duy. Yêu Tolstoy mà không nhận ra sự lặp lại của cấm đoán, kiểm duyệt và bịt miệng thì chỉ là tình yêu ngây thơ ngớ ngẩn.

Tình yêu ấy, nếu không được nâng đỡ bởi lí trí, dễ dàng biến thành sự ngưỡng mộ mù quáng, một sự quy chiếu cảm xúc sai lạc từ cái đẹp sang cái quyền. Đó chính là bi kịch của văn hóa Việt Nam hiện đại: tình yêu và quyền lực bị trộn lẫn, đạo đức và tuyên truyền không còn ranh giới rõ ràng. Khi lòng yêu văn học trở thành cớ để hợp thức hóa một chính quyền đàn áp thì đó không còn là tình yêu nữa. Đó là sự phản bội.

Có lẽ, cũng như Raskolnikov phải trải qua những cơn ác mộng đạo đức để tỉnh thức, xã hội Việt Nam cần một cuộc thanh lọc kí ức để phân biệt: đâu là Tolstoy của văn chương và đâu là Putin của chính trị; đâu là nước Nga trong tâm tưởng và đâu là nước Nga đang thực sự tồn tại. Và chỉ khi tình yêu ấy được soi rọi bằng tự vấn, bằng khả năng đặt lại câu hỏi chất vấn thì nó mới có thể trở lại làm đúng chức năng vốn có: làm con người biết sống nhân hậu hơn và xã hội có tự do hơn.