Trần Quốc Anh

Bức Nữ thần Tự do dẫn dắt nhân dân (La Liberté guidant le peuple) của họa sĩ Eugène Delacroix

Trong đời sống chính trị và văn hóa Việt Nam đầu thế kỷ XX, từ “cách mạng” dần trở thành một khái niệm trung tâm. Nó gắn với các phong trào giải phóng dân tộc, cải cách xã hội, đấu tranh ý thức hệ, và cả những hình thức tuyên truyền chính trị hiện đại.

Tuy nhiên, ít người biết rằng “cách mạng” không phải là một từ bản địa của tiếng Việt, cũng không phải là sản phẩm trực tiếp của chữ quốc ngữ, mà là kết quả của một quá trình dịch thuật, tiếp nhận và chuyển nghĩa kéo dài, đi qua nhiều không gian văn hóa: từ phương Tây, qua Nhật Bản, sang Trung Quốc, rồi mới vào Việt Nam.

Lịch sử của từ ngữ “cách mạng” thực chất là lịch sử của một khái niệm chính trị hiện đại được Việt Nam hóa.

1. Từ “revolution”: vòng quay và biến động

Trong các ngôn ngữ châu Âu, “revolution” (Anh), “révolution” (Pháp) bắt nguồn từ tiếng Latin revolutio, nghĩa gốc là “sự quay vòng”, “vòng quay trở lại”. Ban đầu, đây là một thuật ngữ trung tính, được dùng trong thiên văn học để chỉ quỹ đạo các hành tinh, trong khoa học tự nhiên để mô tả các chu trình hay phản ứng tuần hoàn.

Chỉ từ thế kỷ 17-18, đặc biệt với Cách mạng Anh (1688), Cách mạng Mỹ (1776) và Cách mạng Pháp (1789), “revolution” mới mang nghĩa chính trị: chỉ sự thay đổi căn bản trật tự xã hội - chính trị, phá bỏ cơ cấu cũ để thiết lập một trật tự mới.

Từ đó xuất hiện các khái niệm như “revolutionary” (cách mạng) và “reactionary” (phản động) như những nhãn phân loại lập trường chính trị. Ban đầu, đây là những thuật ngữ mô tả học thuật, chưa mang tính kết án hay tuyên truyền, mà dùng để phân tích vị trí tư tưởng của cá nhân và phong trào trong đời sống chính trị.

Trong bối cảnh phong trào quốc tế xã hội chủ nghĩa giữa thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, “revolutionary” trở thành danh từ và tính từ kỹ thuật, chỉ lực lượng chống phong kiến hoặc bảo thủ, đồng thời phản ánh niềm tin vào “tiến bộ lịch sử” – quan điểm chủ đạo trong triết học Marxist.

2. “革命” trong Hán học: đổi mệnh, không phải phá trật tự

Điều thú vị là, trong truyền thống Trung Hoa cổ đại, chữ “革命” (cách mệnh) đã tồn tại từ rất sớm, xuất hiện trong các văn bản kinh điển như Thượng Thư và Xuân Thu.

Trong đó: 革 (cách) = thay đổi, lật bỏ, lột da (nghĩa gốc: lột da thú để làm da thuộc) và 命 (mệnh) = mệnh trời (thiên mệnh), sự ủy thác của trời cho người cai trị.

革命 trong ngữ cảnh lịch sử chỉ việc đổi triều đại khi một vương triều bị coi là đã đánh mất “thiên mệnh”. Chu Vũ Vương phế Trụ Vương nhà Thương được gọi là “cách mệnh”.

Điều cốt lõi ở đây là tính chính danh, nghĩa là triều đại mới phải hợp lễ, hợp nghĩa, hợp đạo trời. “Cách mệnh” không nhằm phá bỏ trật tự xã hội - vũ trụ, mà là thay đổi để bảo tồn trật tự, nằm hoàn toàn trong hệ tư tưởng Nho giáo.

Vì thế, trong hàng nghìn năm, “革命” chỉ là khái niệm chuyển giao quyền lực hợp thức hóa, không mang nội dung cách mạng xã hội theo nghĩa hiện đại.

3. Nhật Bản và quá trình hiện đại hóa khái niệm

Cuối thế kỷ 19, khi Nhật Bản mở cửa và tiếp nhận tư tưởng phương Tây, các trí thức Nhật đối mặt với bài toán dịch thuật các khái niệm chính trị mới như “revolution”.

Họ chọn chữ 革命 (kakumei かくめい) để dịch, nhưng thay đổi hoàn toàn nội dung khái niệm:

- Không còn là “đổi mệnh trời”

- Mà là thay đổi căn bản cấu trúc chính trị - xã hội. Lật đổ trật tự cũ để xây dựng trật tự mới

Từ đây, 革命 mang nghĩa hiện đại: cách mạng xã hội, cách mạng chính trị, cách mạng hệ thống.

Khái niệm này nhanh chóng lan sang Trung Quốc đầu thế kỷ XX, đặc biệt qua phong trào lật đổ nhà Thanh của Tôn Trung Sơn, và được dùng để chỉ các cuộc vận động dân chủ, cải cách xã hội, chống quân chủ, hiện đại hóa quốc gia.

Ở Trung Quốc 1911 trở đi, “革命” mang sắc thái hiện đại, khác hẳn bản gốc trong Nho giáo.

4. Việt Nam: từ dịch thuật đến ý thức hệ

Trước thế kỷ 20, người Việt hầu như không dùng chữ “cách mệnh.” Trong sử Việt, người ta thường nói “phế lập”, “trung hưng”, “cải chính”, không gọi các biến động chính trị là “cách mệnh”.

Việt Nam tiếp nhận khái niệm này thông qua sách báo Trung Quốc và Nhật Bản đầu thế kỷ XX. Người có vai trò trung tâm trong việc đưa “革命” vào tư duy chính trị Việt Nam theo nghĩa hiện đại là Phan Bội Châu.

Trong các tác phẩm như Việt Nam vong quốc sử (1905), Tân Việt Nam (1907), Việt Nam quốc sử khảo (1908), ông dùng “革命” để chỉ phong trào giải phóng dân tộc, theo đúng nghĩa “revolution” hiện đại.

Từ đó, “cách mệnh/cách mạng” trở thành từ vựng chính trị mới trong tiếng Việt. Khi các nhà cải cách Việt Nam tiếp nhận từ ngữ này từ Nhật, đã họ giữ lại cả hai tầng nghĩa:

(a) Ý thức hệ, thay đổi triệt để trật tự chính trị - xã hội (tương tự “revolutionary”).

(b) Mang tính định mệnh, sinh mệnh dân tộc (theo phong cách Hán–Nhật).

Đến thập niên 1920–1930, thuật ngữ này được hệ thống hóa trong các phong trào chính trị khác nhau từ phong trào quốc gia, đến các tổ chức cộng sản, các nhóm cải cách xã hội, và dần trở thành ngôn ngữ chung của đời sống chính trị Việt Nam hiện đại.

5. Từ “cách mệnh” đến “cách mạng”

Về mặt Hán Việt, “mệnh” và “mạng” đều là cách đọc của chữ 命. Nhưng trong tiếng Việt, “mạng” gần với ngôn ngữ đời sống hơn, dễ đọc, dễ dùng, và mang sắc thái “sinh mệnh”, “vận mệnh”, “mạng sống”.

Sự chuyển từ “cách mệnh” sang “cách mạng” không chỉ là biến âm ngôn ngữ, mà còn là chuyển dịch ngữ nghĩa:

- từ “đổi mệnh” (thiên mệnh, số phận trừu tượng),

- sang “đổi mạng” (vận mệnh dân tộc, sinh mệnh cộng đồng, số phận lịch sử).

Từ đó, “cách mạng” ở Việt Nam không chỉ mang nghĩa chính trị theo kiểu phương Tây, mà còn gắn với một tầng nghĩa văn hóa sâu hơn: vận mệnh dân tộc, sinh mệnh quốc gia, định mệnh lịch sử.

6. Một từ, nhiều lớp nghĩa

Vì vậy, “cách mạng” trong tiếng Việt hiện đại là một khái niệm lai ghép:

- từ revolution của phương Tây (thay đổi căn bản trật tự xã hội),

- từ 革命 Hán–Nhật (hàm nghĩa vận mệnh, sinh mệnh),

- và được ý thức hệ hóa trong bối cảnh chính trị thế kỷ XX.

Chính sự lai ghép này khiến “cách mạng” ở Việt Nam không chỉ là một thuật ngữ chính trị, mà trở thành một biểu tượng tư tưởng, một từ khóa thiêng hóa, vừa mang tính chính trị, vừa mang tính định mệnh, vừa mang tính lịch sử.

Nó không chỉ là một khái niệm – mà là một hệ hình tư duy.