Tino Cao

Kafka chưa từng viết ra một học thuyết nào về tồn tại và cũng không để lại bất kì bản tuyên ngôn triết học nào nhằm định nghĩa hay dẫn dắt cách con người phải hiểu về đời sống. Ông không tổ chức thế giới bằng khái niệm, cũng không dựng lên một hệ thống tư tưởng khép kín để giải thích thực tại. Thế nhưng, chính từ sự từ chối ấy, từ cách viết tưởng như không nhắm đến triết học, Kafka lại khiến người đọc không thể không suy nghĩ về câu hỏi căn bản nhất: sống là gì, đời sống trong thế giới này thực sự diễn ra theo logic nào và con người rốt cuộc đang đứng ở đâu giữa những chuyển động mà họ vừa tham dự vừa bất khả kiểm soát.

Đời sống qua ngòi bút Kafka thường hiện lên rất giản dị và quen thuộc. Đó là những con người đi làm, chờ đợi, tuân theo quy định, cố gắng cư xử cho đúng mực, sống trong gia đình, trong công việc, trong các mối quan hệ hằng ngày. Thế giới quanh họ không sụp đổ, các thiết chế xã hội vẫn tiếp tục hoạt động, nhịp sống vẫn trôi đi theo quán tính cũ. Nhưng càng đọc, cảm giác bất an càng hiện rõ, như thể mọi thứ vẫn tiếp diễn mà thật ra đã không còn khả năng trả lời con người. Luật lệ vẫn được áp dụng, thủ tục vẫn được thực hiện, song ý nghĩa của chúng ngày càng trở nên khó nắm bắt và con người bị cuốn vào một vòng xoáy của những yêu cầu không bao giờ được giải thích đến tận cùng. Tồn tại trong Kafka vì thế không mang dáng dấp của một cuộc phiêu lưu hay một sự tự khám phá, mà trải ra trong dòng thời gian bình thường nhất, qua những công việc lặp lại và những bổn phận tưởng chừng vụn vặt. Chính ở cái nền đời sống tưởng như vô hại ấy, khi không có biến cố lớn để làm xao động bề mặt, cảm giác bất ổn hiện ra rõ rệt nhất lúc con người đứng trước một trật tự vẫn còn nguyên kiến trúc nhưng đã không còn níu giữ được bất cứ cảm giác yên ổn nào.

Một cảm giác xuất hiện rất sớm và theo sát các nhân vật của Kafka là cảm giác mang tội, một thứ tội lỗi không bắt nguồn từ hành vi sai trái cụ thể hay từ việc vi phạm một điều luật có thể chỉ ra rõ ràng. Đó là một trạng thái dường như đã có sẵn, một ý thức mơ hồ rằng bản thân đã bước vào đời sống với phần thua thiệt ngay từ đầu. Chỉ riêng việc hiện diện trong một hệ thống rộng lớn, nhiều tầng nấc và vượt quá khả năng hiểu của mình đã đủ khiến con người cảm thấy thiếu sót, cảm thấy mình chưa đạt tới một chuẩn mực nào đó mà chính họ cũng không thể định dạng. Ở Kafka, cảm giác mang tội không cần lí do, chứng cứ; nó gắn liền với chính việc sống và đi cùng con người như một hệ quả không thể tách rời của tồn tại.

Trong hoàn cảnh ấy, con người vẫn không ngừng tìm cách hiểu, đặt câu hỏi và cố gắng làm cho đời sống trở nên sáng sủa hơn. Thế nhưng, càng tiến về phía trước, điều cần hiểu lại càng trở nên xa vời. Mỗi nỗ lực nắm bắt ý nghĩa dường như chỉ mở ra thêm những ngã rẽ mới, khiến con người lạc sâu hơn vào một mê cung thiếu điểm tựa. Kafka không đưa ra bất kì lời an ủi siêu hình nào để xoa dịu tình trạng đó. Ông không hứa hẹn một chân lí tối hậu ở phía sau sự rối ren, cũng không gợi ra viễn cảnh mọi đau đớn rồi sẽ được bù đắp ở một tầng ý nghĩa cao hơn. Các thiết chế xã hội vẫn hiện diện, pháp luật vẫn được áp dụng, lao động vẫn được đòi hỏi, gia đình vẫn tồn tại, nhưng tất cả ngày càng mất đi khả năng che chở con người như người ta từng kì vọng, để lại họ đối diện trực tiếp với một đời sống buộc phải tiếp tục mà không có lời giải thích sau cùng.

Điều đáng chú ý trong văn chương Kafka là ông không miêu tả một thế giới đã sụp đổ hay tan hoang. Trái lại, thế giới ấy vẫn tiếp tục tồn tại một cách bền bỉ. Văn phòng vẫn mở cửa mỗi ngày, hồ sơ vẫn được chuyển từ bàn này sang bàn khác, mệnh lệnh vẫn được ban hành, các quan hệ xã hội vẫn diễn ra theo thói quen cũ. Chính sự tiếp nối đều đặn này khiến tồn tại trở nên nặng nề bởi không có dấu hiệu rõ ràng nào cho thấy đời sống đã đi chệch hướng, trong khi con người lại không thể tìm thấy cho mình một vị trí vững vàng để gửi vào đó một niềm tin.

Trong bối cảnh đó, tồn tại không thể được hiểu như một trải nghiệm thuần túy nội tâm tách rời khỏi đời sống chung. Nó luôn gắn liền với các thiết chế, các thủ tục và những mối quan hệ không mang dấu ấn cá nhân. Con người không xuất hiện trước thế giới như một chủ thể hoàn toàn độc lập mà như một thành phần bị ràng buộc trong những mạng lưới rộng lớn, nơi mỗi hành động đều chịu tác động từ những quy định vượt ngoài khả năng chi phối của họ. Bằng sự nhạy cảm đặc biệt, Kafka đã chạm tới một cảm thức rất hiện đại về việc con người phải sống giữa những hệ thống vượt khỏi tầm với của cá nhân, nơi ý nghĩa chung luôn nằm ngoài khả năng nắm bắt trọn vẹn của mỗi chủ thể.

Các nhân vật Kafka hiếm khi phản kháng theo nghĩa quen thuộc. Họ đặt câu hỏi, bày tỏ sự bất bình, nhưng đồng thời vẫn tìm cách thích nghi và tiếp tục sống trong trật tự đang bao quanh mình. Thái độ này thường bị nhìn như sự cam chịu, song cũng có thể được hiểu như một dạng tỉnh táo nghiêm khắc. Khi không tồn tại một trung tâm quyền lực rõ ràng và cũng không có một chủ thể chịu trách nhiệm sau cùng, sự phản kháng dễ rơi vào tình trạng mất phương hướng. Từ đó nảy sinh một cảm giác mệt mỏi rất riêng, không phải do làm việc quá sức mà do phải liên tục đáp lại những đòi hỏi không được trình bày minh bạch. Con người bị gọi tên, bị đánh giá, bị xem xét, nhưng không bao giờ biết mình đang được cân nhắc theo tiêu chí nào. Kafka không đưa ra lối thoát cho tình trạng ấy. Ông không kêu gọi trốn tránh hay thay đổi triệt để mà kiên nhẫn ghi lại những gì xảy ra với con người khi họ sống như vậy. Chính sự tiết chế này tạo nên sức mạnh của ông. Kafka không phủ nhận giá trị của tồn tại, ông chỉ cho thấy rằng giá trị ấy luôn đi kèm với sự chịu đựng và một nỗ lực can đảm để tiếp tục sống.

Trong thế giới Kafka, tồn tại không xuất hiện như một trạng thái dễ chịu có thể tiếp nhận một cách thản nhiên mà như một hiện thực phải gánh lấy bằng sự tỉnh thức hằng ngày. Con người không được trao sẵn một điểm tựa vững chắc để an tâm sống mà phải tự giữ mình trong dòng chảy của những đòi hỏi không bao giờ được trình bày trọn vẹn. Sống, theo cách Kafka gợi ra, là chấp nhận bước đi trong tình trạng hiểu biết luôn dang dở, là học cách trả lời những yêu cầu đặt ra từ đời sống dù biết rằng mọi câu trả lời đều chỉ mang tính tạm thời. Chính sự bền bỉ ấy tạo nên một chiều sâu đạo đức, một cách hiện diện không nương tựa vào những ảo tưởng an ủi nhưng cũng không cho phép mình rơi vào sự buông xuôi.

Kafka dường như viết từ một điểm nhìn hội tụ những nghịch lí khi tồn tại hiện ra vừa như một gánh nặng không thể tránh, vừa như một sự ràng buộc mà con người không được quyền từ chối. Các nhân vật của ông không chọn được thời điểm mình bước vào đời sống; họ chỉ chợt nhận ra rằng cánh cửa đã khép sau lưng, rằng mình đã bị đặt vào cuộc chơi từ trước khi kịp hiểu những quy tắc đang chi phối. Họ đến quá muộn để nhận diện trọn vẹn những quy luật ấy, nhưng cũng chưa đủ tự do để thoát ra khỏi chúng. Từ trải nghiệm đó, Kafka chạm tới một cảm thức phổ quát về sự mong manh của con người khi phải sống giữa những sức ép vượt khỏi khả năng tự chủ, khi buộc phải đáp lại những đòi hỏi không bao giờ được nói hết. Đọc Kafka vì thế không nhằm tìm kiếm sự trấn an mà là học cách ở lại với sự bất định, suy nghĩ trong tình trạng không có điểm tựa chắc chắn; và nhận ra rằng việc tiếp tục đi tới, dù phía trước mờ mịt, vẫn là bổn phận không thể tách rời của thân phận con người.

Tồn tại không hứa hẹn lối ra. Nó chỉ đòi hỏi con người phải bước tiếp. Ảnh: DR.

’

Kafka n’a jamais cherché à formuler une théorie de l’existence, et c’est peut être pour cette raison même qu’il a tant compté dans la manière dont nous avons appris à la penser. Il n’a laissé ni système conceptuel, ni doctrine explicite, ni vision du monde ordonnée. Ce qu’il a produit, ce sont des récits fragmentaires, des situations apparemment simples, des personnages ordinaires placés dans des cadres qui cessent soudain de leur répondre. De cette œuvre sans architecture déclarée se dégage pourtant une interrogation insistante, presque tenace, qui traverse l’ensemble des textes. Que signifie vivre lorsque le monde ne se laisse plus lire, lorsque le sens ne se présente plus comme une évidence, lorsque l’existence se déploie sous la forme d’une procédure dont on ne connaît ni l’origine ni la finalité.

Lire Kafka aujourd’hui ne revient pas seulement à rencontrer un écrivain du malaise moderne. C’est faire l’expérience d’une reconnaissance silencieuse, difficile à formuler mais immédiate. Quelque chose, dans ses récits, précède toute interprétation savante. Avant même de comprendre ce qui est en jeu, le lecteur se sent concerné. Kafka n’écrit pas pour expliquer l’existence, mais pour en restituer la texture concrète, faite d’incertitude, de disproportion et d’un décalage constant entre ce que l’individu éprouve de lui même et ce que le monde semble attendre de lui.

L’existence kafkaïenne ne se présente jamais comme une aventure héroïque. Elle n’a rien de spectaculaire ni d’excessif. Elle se déploie dans des gestes ordinaires, des démarches administratives, des relations professionnelles ou familiales banales. Pourtant, à l’intérieur même de cette banalité, quelque chose se fissure. Les personnages vivent dans un monde qui continue de fonctionner, mais dont les règles ont cessé d’être lisibles. Ils ne sont pas confrontés à un chaos manifeste, mais à un ordre devenu opaque. Et c’est précisément cette opacité, plus que toute violence visible, qui rend l’existence si éprouvante.

Dans les récits de Kafka, l’existence ne se pose pas d’abord comme une question de liberté ou d’authenticité, comme ce sera le cas dans certaines élaborations ultérieures de la philosophie existentialiste. Elle se présente comme une situation de déséquilibre durable. Le sujet ne sait jamais exactement où il se situe, ni sur quoi il peut véritablement s’appuyer. Les repères traditionnels, la loi, la famille, le travail, la communauté, demeurent en place, mais ils ont perdu leur fonction de garantie. Ils imposent, convoquent et jugent, sans jamais expliquer. L’existence se vit alors comme une exposition permanente à des exigences sans visage, auxquelles il faut répondre sans disposer des critères de cette réponse.

L’un des traits les plus frappants de l’univers kafkaïen tient à la place qu’y occupe la culpabilité. Celle ci ne découle pas d’une transgression identifiable. Le sujet ne se sent pas coupable parce qu’il aurait mal agi, mais parce qu’il existe dans un monde où la loi ne se laisse jamais saisir pleinement. Cette culpabilité n’est pas morale au sens classique. Elle n’est pas liée à un acte précis. Elle est ontologique. Elle tient à la simple présence du sujet dans un système qui le dépasse et dans lequel toute présence semble déjà insuffisante. Être, chez Kafka, c’est toujours être en défaut.

Cette expérience fondamentale confère à l’existence kafkaïenne une tonalité singulière. Elle n’est ni tragique au sens antique, ni absurde au sens strictement philosophique. Elle est marquée par une tension continue entre le désir de comprendre et l’impossibilité d’accéder à une explication satisfaisante. Les personnages cherchent, interrogent, insistent, mais chaque tentative de clarification les enfonce davantage dans un labyrinthe sans centre. L’existence prend alors la forme d’une enquête sans objet, d’une quête qui ne débouche sur aucune révélation décisive.

Ce qui distingue Kafka de nombreux penseurs de l’existence tient à son refus de toute consolation métaphysique. Il n’y a pas chez lui de transcendance salvatrice, pas de sens ultime dissimulé derrière l’absurde, pas de promesse de rédemption. Les institutions persistent, mais elles ont survécu à la disparition du sens qui les fondait. La loi demeure, mais elle ne protège plus. Le travail existe, mais il n’émancipe pas. La famille subsiste, mais elle n’abrite plus. L’existence se poursuit ainsi dans un cadre familier devenu progressivement hostile.

Il serait cependant erroné de voir dans l’œuvre de Kafka la description d’un monde en ruines. Ce qui caractérise son univers n’est pas l’effondrement, mais la persistance. Tout continue. Les bureaux ouvrent, les dossiers circulent, les supérieurs donnent des ordres, les relations sociales se maintiennent. C’est précisément cette continuité qui rend l’existence kafkaïenne si éprouvante. Rien ne permet d’affirmer que le monde est devenu fou, et pourtant rien ne permet d’y trouver une place stable. L’aliénation n’est pas spectaculaire. Elle est administrative, quotidienne, presque polie.

Dans ce contexte, l’existence ne peut être comprise comme une expérience intérieure pure. Elle est toujours médiatisée par des structures, des dispositifs et des procédures. Le sujet n’est jamais seul face à lui même. Il est pris dans des réseaux de relations impersonnelles qui déterminent son rapport au monde. Kafka anticipe ainsi une intuition centrale de la modernité. L’existence ne se joue plus uniquement dans la conscience individuelle, mais dans l’interaction avec des systèmes qui échappent à toute compréhension globale.

Il faut également souligner l’absence de révolte véritable chez les personnages kafkaïens. Ils protestent parfois, mais sans jamais remettre radicalement en cause l’ordre qui les contraint. Ils cherchent à s’adapter, à comprendre, à négocier leur position. Cette attitude a souvent été interprétée comme une forme de résignation. Elle peut aussi être lue comme l’expression d’une lucidité tragique. Lorsque le système est sans centre identifiable et sans responsable ultime, la révolte perd sa cible et son langage.

L’existence kafkaïenne est ainsi marquée par une fatigue ontologique. Non pas la fatigue d’avoir trop vécu, mais celle de devoir sans cesse répondre à des exigences dont le sens demeure obscur. Le sujet est sollicité, convoqué, évalué, sans jamais savoir selon quels critères. Cette fatigue n’est pas seulement psychologique. Elle touche au cœur de l’expérience d’exister. Elle naît de l’impossibilité de coïncider avec des attentes qui ne sont jamais clairement formulées.

Kafka ne propose aucune solution à cette condition. Il n’invite ni à la fuite, ni à une transformation radicale. Il se contente de décrire, avec une précision presque clinique, les effets de cette situation sur l’existence humaine. Cette retenue est précisément ce qui donne à son œuvre sa force. Kafka ne moralise pas. Il n’explique pas. Il montre. Et dans ce geste, il confère à l’existence une dignité nouvelle, celle d’être regardée sans illusion.

Il serait toutefois réducteur de lire Kafka comme un simple chroniqueur du désespoir. Ce qui traverse son œuvre, de manière plus discrète mais persistante, est une attention soutenue à la singularité de l’expérience humaine. Même pris dans des structures impersonnelles, les personnages kafkaïens ne sont jamais réduits à des fonctions abstraites. Leur malaise, leur inquiétude, leur obstination à comprendre témoignent d’un attachement profond à l’existence, même lorsque celle ci se révèle incompréhensible. Kafka ne nie pas la valeur de vivre. Il en montre le prix.

Chez Kafka, l’existence n’est jamais donnée comme une évidence heureuse. Elle est toujours à reconquérir, non par l’action héroïque, mais par la persistance. Continuer à vivre, continuer à chercher, continuer à répondre malgré l’opacité du monde constitue déjà une forme de résistance. Une résistance silencieuse, sans programme ni slogan, mais tenace. C’est peut être là que se situe la dimension éthique la plus profonde de son œuvre.

Cette éthique ne repose pas sur des valeurs proclamées, mais sur une posture. Une manière de se tenir dans le monde sans se mentir sur sa nature. Kafka refuse les récits consolateurs, mais il refuse tout autant le cynisme. Il ne dit pas que l’existence est absurde et donc insignifiante. Il montre qu’elle est difficile, disproportionnée, souvent injuste, et que malgré cela elle continue d’exiger une réponse du sujet. Exister, c’est répondre, même lorsque la question demeure obscure.

Kafka écrit ainsi depuis un lieu paradoxal, où l’existence est à la fois profondément problématique et irréductiblement nécessaire. Ses personnages ne choisissent pas d’exister. Ils se découvrent existants, déjà engagés dans des situations qu’ils n’ont pas voulues. Cette absence de choix originel donne à l’existence kafkaïenne une tonalité particulière. Elle est toujours en retard sur elle même. Le sujet arrive trop tard pour comprendre les règles du jeu, mais trop tôt pour s’en retirer.

Dans cette perspective, Kafka ne décrit pas seulement une condition historique liée à la modernité bureaucratique. Il touche à quelque chose de plus profond et de plus ancien, la vulnérabilité constitutive de l’existence humaine. Le sentiment d’être exposé à des forces qui nous dépassent, de devoir répondre à des attentes qui ne se formulent pas clairement, traverse les époques. Kafka en donne une forme moderne, mais son intuition demeure intemporelle.

Lire Kafka, c’est accepter de se tenir dans cet espace inconfortable où l’existence ne se laisse réduire ni à une explication, ni à une révolte, ni à une réconciliation. C’est accepter de penser sans garantie. Et peut être est ce là l’une des contributions les plus durables de Kafka à la réflexion sur l’existence. Il nous apprend à habiter l’incertitude sans chercher à la combler artificiellement.

Kafka n’écrit pas pour rassurer. Il écrit pour rester fidèle à une expérience. Celle d’un monde où l’existence ne se donne plus comme une évidence, mais comme une épreuve. Une épreuve sans tribunal ultime, sans verdict final, sans justification transcendante. Et pourtant une épreuve qui mérite d’être traversée, observée et pensée. Non pour en sortir vainqueur, mais pour ne pas s’y perdre entièrement.

— tino

L’existence ne promet pas d’issue. Elle se contente d’exiger que l’on monte. Photo: DR.