Danh Ngôn

Những nhà văn xuất chúng luôn luôn là những nhà phê bình nghiêm khắc nhất đối với chính tác phẩm của mình.

(The best authors are always the severest critics of their own works.)

Lord Chesterfield, chính khách, nhà văn Anh. (1694-1773). Thư gởi con trai, 6 tháng Năm 1751

Tôi có một nhà phê bình đòi hỏi quá quắt hơn các bạn: đấy là cái tôi thứ hai của tôi.

(I have a critic who is more exacting than you: it is my other self.)

Jean Meisonier, họa sĩ Pháp. Trong tuyển tập của Alice Hubbard, An American Bible, tr. 192, 1946

Hỏi một nhà văn đang sáng tác ông ta nghĩ gì về các nhà phê bình cũng giống như hỏi một cột đèn cảm thấy thế nào về các con chó.

(Asking a working writer what he thinks about critics is like asking a lamppost how it feels about dogs.)

Christopher Hampton, nhà soạn kịch sinh tại Bồ Đào Nha 1946 hiện sống tại Anh. Trong Sunday Times, (London), 16 tháng Mười 1977

Ban biên tập

Địa chỉ liên lạc:

1. Thơ

tho.vanviet.vd@gmail.com

2. Văn

vanviet.van14@gmail.com

3. Nghiên cứu Phê Bình

vanviet.ncpb@gmail.com

4. Vấn đề hôm nay

vanviet.vdhn1@gmail.com

5. Thư bạn đọc

vanviet.tbd14@gmail.com

6. Tư liệu

vanviet.tulieu@gmail.com

7. Văn học Miền Nam 54-75

vanhocmiennam5475@gmail.com

Tra cứu theo tên tác giả

LÒNG NGƯỜI - LÒNG KHỈ

Truyện Sương Quỳnh Ngô Kim Hoa

Tôi nhớ, hôm đó trời nắng chang chang, gần trưa đường phố đông đến ngột ngạt, mọi người đều cố chen nhau mà đi. Tôi bị cuốn theo dòng người, mặc điện thoại réo liên hồi. Đến ngả tư, lại tắc đường. Tôi cho xe dừng sát vào vỉa hè, muốn né một chút sự chen chúc, nhưng chỉ một lúc thì trước và sau tôi những bánh xe lại ken nhau từng centimét. Điện thoại lại ré lên. Đang bực, trời lại nóng như thiêu, tôi gắt ầm ầm vào máy. Một số người xung quanh quay nhìn tôi với ánh mắt khó chịu. Tôi càng điên tiết, lừ mắt nhìn trả. Những cặp mắt quay đi kiểu“không thèm dây đâu".

Đúng lúc đó tôi nhìn thấy nó. Nó thu lu trong một cái lồng chim ngồi mút tay, ánh mắt nhìn tôi ngơ ngác. Quanh nó vài cái lồng vứt chỏng trơ. Tôi nghĩ trong đầu: "Nóng 35-40 độ thế này, người còn chết nữa huống là khỉ cứ ngồi phơi ra ở đây". Tôi bỗng thấy ghét thằng cha bán khỉ kia. Tôi sẵng giọng hỏi:

-Con khỉ này bán nhiêu?

Cha bán khỉ nhăn nhở :

-Chị mua đi em bán rẻ cho, năm trăm thôi.

Tôi khô khốc:

-Đắt.

Thằng cha nài:

-Thì chị trả em một tiếng.

-Hai trăm rưỡi.

Sau tiếng "hai trăm rưỡi" tôi vừa định thần lại thì cái lồng và con khỉ đã nhảy tót lên xe tôi.

Tôi vừa đi vừa tự nhiếc trong đầu:

-Tao biết làm gì với mày đây hả khỉ? Hay để cho mày đỡ phải chết nắng thì tao quẳng mày xuống sông cho mày chết mát mẻ hơn nhé.

Đến nhà, tôi lếch thếch xách nó vào. Nhìn thấy nó, má tôi kinh ngạc:

-Con khỉ ở đâu ra thế?

Tôi dấm dẳng:

-Con mua đấy.

Má tôi cười cười:

-Cô đổi tính rồi à? Xưa nay cô có thích thú con vật nào đâu.

Tưng tửng, tôi trêu má:

-Nuôi cho nó lớn, rồi má nấu nó thành cao ban long toàn tính cho thằng Bi ăn. Con nhớ hồi con còn bé, má chẳng bắt con ăn cho bổ đấy thôi.

Má tôi vùng vằng:

-Chỉ vớ vẩn. Rồi bỏ vào bếp.

Cu Bi con tôi nghe mẹ về, lăng xăng chạy ra. Thấy con khỉ, nó reo lên:

-Mẹ mua con khỉ này hả mẹ?

Tôi hờ hững:

-Ờ… Mẹ thấy nó ngồi nắng quá, nhìn tồi tội nên mẹ mua đấy.

Cu Bi hồ hởi:

-Mẹ cho con nhé. Nó tên gì hả mẹ?

Tôi ớ ra:

-Tên à?... Mẹ không biết… Hay mình gọi nó là Xíu nhé.

Cu Bi đồng ý ngay, chạy vào bếp khoe bà inh cả lên:

-Bà ơi, mẹ mua cho con con khỉ, tên nó là Xíu. Bà thấy nó chưa? Nó bé tí tẹo…

Má tôi vốn chiều cháu. Tôi đi làm cả ngày nên hai bà cháu trong nhà thân nhau hơn với tôi. Trước nỗi vui mừng của thằng bé, má tôi chia xẻ:

-Ừ, bà thấy rồi, trông nó cũng tội. Chỉ có điều là phải làm cái chuồng cho nó.

Mỗi ngày tôi đi làm về, cu Bi đều khoe những phát hiện mới về con Xíu. Má tôi cũng hay kể về nó. Nó cứ đòi bà bế suốt, kể cả lúc má tôi nấu cơm. Nó rất sợ phải ngồi một mình. Hàng ngày mỗi bữa, má tôi nắm cho nó một nắm cơm, nó cầm ăn như người. Nhưng thích nhất với nó vẫn là trái cây, nhất là chuối và mít.

Mới có mấy ngày mà nó đã trơn lông đỏ da hẳn lên, nhìn nó cũng xinh xinh. Có khi cao hứng tôi đưa tay cù nó, nó được thể nhảy ngay lên người tôi, rồi gặm cúc áo hoặc giựt giựt cái dây chuyền. Có hôm tôi đang nằm ngủ ở xa-lông, giật mình tỉnh dậy, thấy nó đang vạch đầu ‘bắt chấy" cho tôi có vẻ đầy trách nhiệm, lâu lâu lại còn đưa vào mồm cắn như thật.

Thỉnh thoảng tôi tắm và mặc cho nó những chiếc váy mà tôi nhờ cô em may cho. Lúc đó nó như con búp bê vui vẻ, tung tăng. Những lúc được tôi bế, nó đeo cứng tôi như thể tôi là "mẹ khỉ" của nó. Đôi khi tôi ngỡ ngàng vì trong ánh mắt nó, tràn ngập một cái gì đó bình an và tin cậy.

Nó rất hay dỗi, tôi đang bế nó mà thả nó ra là nó lăn đùng ra sàn nhà, như một đứa trẻ hư ăn vạ, miệng la chí chóe. Cu Bi lại thích trò ăn vạ của nó. Khách đến nhà là nó bắt tôi "diễn" tiết mục đó cho mọi người xem, ai cũng phải phì cười. Xíu không bỏ được cái tật mút tay cho đến tận lúc lớn, như thể nó vẫn luôn thiếu thốn và thèm khát dòng sữa mẹ.

Dần dần, Xíu bắt chước được rất nhiều. Ngoài việc học được phép lịch sự là bắt tay, ôm hôn và biết ạ (tất nhiên nó chỉ há miệng ra như đang ạ, chứ không phát thành tiếng) mỗi khi đưa cho nó thứ gì. Còn lại, nó làm đủ những trò nhố nhăng mà nó tự biên tự diễn. Nó mở được tất cả các cánh cửa trong nhà và luôn biết rõ chỗ nào để đồ ăn và trái cây. Nhiều lúc đĩa trái cây mới mua về bị nó gặm nham nhở rồi vứt khắp bàn. Nó còn lấy trộm lọ thuốc nhỏ mắt của bà rồi nằm ngửa nhỏ vào mắt, hoặc cầm tờ báo "đọc" rất chăm chú, nhưng chỉ một phút sau, tờ báo đã te tua như tổ đỉa.

Hầu như ngày nào tôi đi làm về má tôi đều mách tội nó. Giờ đây, ngoài tôi ra nó không còn sợ ai cả. Đôi khi, cả nhà tôi bị nó lên cơn đại náo. Nó nhảy đến đâu, đổ vỡ đến đấy. Bắt được nó là cả một sự gay go. Má tôi thường lấy một thứ trái cây nào đó, dụ nó lại gần, rồi thật nhanh tay mới chộp được nó.

Tôi chợt nhận ra, nó không còn là con khỉ con ngoan ngoãn như trước và có phần hụt hẫng lo lắng vì những trò tinh nghịnh hơi quá lố của nó.

Má tôi nói:

-Giờ nó lớn rồi. Chắc phải đem thả nó vào rừng thôi.

Không phải tôi không nghĩ đến việc cho nó trở lại cuộc sống trong thiên nhiên. Nhưng tôi biết kiếm rừng ở đâu tại cái thành phố này… Tôi luôn bận bù đầu, còn nó thì đã lớn. Để đưa nó đi một quãng đường xa đâu phải chuyện đùa.

Tôi đành phải thuê làm một cái chuồng và nhốt nó vào.

Rồi một hôm, không rõ mọi người sơ suất thế nào mà nó chui được ra ngoài. Nó leo lên cây, trèo lên hàng rào, bẻ tan tành các giò phong lan. Sau đó nó lên lầu, mở tung tủ, lôi đủ thứ ra nghịch và đập vỡ nhiều hộp đồ trang điểm của tôi. Mặc cho má tôi la hét, nó không sợ mà còn nhe răng ra dọa bà. May sao lúc đó tôi vừa về tới. Thấy tôi, nó nhảy ngay đến ôm chầm lấy tôi, cứ tưởng nịnh nọt tôi như vậy là xong chuyện.

Vì cái chuồng bị hỏng, tôi đành phải lấy dây xích xích nó vào trong chuồng. Nó lồng lộn dữ dội như nổi điên. Nó không hiểu được rằng những hành vi của nó không thể được mọi người chấp nhận nữa.

Gần nhà tôi có một ông nghệ sĩ điêu khắc. Một lần ông tình cờ đi ngang, nghe má tôi mắng mỏ con Xíu, ông ngỏ lời xin nó về nuôi nhưng má tôi không đồng ý. Ông ta trông có vẻ là người khá thành đạt. Ông sống trong một khu vườn rộng lớn, ở một góc vườn la liệt những bức tượng đang làm dở dang. Ngôi nhà xây theo kiểu nhà sàn, nhưng rất tiện nghi. Ông nuôi ba con chó béc-giê và một con chó phốc bé tý tẹo. Nhìn thấy lũ chó tôi hơi sợ, nhưng chỉ cần ông ta quát một tiếng là lũ chó im ngay.

Tôi nghĩ, ông này biết cách dạy thú. Và tôi tin cho con Xíu đến với ông là hợp lý. Vả lại, tôi nghĩ những người làm nghệ thuật thường là những người đa cảm, chắc ông sẽ thương con Xíu hơn tôi.

Nghe tôi đặt vấn đề, ông ta vui vẻ đồng ý ngay. Vậy là tôi mang con Xíu đến cho ông.

Có lẽ ở nhà bị xích nó giận lắm, nên đến nhà mới nó chui ngay vào chuồng chẳng thèm để ý gì đến tôi. Thấy vậy tôi cũng yên tâm ra về.

Vậy nhưng có những hôm đi làm về, theo thói quen, tôi vẫn mua nải chuối cho con Xíu, rồi tự cười mình lẩm cẩm, nhưng lại cũng cảm thấy nao nao trong lòng. Nhà tôi đã quen với sự ồn ào của nó, khi nó đi căn nhà dường như vắng lặng hẳn.

Cũng may là cu Bi quá bận học nên cũng không thắc mắc, không nhắc gì đến con Xíu. Chỉ có má tôi lâu lâu lại chép miệng:

-Chẳng biết bây giờ con Xíu ở bên đó ra sao rồi…

Tôi nói át:

-Người ta là nghệ sĩ, nhà lại có cây có vườn, con Xíu sướng hơn ở nhà mình là cái chắc. Má cứ khéo lo…

Nói vậy, nhưng tôi nghĩ rồi cũng phải đi thăm nó.

Và tôi đã đến thăm nó vào một buổi chiều. Trước khi đi, má tôi đưa hộp mít để làm quà cho nó.

Ông nghệ sĩ điêu khắc đi vắng. Chỉ có mẹ ông ở nhà. Mở cổng cho tôi là chị người làm. Sau khi chị vào xin phép mẹ ông ta, tôi được vào nhà.

Không thấy con Xíu. Trong chuồng đang nhốt hai con nhím. Cô người làm chỉ tôi ra sau nhà tìm nó.

Khi tới hàng rào sau nhà, tôi thấy con Xíu bị xích với dây xích chặt cứng, khiến nó chỉ còn cách đứng chứ không thể ngồi xuống được. Cả cơ thể nó đầy thương tích, lông xơ xác bẩn thỉu. Một cục u bầm đen, sưng húp, che kín một bên mắt.

Nhìn thấy tôi nhưng hình như nó chưa kịp nhận ra. Nó run lên hai tay ôm lấy đầu, như lo sợ bị đòn vọt. Tôi quăng hộp mít, run tay mở xích cho nó. Lúc này nó đã nhận ra tôi. Nó ôm chặt lấy tôi, ngước mắt nhìn lên như như van vỉ, như tủi thân, cầu cứu... Tôi có cảm tưởng chỉ một chút nữa thôi, nó sẽ ràn rụa nước mắt.

-Ơ, nó cứ như người ấy nhỉ.

Câu cảm thán trơn tuột của cô người làm khiến tôi nổi giận. Tôi hỏi:

-Sao nó lại ra nông nỗi này?

Chị ta đáp:

-Ông chủ vẫn lấy nó làm con mồi cho mấy con chó tập săn đuổi. Mọi ngày nó chạy nhanh lắm, thoắt cái nó đã leo tót lên cây. Nhưng cách đây mấy ngày, chưa kịp thả cho nó chạy thì mấy con chó đã xông vào cắn nó.

Đúng lúc đó, tiếng chó sủa vang. Tôi nghe tiếng quát rất đanh của nhà điêu khắc. Con Xíu nghe tiếng chó sủa và tiếng quát của ông ta, nó run cầm cập trong tay tôi.

Tôi bế nó đi ra. Giáp mặt ông ta ngay sân, tôi nói gọn lỏn:

-Tôi đón nó về. Rồi bỏ đi thẳng, chẳng thèm chào.

Tiếng chó sủa rất to đuổi theo. Con Xíu vẫn run lẩy bẩy. Tôi ghì chặt nó. Nó gục đầu vào ngực tôi. Nước mắt tôi trào ra không cầm được, rơi lã chã trên người nó. Tôi vuốt đầu nó:

-Thôi… Xíu… Cho mẹ xin…

Về đến nhà, con Xíu nhìn thấy má tôi, nó nhảy từ trên tay tôi xuống, nhào lên tay của má tôi như quá nhớ nhung, như để hối lỗi. Chỉ cần nhìn nó, má tôi hiểu cả. Cụ ôm lấy nó, rưng rưng:

- Trời ơi, sao lại thế này hả con?

Tôi kể cho má tôi nghe mọi chuyện. Má tôi lặng đi, mắt trống rỗng

-Lòng người thật đáng sợ quá con ơi… Sự ác thiện không thể đánh giá qua nghề nghiệp hay diện mạo bên ngoài…