Nguyễn Thanh Bình

Đi tới gần cuối chặng đường, nhớ lại "thời xa vắng"...

Đăng lại một bài viết cách đây hơn 20 năm, vốn được gõ trên cái máy đánh chữ Remington cũ kỹ với giấy pelure...

*****

"Tôi nghĩ rằng, cậu nên biết tiếng Anh và cố gắng tìm cho mình một phong cách không trộn lẫn...".

Một trong những khách nước ngoài mua tranh đầu tiên của tôi đã khuyên như vậy khi bà mua bức tranh mà phải giao dịch với tôi thông qua người tài xế, vốn tiếng Anh cũng lèng xèng.

Đó là mùa Trung thu 1985.

Hồi còn đi học, tôi không phải là một học sinh giỏi, thậm chí hơi chậm và đần... và bây giờ, không có tiền để theo học các lớp ngoại ngữ ban đêm, nên tôi đã bắt đầu bằng cuốn tự điển bỏ túi cũ rích, với ý nghĩ đơn giản: "Nhất định mình làm được!".

Nhưng làm thế nào thì tôi chưa biết.

Tất cả các họa sĩ trên khắp thế giới, khi bắt đầu "hành trình", hầu như ai cũng chịu ảnh hưởng ít nhiều của một "tiền bối" nào đó để "dẫn đường"... Tôi cũng vậy, vốn thích cơ khí, máy móc, nên khi lẫm chẫm bước vào thế giới này, liền thích các tác phẩm của Juan Gris, George Braque, nhưng cũng mê tranh của Gustav Klimt vì ý tưởng thể hiện độc đáo... Trong cuộc mưu sinh vất vả ngày ấy, tôi cũng phải "vật lộn" với những ảnh hưởng từ các bậc thầy. Bức tranh bà khách đã mua là một sự pha trộn giữa hiện thực và siêu thực, tương tự như bức "Lời cầu chúc may mắn"...

Hồi đó, tôi còn thích thú với sự trình diễn kỹ thuật khi diễn tả chất liệu, với những ý tưởng mang tính "thi ca"... nghĩa là loay hoay đi tìm những bố cục bất ngờ và độc đáo, dựa trên những tứ văn học, nhưng những điều đó đã mau chóng dẫn tôi vào ngõ cụt. Tôi đã cảm thấy điều gì đó không ổn, khi cứ cố tình đi tìm những gì chỉ gây ngạc nhiên mà không tạo ra sự lôi cuốn bằng cảm xúc rưng rưng từ đáy lòng.

Một lần họa sĩ Nguyễn Xuân Việt tặng tôi cuốn sách mới xuất bản là những ghi chép của anh về cố họa sĩ Nguyễn Gia Trí: "Nghệ thuật mong đạt đến cái đẹp nhẹ nhàng như hơi thở, không dụng công, giống như trời đất vậy...".

Tôi đã thấy điều này qua các tác phẩm của Trương Tăng Giao, Cố Khải Chi, Tề Bạch Thạch... tuy tôi vẽ màu nước không giỏi và không thích vẽ bằng mực nho, nhưng tôi vẫn tìm thấy ở đó một sự gợi ý rõ ràng, chính tôi cũng mong như thế, mà chưa biết làm thế nào đạt được...

Ngày ấy, tôi khá thân với nữ họa sĩ Hoàng Minh Hằng, chị chuyên vẽ lụa, tranh tĩnh vật và và phong cảnh của chị rất đẹp, một cái đẹp truyền thống, dịu dàng và đặc biệt, rất đơn giản, một sự đơn giản trình độ cao. Tranh của chị nhẹ nhàng lay động một cái gì đó sâu thẳm trong lòng và lặng lẽ ảnh hưởng. Nhà tôi lúc đó gần một trường trung học, hầu như ngày nào cũng nhìn thấy cảnh tan trường, đám nữ sinh trung học trong bộ đồng phục áo dài trắng muốt (có lẽ là đẹp nhất thế giới) túa ra trắng xóa một góc phố. Lúc đó đang còn say mê với những trang truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp và ấn tượng với tiểu thuyết "Thời xa vắng" của Lê Lựu mà những ý tưởng hoài niệm trong những tác phẩm đó gợi cho tôi nảy ra cảm hứng về loạt tranh mang chung một chủ đề "100 người đàn bà chờ đợi"...

Đến một hôm, tình cờ lạc vào giữa một tốp nữ sinh lúc tan học, trong nắng chiều tà, tôi sững sờ nhận ra vẻ đẹp trong sáng, dịu dàng và vô cùng lôi cuốn của tà áo dài trắng... Trong khoảnh khắc, tôi cảm thấy mọi sự trở nên đơn giản, rõ ràng và thấy lòng mình chùng xuống với bao kỷ niệm vui buồn và cả niềm tiếc nuối những năm tháng tuổi trẻ đã qua...

Đạo diễn lừng danh Quentin Tarantino nói: "Nếu bạn muốn làm một cuốn phim, đừng chờ sự chấp nhận, đừng chờ điều kiện hoàn hảo, mà hãy làm đi..." (If you want to make a movie, make it, Don't wait for a grant, don't wait for the perfect circumstances, just make it!)... Tôi không làm phim, cũng không chờ đợi một vận may mà tôi làm theo điều mình từng mong ước là vẽ những bức tranh mà một anh xích lô hay một giáo sư đại học đều cảm nhận và yêu thích. Sau này, một đạo diễn Mỹ lừng danh khác là Steven Spielberg cũng nói một điều tương tự: "Khi đạo diễn [một bộ phim] tôi luôn nghĩ đến khán giả. Vì tôi cũng là một khán giả." (I always like to think of the audience when I am directing. Because I am the audience.)

Đi tìm cái tôi sáng tạo cho mình giữa trùng điệp những cái tôi sáng tạo khác là một điều cực khó, dung hòa một cách nhuần nhuyễn giữa cái tôi của sáng tạo cá nhân với cái tôi của công chúng còn khó hơn bội phần, nếu không nói là ảo tưởng với những ai chỉ nhìn thấy mỗi bản thân minh.

Một lần, tôi vẽ hỏng một bức tranh khổ lớn, cáu kỉnh và bực mình, tôi lấy dầu rửa cọ xóa đi, thứ dầu này vốn đục ngầu, giống màu bùn, nhưng khi nó trôi xuống, kéo theo lớp màu nền trên bức tranh vẽ hỏng, tạo nên những vệt trắng li ti chảy ròng ròng trên khắp mặt tranh như màn mưa mà vẫn để lại những vệt cọ ngang dọc, vô tình tạo nên một không gian kỳ lạ. Thấy hay hay, tôi dừng lại ngắm nghía và ngồi nghĩ rất lâu xem cái gì đặt lên nền này là hay nhất. Cuối cùng "Dàn đồng ca" nhà thờ trong áo choàng trắng xuất hiện trên cái nền kỳ ảo đó hoàn toàn ngẫu hứng. Tôi đã ngồi đến sáng để ngắm nhìn trong nỗi xúc động và lờ mờ cảm thấy rằng: "Tôi đã ra đến đường lớn!".

Đến tận bây giờ, tôi cũng không hiểu vì sao chủ đề đó xuất hiện, chỉ biết là mình rất thích giọng vocal trong dàn đồng ca, và đặc biệt, lúc đêm khuya tôi thích nghe đi nghe lại bản Aria của Yanni, cộng với nỗi ám ảnh về màu trắng... Về sau, rất nhiều người yêu cầu tôi vẽ lại chủ đề này, nhưng cảm xúc của đêm hôm đó đã không quay lại lần nữa...

Cảm xúc thì khó lặp lại, nhưng tôi nhanh chóng nhận ra rằng, có thể "nuôi dưỡng" bằng cách đẩy nó đi đến tận cùng bằng đòi hỏi của người hâm mộ, biến sự nhàm chán thành một nỗ lực kiên trì, rèn cho mình khả năng tập trung cao độ, huy động trọn vẹn khả năng tư duy thấu đáo, hướng vào một điểm: biến màu trắng vốn không phải là "màu", phải ngân lên ở mọi cung bậc của màu và sắc, biến những khoảng trống đơn điệu và tẻ nhạt thành không gian mênh mông hoặc sâu thẳm, tùy theo trí tưởng tượng của người xem. Khó khăn nảy sinh từ mâu thuẫn giữa sự tiết giản tối đa của kỹ thuật với ý định diễn đạt chủ đề, giữa khoảnh khắc vô cùng ngắn của cảm xúc với đòi hỏi dường như vô tận của người hâm mộ. Tôi đã tạo ra hàng trăm bức "Mẹ con", "Ballerina", hàng ngàn bức "nữ sinh". Người ta bảo như thế là thương mại, là chạy theo thị hiếu công chúng. Họ nói cũng đúng, nhưng đó là mặt trái của vấn đề, còn mặt phải ở phía bên kia nữa chứ!

20 năm đã trôi qua, tôi vẫn đang đi, vì biết mình chưa tới, nhưng đôi khi, giống như người lữ khách dừng chân, ngồi dưới tán cây bên vệ đường, trong gió chiều hiu hiu, nhớ lại đoạn đường bao nhiêu thăng trầm, biến cố đã qua, vẫn giữ lòng minh nhẫn nại, với một gam màu dịu dàng, thể hiện cuộc đời với con mắt yêu thương, một bờ vai, một dáng lưng ong, chỉ bằng một nét cũng đủ tạo ra không gian, đơn giản, mà hàm súc như những vần thơ haiku, với hàng ngàn tác phẩm, có cùng chủ đề mà không giống nhau...

Đôi khi ta cảm thấy thời gian như ngừng lại.

Thế đấy, cuối cùng tôi cũng đã làm được với một phong cách không trộn lẫn...

_____

Saigon 2005

*****

Đặt bước chân đầu tiên lên con đường này một ngày đầu thu năm 1965!

Hơn 60 năm cũng đủ dài để kết luận rằng: Ai đi cũng được, không có nguyên lý chung, đi thế nào và đi tới đâu là việc của mỗi người, nhưng có những con đường trơn tru, thẳng tắp thì cũng có con đường khúc khuỷu gập ghềnh, có những con đường chỉ loanh quanh trong làng nhưng cũng có con đường đi qua núi cao biển rộng, có người đi một mạch, cũng có người "lên bờ xuống ruộng"... có người "vừa đi đã mỏi", cũng có người đi đến lúc tàn hơi...!

Trên con đường này không có chuyện "đúng" hay "sai", phải thế này hay phải thế kia... vì mỗi người đi bằng động lực riêng, với khả năng và tính cách cá nhân và chắc chắn ai cũng mong tới đích nhưng không ai xác nhận được điểm đến cuối cùng!

Đã lỡ đặt chân lên con đường này thì cứ đi thôi...!

Chưa bao giờ "khuyên" ai phải đi thế nào, mà ngược lại: "Sợ ăn đấm thì đừng bước lên võ đài"!

Long Thành, 29.4.2026