Tino Cao

Hai hôm trước, tại Mengi, một không gian nghệ thuật ở Reykjavík, thủ đô Iceland, Anne Carson và Ocean Vuong đã gặp nhau và cùng tham gia một buổi đọc thơ do Reykjavík Poetics tổ chức. Sáu ngày trước đó, Carson vừa được Viện Hàn lâm Thụy Điển công bố trao giải Nobel Văn học. Sự có mặt của hai nhà thơ lớn thuộc hai thế hệ tại một sự kiện văn chương mini có thể chỉ là một cuộc gặp gỡ tình cờ thú vị, và chỉ thế thôi, nếu giữa họ không tồn tại một mối tương liên trong sáng tác, vốn đã được Ocean Vuong nhiều lần công khai thừa nhận. Từ nhiều năm qua, sự nghiệp văn chương của Carson đã tham gia vào quá trình hình thành quan niệm nghệ thuật của nhà thơ Mĩ gốc Việt Ocean Vuong. Đó không phải là ảnh hưởng theo nghĩa người đi sau tiếp nhận một phong cách đã xác lập để tái tạo bằng kinh nghiệm riêng. Đúng hơn, theo tôi, đó là một cuộc đối thoại về bản chất của sáng tạo văn chương, quyền tự thuật của con người và năng lực của ngôn ngữ khi đối diện với những kinh nghiệm mà các hình thức biểu đạt truyền thống chưa diễn tả thỏa đáng.

 Tino Cao

Ngày 30 tháng 9 năm 2026, tại Hà Nội, trong khuôn khổ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ tám của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, thông tin về việc hoàn thành bộ Lịch sử Việt Nam gồm 30 tập, với khoảng 27.000 trang bản thảo, đã thu hút sự quan tâm của dư luận. Đây là một đề án khoa học cấp quốc gia được triển khai từ năm 2014 theo chủ trương của Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam và Chính phủ, huy động hơn 300 nhà khoa học trong nước cùng một số sử gia nước ngoài, với giáo sư Phan Huy Lê đảm nhiệm vai trò tổng chủ biên cho đến khi ông qua đời năm 2018. Công trình đã hoàn tất biên soạn và nghiệm thu, hiện đang chờ Chính phủ cho phép xuất bản.

 Tino Cao

Theo tin từ Oslo, đúng 11 giờ sáng thứ Sáu, 9 tháng Mười, theo giờ địa phương, Ủy ban Nobel Na Uy công bố quyết định trao Giải Nobel Hòa bình năm 2026 cho Navanethem “Navi” Pillay, nữ luật gia Nam Phi 85 tuổi, người đã dành gần sáu mươi năm đấu tranh chống phân biệt chủng tộc, bảo vệ nhân quyền và góp phần phát triển nền tư pháp hình sự quốc tế. Trong thông cáo chính thức, Ủy ban Nobel tuyên bố vinh danh bà “vì những nỗ lực thúc đẩy hòa bình và luật pháp quốc tế”, đồng thời nhấn mạnh rằng “Giải Nobel Hòa bình năm 2026 được trao cho một người phụ nữ vì đã thể hiện lòng can đảm và sự chính trực phi thường, tiên phong thúc đẩy việc xây dựng một hệ thống pháp lí toàn cầu bao quát hơn. Bà đã đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm truy tố các tội ác chiến tranh, tội ác chống nhân loại và tội diệt chủng” (nguyên văn: “The Nobel Peace Prize for 2026 goes to a person who with exceptional courage and integrity has led the way towards a more comprehensive global legal order. This year’s laureate has been instrumental in ensuring that war crimes, crimes against humanity and genocide are prosecuted”). Sự ghi nhận ấy dành cho một sự nghiệp pháp lí trải dài từ cuộc đấu tranh chống chế độ apartheid tại Nam Phi đến những phiên tòa xét xử tội diệt chủng ở Rwanda và cuộc điều tra gây tranh cãi về chiến tranh tại Gaza.

 Tino Cao

Giải Nobel Văn chương 2026 vừa được trao cho Anne Carson, nhà thơ, nhà tiểu luận, học giả người Canada, với lời tuyên dương dành cho “sự nghiệp sáng tác táo bạo và giàu sáng kiến, trong cuộc đối thoại đầy tinh thần ngẫu hứng với truyền thống cổ điển đã tạo nên những hình thức mới cho văn chương đương đại”.

 Tino Cao

“Những tiếng đàn bọt nước

Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt

li-la li-la li-la…”

(Đàn ghi ta của Lor-ca, Thanh Thảo)

Và:

“Mặt trời hồng trên cát nóng Es-pa-nha, là tiếng đàn ghi ta của Lorca. Giọt lệ nào ướt đẫm áo choàng đỏ thắm Es-pa-nha, hay giọt buồn ghi ta của Lorca…”

(Cây đàn guitar của Lorca, Thanh Tùng)

 Tino Cao

Mới bốn ngày trước, 24 tháng Chín, những người từng học, từng đọc, từng kính trọng một đời trí thức và đức tin còn gửi về Thầy Stéphane Nguyễn Khắc Dương những lời mừng thọ tuổi 102. Một trăm lẻ hai năm, quãng đời hiếm có của một con người đã đi qua gần trọn những biến thiên lớn nhất của lịch sử Việt Nam thế kỉ 20 và những thập niên đầu thế kỉ 21. Những lời chúc ấy tưởng còn nguyên hơi ấm, thì tối thứ Hai, ngày 28 tháng Chín năm 2026, lúc 20 giờ 15 phút, Thầy Stéphane Nguyễn Khắc Dương đã được Chúa gọi về nhà.

 Tino Cao

Sắp tới ngày giỗ đầu của nhà văn Doãn Quốc Sỹ. Ông qua đời ngày 14 tháng Mười năm 2025 tại California, hưởng thọ 102 tuổi. Ở Hà Nội, người em ruột của ông, nhạc sĩ Doãn Nho, 93 tuổi, sống gần hồ Ba Mẫu, vẫn chơi dương cầm và tiếp tục sáng tác. Hai anh em sinh cách nhau mười năm, trưởng thành từ cùng một gia đình ở làng Cót, từng cùng tham gia hoạt động Việt Minh từ rất sớm, nhưng sau năm 1954 lại thuộc về hai môi trường thể chế chính trị và văn hóa khác nhau. Tiểu sử của họ cung cấp một trường hợp đặc biệt để khảo sát sự phân li của giới trí thức và văn nghệ sĩ Việt Nam trong thế kỉ 20, khi những lựa chọn chính trị, chiến tranh và sự phân chia lãnh thổ can dự trực tiếp vào đời sống gia đình, đồng thời tạo nên hai hệ thống văn hóa với những chuẩn mực, thiết chế và diễn ngôn riêng.

Tino Cao

Đỗ Đức Dục (1915-1993), luật gia, nhà báo, chính khách và nhà nghiên cứu văn học. Ảnh tư liệu: Báo Điện tử Chính phủ.

 Tino Cao

Chỉ còn 15 ngày nữa, Viện Hàn lâm Thụy Điển sẽ công bố Giải Nobel Văn chương 2026. Năm ngoái, trong ba cái tên tôi đem ra bàn bên tách cà phê, László Krasznahorkai cuối cùng đã bước lên bục nhận giải. Đoán trúng một lần cũng chẳng đủ để lên mặt tiên tri, cùng lắm chỉ khiến ly cà phê năm nay có lí do pha đậm thêm một chút. Stockholm vẫn kín như bưng. Hồ sơ đề cử, ý kiến thảo luận và biên bản xét giải bị niêm phong suốt 50 năm. Thành thử, mọi danh sách lưu truyền bên ngoài đều thuộc thế giới của suy đoán, còn bảng cá cược thường nói chính xác hơn về độ nóng của một cái tên trên truyền thông chứ ít khi cho ta biết 18 viện sĩ đang nghĩ gì sau cánh cửa đóng kín của Viện Hàn lâm Thụy Điển.

 Tino Cao

Gần nửa thế kỉ sau Tắt đèn, văn học Việt Nam lại chứng kiến một người mẹ già quỳ lạy những người đến lấy thóc, những đứa trẻ khóc vì đói và sợ hãi, một gia đình phải nộp cả số lúa dành cho đám tang của người sắp chết. Ngô Tất Tố viết về nông thôn Bắc Kỳ thời Tonkin dưới chế độ thuộc địa vào cuối thập niên 1930. Phùng Gia Lộc viết từ chính tai họa giáng xuống gia đình mình ở Thanh Hóa năm 1983, sau cách mạng, sau cải cách ruộng đất và sau nhiều thập niên xây dựng chủ nghĩa xã hội. Khoảng cách gần năm mươi năm ấy khiến Cái đêm hôm ấy… đêm gì? trở thành một trong những chứng từ văn học - báo chí dữ dội nhất về nông thôn Việt Nam trước Đổi Mới. Một chế độ từng xác lập tính chính danh bằng lời hứa giải phóng những người nghèo khổ, đặc biệt là nông dân, rốt cuộc đã có lúc dựng nên một cơ chế cưỡng thu có thể đưa công an, dân quân và cán bộ địa phương vào tận nhà người dân giữa đêm khuya để vét thóc và tịch thu tài sản. Những hình ảnh từng làm nên bản cáo trạng của văn học hiện thực thời thuộc địa đã trở lại trong một xã hội tuyên bố rằng cuộc cách mạng đã chấm dứt thời đại của chúng. Bi kịch lịch sử là chỗ ấy.

Tino Cao

Mỗi mùa tuyển sinh đại học, báo chí trong nước lại mang đến những câu chuyện khiến người đọc xúc động, trong đó có tôi. Một học sinh lớn lên trong gia đình nghèo, cha mẹ đau yếu hoặc mất sớm, ngày đi học, tối làm thêm, có em vừa học vừa chăm người thân, thiếu thốn từ chiếc máy tính đến tiền học thêm, cuối cùng vẫn đạt điểm rất cao và trúng tuyển vào một trường đại học danh tiếng. Sự cảm phục dành cho các em là hoàn toàn xứng đáng. Trong một hoàn cảnh mà việc học mỗi ngày đã đòi hỏi nhiều sức lực hơn người khác, các em vẫn giữ được ý chí, khả năng học tập và niềm tin vào con đường phía trước, thì nghị lực ấy là hết sức đáng trân trọng, cũng như mọi sự giúp đỡ của cộng đồng dành cho các em là điều đáng quý. Nhưng sau những lời khen, những bó hoa, học bổng và bài báo kể lại hành trình vượt khó, còn một câu hỏi khác cũng nên được đặt ra. Tại sao một học sinh nghèo khó lại thường phải chứng minh một nghị lực gần như phi thường mới có thể tiếp tục đi học? Và nếu xã hội cứ lấy những trường hợp thành công ấy làm bằng chứng rằng khó khăn nào cũng có thể vượt qua bằng ý chí, chúng ta liệu có thể đang lẫn lộn giữa phẩm chất của một con người với trách nhiệm của một hệ thống giáo dục?

 Tino Cao

Chưa đầy ba tuần trước tôi còn gặp Cung Tích Biền. Bây giờ ông đã đi. Quãng nối thời gian giữa một người còn hiện diện trong một buổi chiều cuối mùa hạ ở quận Cam và một người giờ đây chỉ còn có thể gặp lại trong kí ức, chao ôi, sao lại ngắn đến vậy. Tin ông mất khiến tôi bàng hoàng, trí nhớ trở lại với những trang văn của ông tôi từng đọc, mà tôi phải thành thật nói rằng vốn đọc Cung Tích Biền của mình còn rất mỏng. Ngoài Bạch Hóa và Thừa Dư, tôi chưa có dịp đọc thêm ông để đi sâu vào một văn nghiệp kéo hơn sáu mươi năm, bắt đầu từ văn học miền Nam trước 1975 và tiếp tục qua những biến động lớn của đời sống Việt Nam sau chiến tranh. Bởi vậy, với tôi lúc này, việc nhìn lại toàn bộ Cung Tích Biền qua toàn bộ tác phẩm của ông vẫn là điều bất khả.

Tino Cao

Bài tham luận Một ngôn ngữ nhỏ có thể chứa một thế giới lớn đến đâu? – Biểu đạt văn học dưới góc nhìn APEC của nhà văn Nguyễn Khắc Ngân Vi, đăng trên Văn Việt ngày 5 tháng Chín, đặt ra một vấn đề không mới trong văn học so sánh nhưng vẫn rất thời sự đối với người viết Việt Nam. Một tác phẩm viết bằng tiếng Việt phải đi qua những con đường nào để đến với độc giả bên ngoài Việt Nam, và trong quá trình ấy nhà văn phải đối diện ra sao với những mong đợi đã hình thành từ trước về dân tộc, lịch sử và căn tính của mình?

 Tino Cao

Ngày 6 tháng 9 năm 2026, tròn năm mươi năm Vũ Hoàng Chương từ giã cuộc đời. Nhắc đến ông, kí ức văn học thường trở về trước hết với Thơ Say, với Hà Nội của những đêm rượu, tiếng kèn, ánh sáng vũ trường, tình ái, giấc mộng và một tâm hồn luôn thấy đời sống trước mắt quá chật chội cho nỗi khao khát của mình. Nhưng hình ảnh ấy chỉ đúng với một phần Vũ Hoàng Chương. Đời thơ của ông kéo dài gần bốn mươi năm, đi qua chiến tranh, di cư, chia cắt, Sài Gòn, pháp nạn Phật giáo năm 1963, những biến động miền Trung năm 1966, rồi những năm cuối cùng của Việt Nam Cộng hòa. Trên quãng đường ấy, đạo Phật ngày càng chiếm một phần quan trọng trong thế giới tinh thần của ông. Đến Lửa Từ bi, Ánh trăng đạo lý, Bút nở hoa đàm, Chuông chùa Diệu Đế cùng nhiều bài thơ khác của thập niên 1960, Phật giáo đã vượt khỏi địa vị một nguồn biểu tượng và đi vào những câu hỏi căn bản nhất của thi sĩ về khổ đau, mê lầm, trách nhiệm và khả năng tự cứu rỗi của con người.

Tino Cao

Ảnh bìa ấn bản đầu tiên Le fils de la baleine của nhà văn Cung Giũ Nguyên, do Librairie Arthème Fayard xuất bản tại Paris năm 1956.

 Tino Cao

Hai tuần trước, nhà báo Đinh Quang Anh Thái tặng tôi bộ tác phẩm Ký của ông. Riêng Ký 2, ông dặn rất rõ rằng cuốn này chỉ cho mượn, đọc xong phải trả. Tôi đoán ngay nó hẳn có một giá trị đặc biệt nào đó. Mang sách về nhà, tôi đọc trước Ký 2. Ký 2 khắc họa nhiều chân dung nhân vật. Đến phần viết về nhà văn Dương Thu Hương, lí do ấy hiện rõ ngay trên những trang sách. Xen giữa phần chữ in của sách là bút tích mực đỏ của Dương Thu Hương, chỗ sửa năm sinh 1948 thành 1947, chỗ chỉnh tên người, bổ sung địa danh, gạch bỏ một chữ, thêm một câu, có đoạn viết dài ra ngoài lề. Cuốn sách mang tư cách của một văn bản đã được nhân vật trực tiếp đối thoại và hiệu đính. Đinh Quang Anh Thái dựng lại hình ảnh Dương Thu Hương từ kí ức, tiếp xúc và quan sát riêng của ông, còn Dương Thu Hương quay trở lại văn bản để xác nhận, sửa chữa hoặc bổ sung những gì liên quan đến chính cuộc đời của bà. Sự có mặt của hai lớp chữ làm cho Ký 2 có giá trị đặc biệt về phương diện thể loại. Người viết và người được viết cùng tham gia vào quá trình kiến tạo chân dung, nhưng từ hai vị trí khác nhau, một bên là kí ức của người quan sát, bên kia là ý thức tự nhận diện của nhân vật. Chính sự giao cắt ấy làm nổi rõ tính chất phức tạp của kí, một thể loại nằm giữa chứng thực, hồi ức và nghệ thuật khắc họa nhân vật. Với Dương Thu Hương, những nét mực đỏ cho thấy một phẩm chất nhất quán trong con người bà, sự cẩn trọng đối với sự thật của đời mình và nhu cầu tự bảo vệ quyền diễn giải về chính quá khứ.

Tino Cao

Đọc Ngu Yên, tôi thường gặp một cảm giác vấp. Mắt đang đi theo câu thơ bỗng khựng trước một chữ lệch nghĩa, một tổ hợp trái thói quen, một câu vừa mở ra đã lập tức đổi hướng. Độ vấp ấy là dấu hiệu đầu tiên của thi pháp Ngu Yên. Chữ trong thơ ông hiếm khi chấp nhận như một thứ phương tiện trong suốt để chuyên chở ý tưởng. Chữ giữ lại âm sắc, lịch sử sử dụng và khả năng liên tưởng riêng; khi đứng cạnh nhau, những con chữ ấy có thể đẩy câu thơ sang hướng mới. Suốt gần nửa thế kỉ, Ngu Yên liên tục thử sức chịu đựng của tiếng Việt, xem cú pháp có thể co giãn đến đâu, một từ quen thuộc có thể gợi thêm bao nhiêu cách hiểu, nhạc tính sẽ nảy sinh thế nào khi khuôn vần được tháo ra. Người đọc phải chậm lại, quay về đầu câu, tách một tổ hợp rồi ghép theo lối khác. Trật tự truyền thống quen thuộc bị xáo động để tri giác lấy lại độ nhạy trước chữ.

 Tino Cao

Ta đang nói về Gen Z như thể đó là một con người khổng lồ có cùng kí ức, nỗi sợ và cùng một cách chịu đựng thế giới. Truyền thông rất ưa kiểu nhân cách hóa ấy. Gen Z được gọi là thế hệ kết nối nhất trong lịch sử, rồi gần như ngay trong cùng phông diễn ngôn ấy, họ được định dạng là thế hệ cô đơn nhất. Cách mô tả ấy nghe rất thuyết phục, bởi hai hiện tượng tưởng như đối nghịch này đều đang được nhìn thấy khá rõ trong đời sống người trẻ. Người trẻ sống với smartphone suốt ngày trong tay, có thể liên lạc với nhau ở bất cứ đâu, bất cứ lúc nào, thế mà vẫn than cô đơn. Bề ngoài, câu chuyện dường như đã tự nó giải thích xong. Nhưng chính ở chỗ mọi thứ dường như quá rõ ràng ấy, hoài nghi có lẽ nên bắt đầu.

 Tino Cao

1. Những phản ứng gần đây của người trẻ trước các vấn đề xã hội ở Việt Nam cho thấy một thay đổi đáng chú ý trong cách họ tham gia vào đời sống chung. Sự thay đổi ấy thể hiện trước hết ở phương thức biểu đạt. Thay cho những hình thức tập hợp trực tiếp và có tổ chức vốn quen thuộc ở các thế hệ trước, nhiều người trẻ sử dụng mạng xã hội để chia sẻ thông tin, đặt câu hỏi, kêu gọi tẩy chay một sản phẩm hay dịch vụ, hoặc cùng nhau thực hiện những hành vi mang ý nghĩa tưởng niệm và bày tỏ thái độ. Bên cạnh đó, một số lựa chọn thuộc đời sống cá nhân, như trì hoãn hôn nhân, không sinh con hoặc từ chối những chuẩn mực thành đạt truyền thống, cũng ngày càng được đặt trong mối liên hệ với những áp lực kinh tế và xã hội mà thế hệ này đang đối diện.

 Tino Cao

Một cuốn tiểu thuyết viết giữa thập niên 1960, phải ẩn mình gần nửa thế kỉ để tránh tai vạ, mãi đầu năm 2011 mới tới tay công chúng, tôi đồ rằng, cái sự trầm luân ấy đã chứa cả một số phận văn chương khác thường. Nhưng sự lưu lạc của bản thảo chỉ giải thích vì sao cuốn sách đến với công chúng quá muộn; giá trị văn chương vẫn phải được xác lập từ chính tác phẩm. Cứ quanh quẩn với chuyện bản thảo bị giữ lại và Trần Dần bị gạt khỏi sinh hoạt văn nghệ chính thống, người ta có thể lấy nỗi oan khuất của tác giả bù vào phần thẩm định nghệ thuật. Một đời cầm bút chịu nhiều tai vạ không đương nhiên bảo chứng cho tầm vóc của một cuốn tiểu thuyết. Những ngã tư và những cột đèn luôn được xem xét bằng giá trị chữ nghĩa và tư tưởng của nó khi đề cập vấn đề con người trước lịch sử.