Trần Văn Chánh

Bài viết này không nhằm giới thiệu hay bình luận sách mới, vì cuốn sách đang đề cập Bàn về Trung Quốc trỗi dậy của tác giả Lê Vĩnh Trương đã được NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành cách nay đúng 6 năm. Gọi “có vấn đề” như tên bài viết vì khi sách này vừa xuất bản đã có lệnh từ cơ quan chức năng cấp trên yêu cầu nhà xuất bản phải thu hồi vì lý do trong sách có những điểm cần soi xét liên quan đến mối bang giao Trung-Việt. Sau một thời gian khá dài “hậu kiểm”, sách đã được cho phát hành chính thức, sau khi đã xóa bớt một số điểm nhạy cảm… Đây là lý do giải thích tại sao trên thị trường sách vào những năm đó tồn tại hai dị bản: một ấn bản đủ với số lượng ít đã “lỡ” phát hành khi chưa có lệnh thu hồi, và một ấn bản hơi thiếu thiếu một chút do cơ quan hậu kiểm yêu cầu xóa bớt những chỗ được/ bị cho là “nhạy cảm”. Để không bị tổn thất về mặt kinh doanh, nhà xuất bản đã khéo sắp xếp cho ấn bản sau khi sửa vẫn duy trì được hình thức trình bày cùng số trang y chang như ấn bản đủ lúc ban đầu…

Trần Văn Chánh

Khoảng hai tháng trước, tôi được một bạn thân mua tặng cho cuốn Dấu thời gian – Khát vọng của người xưa của Trần Bảo Định, do NXB Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh vừa ấn hành. Giở xem trang mục lục, thấy thoáng qua sách là tập hợp một số bài viết với đề tài tương đối độc lập nhau, nhưng nghĩ kỹ, giữa chúng vẫn có một mối liên hệ logic nào đó, và đây có thể chính là chủ tâm của tác giả, bằng cách xâu chuỗi lại những sự kiện và nhân vật lịch sử thuộc thành phần sĩ phu yêu nước cũ và trí thức tân học từ đầu thế kỷ XX cho đến khoảng trước và sau 1945 đã từng đào sâu suy nghĩ về thời cuộc và vận động cải cách kinh tế - chính trị - văn hóa - xã hội để cứu nước, cứu nguy cho dân tộc đang bị chìm trong lao khổ đồng thời tìm lối ra và định hướng phát triển cho đất nước Việt Nam lúc bấy giờ vẫn còn nằm trong ách nô lệ của chế độ thực dân nửa phong kiến.

Trần Văn Chánh

Mùa lễ 30.4 và Quốc tế lao động năm nay, mặc cho không khí sôi động của rất nhiều sự kiện chính trị - kinh tế - xã hội của đất nước, người dân Việt Nam, đặc biệt ở các đô thị lớn, đến hẹn lại lên và dường như đã trở thành tập quán thường niên, phần nhiều đều tạm gác bớt công việc sắp xếp về thăm quê hoặc đi du lịch. Trong những ngày này, đường phố thường vắng tanh nhưng giới hoạt động tàu xe và các hàng quán phục vụ du lịch thì vô cùng bận rộn.

Trần Văn Chánh

Trong những ngày chống dịch Covid-19 đang bùng phát dữ dội (đợt IV từ 27.4.2021) tại TP. HCM, tôi cũng đã tham gia vừa tiêu cực vừa tích cực vào chiến dịch “chống dịch như chống giặc” đại quy mô này bằng cách… ở yên tại nhà, nhờ vậy có thì giờ theo dõi kỹ hơn các thông tin về dịch bệnh, thấy được chỗ hay chỗ dở trong hành động của chính quyền, sự tích cực của đội ngũ y tế, công an, tình cảnh khốn đốn của người dân, kể cả những chuyện thế thái nhân tình trong thời đại loạn, và những thông tin khác nữa rất đa tạp liên quan các vấn đề chính trị, xã hội mà các loại hình truyền thông đưa tin đôi khi trái ngược nhau, chưa kể một số tin giả giật gân lừa đảo gây xôn xao dư luận…

Trần Văn Chánh

Việt Nam từ năm 1954 đến nay luôn tự hào là một nước “độc lập, tự do” nhưng thực chất không có độc lập bao nhiêu đối với anh láng giềng lớn Trung Quốc. Vì thế, mấy năm gần đây, rất nhiều vị nhân sĩ trí thức đã bàn tới vấn đề “thoát Trung” một cách hết sức khẩn thiết và tâm huyết, coi đây như một trong những điều kiện chính trị quan trọng để Việt Nam có thể định hướng lại đường lối chính sách phát triển đất nước của mình một cách tự chủ hợp lý hiệu quả hơn thay vì nếu để ảnh hưởng chính trị của Trung Quốc cứ tiếp tục úp chụp lên đầu mình như một vòng kim cô thì Việt Nam muốn cựa quậy theo ý riêng gì cũng không thể cất đầu lên được.

Trần Văn Chánh

Sách vừa do NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành khoảng giữa Quý II năm 2020, trong lúc đại dịch Corona đang diễn ra gây đe dọa sinh mạng của con người trên toàn thế giới. Dưới tên sách chính Trò chuyện với thiên thần còn có cái tên phụ: Những tai họa của thế giới và giấc mơ Việt Nam. Tôi chưa hiểu vì sao tác giả Trương Văn Dân xếp sách của mình vào thể loại tiểu thuyết (có ghi rõ hai chữ “tiểu thuyết” dưới tên sách), trong khi thật ra nó không giống một cuốn tiểu thuyết nào khác cả, vì từ đầu chí cuối chỉ toàn thấy nghị luận việc đời. Nhưng nó cũng không phải loại tiểu thuyết luận đề, như tiểu thuyết xã hội của nhóm Tự Lực Văn Đoàn hay tiểu thuyết triết lý của Jean Paul Sartre, Albert Camus chẳng hạn, vì bên trong không có nhiều nhân vật và các lời đối thoại, không có những tình tiết kịch tính.

Vậy có thể gọi đây là một thể loại tiểu thuyết đặc biệt chỉ riêng có ở nhà văn Trương Văn Dân?

Dường như vậy. Trong đề mục số 10 (trang 67), “Một cuộc phỏng vấn bất ngờ”, vấn đề thể loại được tác giả chia sẻ: “Khi người bạn hỏi đây có phải là tiểu thuyết hay không, ba [tức tác giả tự xưng với đứa con tưởng tượng sắp ra đời – TVC] không biết phải trả lời sao. Vì mình viết những gì lóe lên trong óc, theo sự xếp đặt chủ quan, chứ khi cầm bút đâu có nghĩ là mình sẽ viết theo thể loại nào, tiểu thuyết hay tân tiểu thuyết, hiện thực, luận đề, hư cấu hay phi hư cấu, hiện đại hay hậu hiện đại? Ba cũng không quan tâm là trước đây hay sau này có ai viết như thế để chuyển tải suy nghĩ của mình không… Còn như nếu phải trả lời là tiểu thuyết hay không… thì ba xin trả lời rằng đây là một… cuộc trò chuyện. Trò chuyện với thiên thần. Một cuộc trò chuyện về sự hiện hữu pha lẫn với hiện thực của một đứa bé sắp chào đời và bối cảnh xã hội của đất nước và thế giới có liên quan đến nó” (tr. 68)

Trần Văn Chánh

Tôi chọn lối “tản mạn” luận bàn về cuốn Gia đình của Phan Thúy Hà là để cho phép mình được tự do nghĩ đâu nói đấy không cần phải có tính hệ thống mạch lạc khoa học. Khi mới lướt qua cái bìa sách, do không được thông tin gì trước, tôi cứ tưởng đây chỉ là một cuốn tiểu thuyết viết về cuộc sống đời thường đầy xáo trộn của các gia đình người Việt Nam trong thời hiện đại, như khá nhiều tác phẩm hiện nay mà chúng ta thường thấy trưng bày trong các hiệu sách hoặc được quảng cáo trên mạng Internet. Nhưng khi lật vào trong, đọc bài “Những nếp nhà những phận người” của Đại tá-Nhà văn Thái Kế Toại, viết như thay cho lời tựa sách, mới biết đây là một sách viết riêng về cuộc cải cách ruộng đất (CCRĐ) vốn có tiếng là kinh thiên động địa và độc ác đã diễn ra ở miền Bắc Việt Nam khởi đầu lai rai từ 1946 và đạt đến cao điểm trong những năm 1954-1956.

Trần Văn Chánh

Sáng 26.6.2019, đọc bài “Cái ôm cuối cùng” của Đoan Trang và bài “Hẹn gặp lại bác Phạm Toàn” của NS Tuấn Khanh, do một người bạn chuyển qua email cho xem, tôi mới hay tin anh Phạm Toàn qua đời. Dù biết một người ra đi ở tuổi 88 cũng đã là thượng thọ, nhưng tôi không khỏi bần thần một lúc lâu, tiếp theo là cảm giác ân hận, vì sau lần gặp nhau ngồi lai rai tâm sự với anh cùng với một người bạn trẻ nữa, ở Hà Nội cách nay hơn 6 tháng, tôi có nghĩ đến anh nhiều lần nhưng chưa lần nào gọi thăm anh một tiếng, giờ mọi sự đã lỡ hết rồi!

Trần Văn Chánh

Những hồi ức quý giá

Từ 2013 đến 2017, nhà thơ Võ Chân Cửu đã cho xuất bản liền mạch ba tập sách về Thơ miền nam từ 1954 đến 1975. Đó là: 22 tản mạn, Theo dấu nhà thơ và Vén mây.

Có thể coi ba tập sách này là một “hành trình theo dấu nhà thơ”* của Võ Chân Cửu. Nhà thơ Trịnh Bửu Hoài đã nhận xét rất xác đáng: “Những trang sách tưởng rằng rất mềm mại và mong manh nhưng chứa đầy những bước chân ngang dọc của anh, của những nhà thơ bằng hữu và của một thời… Nhờ có anh, một thời kỳ văn nghệ đa dạng, sôi động được sống lại trong hơi thở hôm nay”*.

Văn Việt xin chúc mừng nhà thơ Võ Chân Cửu và trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc bài viết của nhà nghiên cứu Trần Văn Chánh về các tác phẩm trên.

Văn Việt

* Trịnh Bửu Hoài, “Một thời không quên” (Vén mây/ NXB Hội nhà văn, 2017)

“Văn chương tự cổ vô bằng cứ”! Đưa ra một nhận định dứt khoát trong khi so sánh giá trị giữa thơ người này với người khác, của thời này với thời khác là điều không dễ chút nào.

Tuy nhiên, cách nay chừng gần ba năm, tôi bắt đầu đặc biệt chú ý điều trên sau khi đọc một cách thật sự thú vị tập tản văn đầu tiên của nhà thơ Võ Chân Cửu: 22 tản mạn (do NXB Hội Nhà văn kết hợp với Phương Nam Book ấn hành quý II năm 2013). Tập sách đã giúp tôi và có lẽ rất nhiều người khác nữa, ôn/nhớ lại một thời kỳ hoạt động rất sôi nổi và không kém phần lãng mạn của hoạt động văn nghệ tự do, trăm hoa đua nở ở miền Nam. Qua đó, một số điều mình vốn chỉ biết lơ mơ, không rõ năm tháng ngày giờ, tên tác giả bài thơ này khác, nay đã được tác giả Võ Chân Cửu giúp hình dung lại một cách nhẹ nhàng, sinh động, và khá chính xác.

Hai năm sau, Võ Chân Cửu lại cho ra đời Theo dấu nhà thơ (cũng do NXB Hội Nhà văn và Phương Nam Book), tản mạn tiếp những chuyện chưa kể hết về thơ ca cùng một số tác giả tiêu biểu, và cố ý tập trung vào giai đoạn 1968-1975. Theo quan niệm của tác giả (được nhiều người công nhận) đây là một giai đoạn đặc thù: Hàng trăm nhà thơ trẻ, ở khoảng tuổi trên dưới 20, bắt đầu xuất hiện, bộc lộ tài hoa nhưng bị tạm dừng lại ở khoảng ngắt lịch sử 30.4.1975. Sáng tác của họ tưởng như phải bị mai một vì những lý do ngoắt ngoéo của lịch sử.

Qua hai tập sách “tản mạn” kể trên, người đọc dễ dàng nhận thấy người viết không chỉ có kiến thức vững vàng về văn chương, văn hóa, lịch sử…; được đào tạo chính quy trong các nhà trường từ trung đến đại học, mà còn có sự hiểu biết khá sâu rộng thực tế đời sống, phong tục tập quán, tính khí dân tộc ở mỗi vùng miền mà tác giả đã từng chiêm nghiệm qua các bước giang hồ phiêu lãng. Có khi ông chi li tới từng gốc cây ngọn cỏ, các loài động thực vật sinh sống trải dọc dài từ quê hương miền Trung vào tới Sài Gòn rồi xuống tận Cà Mau đất mũi. Nhưng đặc biệt hơn cả là sự thâm nhập, tiếp cận trong nhiều trạng huống / hoàn cảnh, nơi chốn khác nhau với chính những nhà văn-nhà thơ tác giả từng được gặp gỡ, thù tạc / chia sẻ cuộc sống và cảnh đời với họ. Cách kể giống như hồi ký. Nếu phải trừ đi một phần hao hụt trí nhớ, rồi cộng thêm yếu tố các nhà thơ đề cập trong sách đều là chỗ thân quen, thì có lẽ khó đạt được mức độ chính xác, khách quan hoàn toàn. Nên nếu cẩn thận trừ đi chừng 10-20 %, thì người đọc ngày nay sẽ ít nhất nắm được phần cốt lõi sự thật còn lại. Như thế cũng tạm gọi là quá đủ!

Trần Văn Chánh

     Nhóm Cánh Buồm do nhà giáo Phạm Toàn chủ trương vào ngày 19 tháng 11.2016  năm nay sẽ trình xã hội 8 cuốn sách giáo khoa Tiếng Việt và Văn cho bậc Trung học cơ sở. Chúng tôi nhận được trước 4 cuốn: Văn lớp 6 (208 trang, khổ 19x26 cm)-Tiếng Việt lớp 6 (188 tr.) và Văn lớp 7 (196 tr.)-Tiếng Việt lớp 7 (180 tr.), đều do NXB Tri Thức ấn hành; 4 cuốn dành cho lớp 8 và lớp 9 tiếp sau, sẽ được in xong trước ngày ra mắt sách 19 tháng 11 nói trên.

     Chủ đề của Văn 6  là “Cảm hứng nghệ thuật” nên sau bài mở đầu bàn tổng quát về “Cảm hứng nghệ thuật (Vì sao người ta làm ra tác phẩm nghệ thuật)” lần lượt có 5 phần với tổng cộng 15 bài học: (1) Tác phẩm thơ (Vì sao người ta làm thơ, Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, Thơ ngụ ngôn La Fontaine…); (2) Tác phẩm tự sự (Vì sao người ta viết văn tự sự, Tuổi thơ im lặng của Duy Khán…); (3) Tác phẩm hội họa (Vì sao người ta vẽ, Người đặt nền móng đầu tiên cho nền mỹ thuật đương đại Việt Nam, Tranh Tết); (4) Tác phẩm âm nhạc (Vì sao người ta chơi âm nhạc, Những câu hát giã bạn); (5) Tác phẩm kịch (Vì sao người ta chơi kịch-Kịch như là một môn học vỡ lòng, Trưởng giả học làm sang của Molière).

Nhân ngày báo chí Việt Nam 21.6

Trần Văn Chánh

Văn Việt: Xin trân trọng giới thiệu với bạn đọc bài viết của nhà nghiên cứu Trần Văn Chánh, viết về nhà báo quá cố Lê Đình Viễn, cũng là cộng tác viên Văn Việt với những truyện ngắn đặc sắc dưới bút danh Kinh Bắc. Văn Việt xin thắp một nén tâm nhang trước linh ảnh nhà báo-nhà văn Kinh Bắc nhân 100 ngày ông qua đời, cầu chúc hương hồn ông siêu thoát.

Tôi với anh Sáu Du (sinh 1949, tên thật Nguyễn Đức Thành, tên khai sinh Lê Đình Viễn, bút hiệu Kiều Phong, Kinh Bắc…) có quan hệ bạn bè ở giai đoạn muộn, tức là sau năm 1975 khá lâu, nhưng qua vài bạn thân chung khác kể lại nhiều lần trong những cuộc trà dư tửu hậu, được biết cuộc đời anh từ thuở ấu thơ cho đến ngày nhắm mắt xuôi tay có khá nhiều nỗi gian truân phức tạp.

Sinh ra ở đất Bắc, cha là một chiến sĩ cách mạng đã hi sinh trong thời kỳ kháng Pháp, anh theo mẹ vào Nam từ giữa những năm 50 của thế kỷ trước, cùng với hai anh em trai nữa sống trong những điều kiện hết sức khó khăn nhưng đều được người mẹ lo cho ăn học khá đầy đủ. Năm 1969, khi còn là học sinh trung học, nghe theo tiếng gọi của non sông, trong sự bồng bột của tuổi trẻ, anh đã tích cực hoạt động trong các phong trào học sinh đô thị tại Sài Gòn rồi hăm hở vào chiến khu tham gia cuộc chiến tranh vô cùng ác liệt mà lúc đó cũng như không ít bạn đồng học cùng lứa khác, anh mường tượng dường như là con đường duy nhất để “cứu nước”. Cái tên Sáu Du của anh, sau này tôi mới biết, là lấy từ tên Lục Du, một nhà thơ yêu nước nổi tiếng thời Bắc Tống bên Trung Quốc. Tuy nhiên, với tính cách một con người lãng mạn có cuộc sống nội tâm thiên về tình cảm, khó chấp nhận những tình huống quá gay go liên quan sinh mạng con người, cũng như cái phương châm cứu cánh biện minh phương tiện, anh đã không theo đuổi đến cùng mộng giang sơn to lớn, mà “bán đồ nhi phế”, từ năm 1972 (khoảng một năm sau sự kiện sinh viên Lê Khắc Sinh Nhật bị ám sát tại Đại học Luật khoa Sài Gòn), thành thử cuộc đời anh sau 30.4.1975 cũng có nhiều ziczăc. Mặc dù vậy, chưa bao giờ nghe anh than phiền về những nỗi lận đận cá nhân, cuộc sống thiếu thốn riêng, trái lại trong những lúc trà dư tửu hậu, chỉ nghe anh nói toàn chuyện văn chương và bình luận thời cuộc, thái độ trông có vẻ nóng nảy bức xúc lắm. Có phải chăng, đôi lúc tôi nghĩ, dường như đây cũng là cái cách để anh tự an ủi, cho tạm vượt qua những nỗi thống khổ hằn sâu trong tâm khảm khi thấy tuổi đời ngày một già đi mà mình thì đã hoàn toàn bất lực, cả việc nước lẫn việc nhà đều không trọn vẹn, còn cái lý tưởng ấp ủ đóng góp cho quê hương từ thuở đầu xanh kia thì đã có vẻ ngày càng xa rời so với hiện thực chính trị-xã hội hiện thời quá phức tạp?

Trần Văn Chánh

Dân miền Nam, ở lứa tuổi xấp xỉ hàng sáu như chúng tôi, cứ mỗi lần bạn bè tụ họp trà dư tửu hậu thì thường trao đổi với nhau về đủ thứ chuyện trên đời. Nếu có ôn lại quãng đời đi học xa xưa, thì lại thường hay nhắc đến thầy, bạn cũ…, với những kỷ niệm khó quên của tuổi học trò. Chúng tôi còn nhắc lại đến cả những bài tập đọc, học thuộc lòng đã được học cách nay chừng bốn-năm mươi năm về trước…

Thậm chí, có người còn thuộc hết cả một bài học thuộc lòng dài, đọc ron rót từ đầu đến cuối, như bài “Tình nhân loại”, được học vào khoảng những năm cuối 50 của thế kỷ trước:

TÌNH NHÂN LOẠI

Sau một trận giao tranh ác liệt,

Giữa sa trường xác chết ngổn ngang.

Có hai chiến sĩ bị thương,

Hai người hai nước hiện đương nghịch thù.

Họ đau đớn khừ khừ rên siết,

Trần Văn Chánh

B. CHƯƠNG TRÌNH VÀ SÁCH GIÁO KHOA TRUNG HỌC

I. CHƯƠNG TRÌNH TRUNG HỌC

1. Chương trình Trung học Hoàng Xuân Hãn 1945

a. Tổng quát

Đây là chương trình Trung học đầu tiên của Việt Nam dùng chuyển ngữ tiếng Việt được một nhóm giáo sư dựa theo chương trình Pháp biên soạn cấp tốc chỉ khoảng 10 ngày dưới sự chủ trì của Bộ trưởng Giáo dục và Mỹ thuật Hoàng Xuân Hãn trong thời Chính phủ Trần Trọng Kim. Mặc dù vậy, chương trình này đã được áp dụng trên toàn quốc (gồm cả vùng quốc gia và vùng kháng chiến) trong thời gian từ năm 1945 đến niên khóa 1952-1953, mà tất cả những chương trình Trung học đến sau đều căn bản mô phỏng theo nó, lấy nó làm cơ sở để từ đó bổ sung, sửa đổi cho thích hợp với trình độ học sinh cũng như tình trạng tiến triển chung của nền giáo dục và khoa học ở mỗi thời kỳ khác nhau. Kể cả đối với những chương trình mới nhất được áp dụng trong thời VNCH (1955-1975), dấu ấn và ảnh hưởng của chương trình Hoàng Xuân Hãn vẫn còn khá sâu đậm.

Trần Văn Chánh

MỞ ĐẦU

Đối tượng của bài viết này là chương trình và sách giáo khoa miền Nam 1954-1975, tuy nhiên nếu không nhắc sơ lại thời kỳ quá độ trong đó nền giáo dục Việt Nam chuyển từ cựu học sang tân học, chúng ta sẽ khó theo dõi để nhận ra một cách rõ ràng những sự thay đổi cùng tên gọi các cấp, lớp, ban học, cũng như nội dung cụ thể của các chương trình học mới sau này.

Có thể nói, không kể thời kỳ Nho học mà sự cáo chung được đánh dấu bằng khoa thi Hội cuối cùng ở Trung Kỳ vào tháng 4 năm Kỷ Mùi (1919), nền giáo dục hiện đại Việt Nam chỉ bắt đầu xuất hiện từ đầu thế kỷ 20 khi người Pháp đã củng cố xong nền cai trị của họ tại Việt Nam.

Trần Văn Chánh

I. MẤY LỜI NÓI ĐẦU

Tài liệu về nền giáo dục miền Nam hiện nay đã trở nên ngày càng khó kiếm, thậm chí, hầu như không thể kiếm được bao nhiêu trong những thư viện lớn trên toàn quốc. Hơn nữa, nói về nền giáo dục của một chế độ chính trị đã cáo chung đúng 40 năm, mà ngày nay không còn mấy người làm chứng, thì làm thế nào đảm bảo tính trung thực để tin được hoàn toàn cũng không phải chuyện dễ. Vì vậy, ở bài này cũng như ở bài tiếp sau về “Chương trình và sách giáo khoa” của cùng tác giả, chúng tôi xin lựa chọn phương pháp thể hiện nội dung các bài viết bằng cách chủ yếu trích dẫn trực tiếp ý kiến của một số nhà hoạt động giáo dục tiêu biểu thời trước, coi họ như người chứng cho từng vấn đề liên quan, nhưng được bố cục/ hệ thống lại cho dễ theo dõi, thay vì diễn dịch/ tổng hợp lại từ những ý kiến đó của họ. Thỉnh thoảng chúng tôi có cho xen vào một số ít ỏi lời đánh giá, bình luận theo sự nhận thức của riêng mình, mà chúng tôi nghĩ là cần thiết để dẫn dắt câu chuyện. Chúng tôi tự nghĩ cách làm như vậy tuy không được công phu cho lắm nhưng vừa đảm bảo tính khách quan, vừa duy trì được nguồn tài liệu “gốc” để tiện việc tham khảo, khi ai cần vẫn có thể trích dẫn lại được, vì các nguồn tài liệu loại này đã ngày càng trở nên quý hiếm và khó tìm.

Trần Văn Chánh

Trong sinh hoạt học thuật-tư tưởng, tranh luận dưới hình thức phản biện giúp làm sáng tỏ các lẽ phải trái, hoặc sự kiện đúng sai, từ đó các bên tham gia và những người quan sát bên ngoài có thể điều chỉnh lại nhận thức ban đầu của mình cho những vấn đề đang được xem xét, và một khi vấn đề đã trở nên ngã ngũ với kết luận rõ ràng thì kết luận đó cuối cùng sẽ được cả học giới và toàn xã hội công nhận, biến thành nhận thức chung/ chuẩn và có thể đưa vào sách giáo khoa cho học sinh học tập.

Tuy nhiên, trên thực tế, có những vấn đề tranh luận không bao giờ đạt được sự ngã ngũ, mà chỉ dừng lại ở các giả thuyết, vì không đủ cơ sở tài liệu để khẳng định một cách chắc chắn, như trong trường hợp tranh luận nhau về văn bản gốc của hàng trăm câu thơ truyện Kiều, về vấn đề ai là diễn giả bản Nôm Chinh phụ ngâm khúc (Đoàn Thị Điểm hay Phan Huy Ích?), về không ít chi tiết liên quan đến cuộc đời và tác phẩm của nữ sĩ Hồ Xuân Hương (cuối thế kỷ 18, đầu thể kỷ 19), chẳng hạn. Ở bộ môn lịch sử, cũng lắm vấn đề tương tự như vậy được đặt ra mà vẫn chưa thể đi đến kết cục, nên hễ ai dẫn chứng sự kiện đầy đủ và đưa ra được lý lẽ có tính thuyết phục hơn thì sẽ được nhiều người tin theo và ủng hộ hơn. Có thể nói, về tâm lý, mặc dù khá nhiều trường hợp người tham gia tranh luận trước sau vẫn bảo lưu ý kiến của mình, nhưng trong học thuật, nếu không có tranh luận thì hoạt động học thuật cũng trở nên tẻ nhạt, đó là lý do khiến thể loại văn tranh luận đăng trên các báo, tạp chí và các mạng xã hội luôn hấp dẫn, gây được sự quan tâm theo dõi của nhiều người, và cuốn hút thêm sự tham gia tranh luận của những người khác.