Đoàn Huyền

Sinh nhật mười năm, chỉ cần thế, đã đủ lý do để chúc mừng. Nhưng, mười năm Văn Việt là mười năm của một tồn tại chưa từng thôi mấp mé bờ vực, của một tia sáng chưa bao giờ ngừng đứng trước nguy cơ bị bóng tối phủ trùm. Thực tế ấy thừa uy lực để tránh cho sự kiện này trở thành dịp của những lời chúc mừng đãi bôi. Hơn hết, nó đủ sức nặng để trở thành cơ hội cho người viết, đặc biệt, những người viết trẻ, bày tỏ lòng ngưỡng mộ, và sự cảm tạ dành cho những người chủ trương và can trường đương đầu với sóng gió vì sự xuất hiện và tồn tại của một văn đàn, nơi kiên định bảo vệ cho điều kiện tiên quyết của sự viết: độc lập tinh thần và tự do tư tưởng. Không chỉ thế, nó còn là lúc mở ra một không gian cho người viết suy ngẫm về một thực thể mà sự tồn tại nói lên nhiều điều: không những về văn chương, văn hóa, và dân tộc Việt, mà còn về bản thân người viết và sự viết của chính họ.

Paul Auster

Đoàn Huyền dịch

Anh đi thơ thẩn về phía miền đất hứa. Có nghĩa: anh đi từ nơi này tới nơi khác, và không ngừng mơ ước dừng chân. Và bởi vì khao khát dừng lại này là điều ám ảnh anh, là điều xem như quan trọng nhất với anh, anh không dừng lại. Anh thơ thẩn lang thang. Có nghĩa: không mang chút hy vọng nhỏ bé nhất nào về việc tiếp tục tới một nơi nào đó.

Đoàn Huyền

Cái được gọi là phản hiện thực ở đây thực chất là hệ quả của nỗ lực vượt thoát khỏi áp lực phản ánh hiện thực và nỗ lực “li khai” khỏi thói quen nệ thực của các nhà văn Việt Nam (xem bài viết Thói quen nệ thực trong văn học Việt Nam và những nỗ lực vượt thoát*). Về bản chất, phản hiện thực là “phản” lại “hiện thực truyền thống” trong văn học Việt Nam, “phản” trên các phương diện từ quan niệm về hiện thực, cách tiếp cận và cách phản ánh hiện thực. Kết quả là mang đến sự đổi thay trong diện mạo của hiện thực, một diện mạo được phác họa trên một tinh thần mới, đem đến những hi vọng cho khả năng “phản ánh” hiện thực ở những “chiều kích” mới.

Trong sáng tác của những nhà văn như Phạm Thị Hoài, Nguyễn Huy Thiệp – những tài năng không dễ có của văn học Việt Nam và là những người viết có ý thức và khát vọng đổi mới mạnh mẽ, quyết liệt – chúng ta không khó để nhận ra những dấu hiệu của “tinh thần phản hiện thực”. Tuy nhiên, từ quan sát của mình, chúng tôi nhận thấy, trong các tác phẩm của nhà văn Việt Nam giai đoạn sau 1986, “tinh thần phản hiện thực” được thể hiện một cách có ý thức và đặc biệt rõ nét ở sáng tác của Trần Vũ – một trong những “tác giả quan trọng” của văn học hải ngoại. Hiện thực trong sáng tác của Trần Vũ cho thấy một cảm thức, một khuynh hướng tư duy, một cách tiếp cận, và một cách phản ánh hiện thực không những mới mẻ mà thường xuyên va chạm không nể nang, và “giẫm đạp” không ngần ngại, lên những khuôn thước, “húy kỵ”, của hiện thực truyền thống. Trước hết, nó giúp người ta hiểu: “một câu chuyện có thể hoàn toàn chân thực mà vẫn không cần giống thực” (Madeleine L’Engle). Thứ nữa, “hiện thực phản hiện thực” trong sáng tác của Trần Vũ cho người ta thấy, câu hỏi “hiện thực là gì?”, và “sự thật là gì?” – mà trước đây người viết không phải đắn đo để trả lời và người đọc cũng sẵn lòng tin không chút nghi ngờ – thực sự là những câu hỏi trừu tượng, thậm chí “siêu thực”, vội vã trả lời hay vội vã tin đều là biểu hiện của thứ tự tin cùng một lòng tin giản đơn và đầy ảo tưởng. Và quan trọng, nó chỉ ra rằng, hy vọng cho những ngã rẽ của chủ nghĩa hiện thực cùng những chuyển động của văn học Việt Nam nằm ở khả năng tự giải phóng mình của người nghệ sĩ, khỏi những quan niệm giản đơn về hiện thực, khỏi những khuôn mẫu phản ảnh hiện thực có sẵn, và khỏi những cái khung “hiện thực có thể nắm bắt được”.

Joshua Rothman

Đoàn Huyền dịch

Thời điểm này, khi dùng từ “riêng tư” ta thường chỉ nghĩ đến nét nghĩa chính trị của nó. Ta nghĩ đến người khác, đến cách họ có thể ảnh hưởng đến ta, đến cách họ có thể dùng thông tin của mình cho mục đích riêng của họ, hoặc can thiệp đến những quyết định cá nhân của ta. Chúng ta bận tâm đến ranh giới phân chia cuộc sống cộng đồng và cuộc sống riêng tư. Những điều ta nghĩ đến ấy, có thể gọi là ý thức về cái riêng tư của một công dân.

Rõ ràng, đó là một cách hiểu đáng kể. Nhưng người ta vẫn có nhiều cách khác để hiểu từ “riêng tư”. Một trong những cách hiểu đó được diễn tả tuyệt đẹp trong cảnh nổi tiếng xuất hiện phần đầu cuốn Mrs.Dalloway. Đó là đoạn hồi tưởng về quãng thời gian khi nhân vật Clarissa còn là cô bé. Một tối, cô đi dạo với mấy người bạn: hai cậu chàng phiền hà, Peter Wash và Joseph Breitkopf cùng cô bạn gái Sally Seton. Sally gợi cảm, thông tuệ và “Bô-hê-miêng” – mang trong mình “một kiểu phóng túng như thể cô có thể nói và làm bất cứ điều gì.” Hai anh chàng, bỏ rơi các cô gái, lần dần đi trước, hoàn toàn đắm chìm vào cuộc bàn luận tẻ ngắt về Wagner. “Rồi nó đến – giây phút ngây ngất nhất trong cả cuộc đời Clarissa, khi hai người đi ngang qua một chậu hoa.” Sally ngắt một bông hoa từ chậu kiểng và hôn Clarissa:

Toàn bộ thế giới dường như đảo lộn! Những kẻ khác biến mất, còn mình cô với Sally. Và cô cảm thấy mình vừa được trao một món quà bọc kín, kèm lời dặn dò chỉ được giữ lấy mà không được soi ngắm; món quà ấy – một viên kim cương, cái gì đó chắc chắn là quý giá, được bọc kín, thứ mà đêm ấy khi mà họ cùng dạo loanh quanh Clarissa đã tháo mở, hay một tia hào quang xuyên không, một sự mặc khải, một cảm giác thánh thần!