Đào Phương Liên

1- Ngày 30/4 năm 1975 ấy, tôi đi học về, như muốn nhảy chân sáo, lâng lâng trong không khí tưng bừng của ngày thống nhất đất nước thì bị anh hàng xóm tên Vượng chặn ngay cửa: “Thống nhất rồi, chắc mày vui lắm nhỉ?”. “Cả nước vui mà anh!”. “Nhà mày vui nhất! Sắp đổi đời rồi! Tha hồ mà giàu nhé.” Thấy tôi ngơ ngác, anh giải thích: “Mày không nghe câu miền Nam nhận họ, Miền Bắc nhận hàng à? Bố mày phản động thế, chắc chắn có họ hàng trong Nam. Có khi còn bên Tây, bên Mỹ nữa.” Tôi tính vào nhà hỏi Bố thì anh ta lại bồi thêm: “Mà lý lịch nhà mày như thế không được vào đại học đâu. Cùng lắm là Sư phạm nhưng phải là đoàn viên cơ”.

2- Tôi thất vọng lắm khi nghe Bố nói không có họ hàng gì trong Nam cũng như ở nước ngoài. Thấy tôi gặng quá, Bố bổ sung: “Nhà mình không có nhưng chú Trần Đĩnh thì có”. Tôi hồ hởi: “Chắc nhà chú phải giàu lắm, biệt thự phải to lắm Bố nhỉ?”. Bố lắc đầu: “Bố chú sắp mất. Chỉ đợi chú vào vuốt mắt cho ông cụ. Còn nhà thì lợp tôn vẩy nhờ hai căn biệt thự.” “Là sao hả Bố?”. “Thì tận dụng khoảng không của hai biệt thự, gác tôn để ở”. “Thế sao chú không vào thăm bố chú ạ?”. “Chú chưa xin được giấy phép. Hồng Hà đang ép chú về hưu rồi mới ký.” “Thế thì ký đi chứ. Nhỡ không kịp gặp bố chú thì sao?”. Bố bỗng cao giọng: “Không ký! Ký thì thua họ à?”. “Thắng thua gì? Miễn là được việc mình mà Bố”. Lần này thì tôi bị quát dù không hiểu chuyện gì: “Không! Không ký! Không thể thỏa hiệp như thế được!”.

3- Tôi lảng chuyện: “À, anh V nói lý lịch nhà mình thì chỉ vào Sư phạm được thôi. Mà phải là đoàn viên cơ”. “Sư phạm cũng tốt. Thế con chưa là đoàn viên a?”. Tôi lắc đầu và ngỡ ngàng khi nghe Bố nói một câu chẳng liên quan: “Có ai biết Bố là Lê Đạt đâu nhỉ?”.

4- Rồi tôi cũng được vào Đoàn, chuyến vét trước kỳ thi đại học. Cứ ngỡ là chuyện nghiễm nhiên phải thế cho đến khi Bố mất.

Ngày giỗ đầu Bố, một bác khách lạ tóc bạc như cước và đẹp lão hỏi tôi: “Nhà cháu có ai học đại học?”. “ Dạ, cháu.” “Bố cháu quan tâm đến việc học của cháu lắm đó.” “Sao bác biết ạ?”. “Thì bác gặp Bố cháu ở Bộ Đại học. Bố cháu đến vì việc vào Đoàn của cháu. Từ đó bác mới biết, mới ngưỡng mộ, mới quý Bố cháu. Bố cháu có khi còn không biết bác đâu.” Và bác kể:

- Bác làm việc ở phòng bên. Bỗng nghe tiếng đập bàn và tiếng nói rất to: “Các anh làm thế là vi phạm nhân quyền! Con tôi có tội gì mà các anh lại trút xuống đầu nó? Thật khốn nạn! Nếu tôi có tội, các anh kỷ luật tôi chứ sao lại trút lên đầu con tôi? Mà tôi có tội gì? Tôi sẽ kiện! Kiện các anh vi phạm luật trẻ em!”.

Câu chuyện của bác làm tôi nhớ đến cái gõ đầu của cô giáo chủ nhiệm trong một lần gặp mặt cũng sau khi Bố mất: “Tôi đến khổ vì cái chuyện vào Đoàn của chị!”. “Là em không ngoan ha cô?” “Không! Vì cái lý lịch!”.

5- Câu nói của cô khiến tôi nhớ lại năm học lớp 9 của mình.

Vừa vào đầu năm, cậu bạn học từ tấm bé của tôi bô bô khi bước vào lớp: “Bố cái Liên là phản động chúng mày ạ.” Cậu bạn ngồi cạnh tôi đang tâng cầu, hỏi: “Bố nó sỏ nhầm giầy a?”.

Và thầy phó chủ nhiệm dạy Lý kiêm phó bí thư Đoàn trường thì luôn để mắt đến tôi. Không hiểu sao tôi lại nhớ lời Bố dạy từ hồi bé rằng để thể hiện sự tôn trọng thì phải nhìn vào mắt người đó thế là tôi cũng nhìn thầy. Trong lúc nhìn ấy, tôi thắc mắc: “Sao thầy hay nhìn mình? Hay thầy thích mình? Chắc không phải vì mình không xinh lại học không giỏi. Tại sao nhỉ?”...

Cái “tại sao” từ năm 15 tuổi ấy đến lúc hơn 50 tuổi tôi mới hiểu. “Vì cái lý lịch”! Vì cái tên Lê Đạt của Bố!