Tino Cao

Hôm nay, đọc vài status trên Facebook của mấy bạn cũng khá đình đám trong giới chữ nghĩa, tôi thấy rất buồn cười trước những lập luận được đưa ra để biện hộ cho cách Ocean Vuong lí giải từ “chính xác” trong tiếng Việt. Chuyện đã được bàn tán từ mấy năm trước, nay lại được khơi lên, kéo theo những lời biện hộ còn “thú vị” hơn cả phát biểu của nhà thơ. Trong cuộc phỏng vấn đăng trên tạp chí văn học The White Review tháng 3 năm 2022, Ocean Vuong giải thích rằng từ “chính xác” có nghĩa là “clear as corpse”, tức là “rõ như xác chết”. Từ cách hiểu ấy, anh liên hệ đến lịch sử chiến tranh của Việt Nam, đại loại là kinh nghiệm về cái chết đã ăn sâu vào ngôn ngữ đến mức trở thành phương tiện diễn đạt sự minh xác. Cách lí giải này nghe có vẻ sâu sắc, giàu tính biểu tượng, lại phù hợp với những suy tư về chiến tranh, kí ức và chấn thương, là những mô-típ thường xuất hiện trong sáng tác của Ocean Vuong. Tiếc rằng toàn bộ suy luận ấy xuất phát từ sai lầm sơ đẳng về từ nguyên. Chữ “xác” trong “chính xác” hoàn toàn không mang nghĩa xác chết. Buồn cười hơn cả là khi sai lầm ấy được chỉ ra, vẫn có những người giàu chữ nghĩa tìm cách biện hộ, kiểu như trí tưởng tượng của nhà thơ có thể thay thế kiến thức ngôn ngữ học.

“Chính xác” là từ Hán Việt. Chữ “chính” có nghĩa là đúng, ngay; chữ “xác” có nghĩa là chắc chắn, xác thực. Cả hai kết hợp để biểu thị tính đúng đắn, phù hợp với sự thật hoặc với đối tượng được mô tả. Chữ “xác” hoàn toàn không mang nghĩa xác chết. Sự trùng âm giữa hai tiếng “xác” không chứng minh chúng có quan hệ về từ nguyên. Đây là kiến thức cơ bản về cấu tạo từ Hán Việt, có thể kiểm tra trong bất cứ từ điển Hán Việt nghiêm cẩn nào.

Đáng bàn là Ocean Vuong đã biến liên tưởng sai lầm ấy thành nhận định về văn hóa và lịch sử Việt Nam. Theo logic của anh ấy, việc người Việt sử dụng từ “chính xác” phản ánh kinh nghiệm chiến tranh lâu dài, khiến cái chết trở thành hình ảnh biểu đạt sự rõ ràng. Suy luận này phạm phải hai sai lầm liên tiếp. Trước hết là sự nhầm lẫn về từ nguyên, sau đó là việc dùng sự nhầm lẫn ấy để giải thích tâm thức của cộng đồng ngôn ngữ. Một nhận xét nghe có vẻ thâm thúy vẫn có thể hoàn toàn vô nghĩa nếu tiền đề của nó sai.

Về phương diện ngôn ngữ học, cần phân biệt liên tưởng cá nhân với lịch sử hình thành và sử dụng từ ngữ. Nhà thơ có thể tự do liên kết âm thanh, hình ảnh và ý nghĩa, kể cả khi những liên kết ấy chưa hề tồn tại trong cấu trúc ngữ nghĩa thông thường. Chính năng lực sáng tạo ấy làm nên sức hấp dẫn của thi ca. Tuy nhiên, khi Ocean Vuong tuyên bố rằng trong văn hóa Việt Nam, “chính xác” có nghĩa là “clear as corpse”, tức là anh ta đã đưa ra một khẳng định có tính ngôn ngữ học và văn hóa học. Khẳng định ấy đòi hỏi phải có dẫn chứng, trong khi quyền tự do sáng tạo của thi sĩ không thể tùy tiện biến một cách hiểu sai lầm thành một sự thật.

Đây cũng là vấn đề phương pháp luận trong nghiên cứu văn hóa. Một người như Ocean Vuong phải hiểu điều ấy. Ngôn ngữ phản ánh lịch sử xã hội, nhưng mối quan hệ ấy phức tạp hơn nhiều so với việc tìm thấy âm tiết gợi liên tưởng rồi lại suy diễn về tâm thức dân tộc. Vốn từ của tiếng Việt được hình thành từ nhiều nguồn, chịu ảnh hưởng của giao lưu văn hóa, tiếp xúc ngôn ngữ và những biến đổi ngữ nghĩa kéo dài hàng thế kỉ. Một từ Hán Việt như “chính xác” không thể mặc nhiên được xem nó là sản phẩm của kinh nghiệm chiến tranh của người Việt. Đương nhiên không thể từ cách hiểu sai về từ ấy mà kết luận rằng dân tộc Việt Nam quan niệm sự chính xác bằng hình ảnh xác chết.

Phát biểu của Ocean Vuong còn cho thấy nguy cơ khác trong cách trình bày văn hóa Á Đông trước công chúng phương Tây. Chuyện nhảm nhí này tôi từng chứng kiến nhiều rồi, nhất là ở xứ Mĩ này. Khi sử dụng lịch sử chiến tranh và nỗi đau dân tộc để giải thích cách nói thông thường, người phát biểu có thể tạo ra hình ảnh văn hóa vừa xa lạ vừa bi thương, cố tình gây ấn tượng với người nghe không biết tiếng Việt. Những liên tưởng như thế hấp dẫn vì chúng đáp ứng nhu cầu tìm kiếm chiều sâu biểu tượng trong đời sống của các cộng đồng từng chịu đựng nỗi đau của chiến tranh và di dân. Nhưng sự hấp dẫn của diễn ngôn không bảo đảm tính xác thực của tri thức. Lịch sử Việt Nam đủ phức tạp và đau thương để cần được tìm hiểu thấu đáo bằng sử liệu chứ không phải bằng cách đi vay mượn những liên tưởng từ nguyên sai lệch.

Cần công bằng với Ocean Vuong ở vấn đề ngôn ngữ của di dân. Tiếng Việt là ngôn ngữ đầu tiên của anh, như bản thân anh đã khẳng định trong cuộc trò chuyện do City Arts & Lectures công bố hồi đầu tháng 2 năm 2020. Trong bài tự thuật Surrendering, đăng trên The New Yorker năm 2016, Ocean cũng kể rằng anh sống trong môi trường gia đình sử dụng tiếng Việt trước khi học tiếng Anh ở trường. Nghiên cứu về ngôn ngữ di sản (heritage language) cho thấy người di dân có thể tiếp nhận tiếng mẹ đẻ từ thời thơ ấu nhưng phát triển khả năng đọc, viết và tư duy học thuật chủ yếu bằng ngôn ngữ của xã hội tiếp nhận. Vì vậy, việc Ocean Vuong sáng tác xuất sắc bằng tiếng Anh không đương nhiên bảo đảm kiến thức sâu rộng của anh về tiếng Việt, nhất là về từ nguyên học. Đó là thực tế ngôn ngữ xã hội học, không liên quan đến việc phán xét căn cước hay tư cách văn hóa của người di dân.

Vấn đề của Ocean Vuong nằm ở thái độ đối với tri thức. Anh hoàn toàn có thể nói rằng âm “xác” gợi cho mình hình ảnh xác chết và từ liên tưởng ấy phát triển thành ẩn dụ thi ca. Cách diễn đạt đó hợp lệ trong sáng tạo nghệ thuật. Nhưng anh đã phát biểu như thể liên tưởng cá nhân là đặc tính ngữ nghĩa được cộng đồng Việt Nam thừa nhận. Đáng chú ý, cách giải thích này còn xuất hiện trong cuộc trò chuyện với nhà văn Dao Strom, công bố trên diaCRITICS năm 2021. Như vậy, đây không phải là chuyện lỡ lời trong buổi phỏng vấn. Nó cho thấy sự thiếu kiểm chứng đối với nhận định mà anh sử dụng để bàn luận về văn hóa.

Nhân đây, có thể nhìn sang phản ứng của những người trót thần tượng hóa Ocean Vuong. Yêu thích nhà văn, ngưỡng mộ tài năng và xúc động trước tác phẩm của anh ấy là quyền của độc giả. Nhưng sự ngưỡng mộ sẽ trở nên nhảm nhí khi người đọc cảm thấy có bổn phận biện hộ cho mọi phát biểu của thần tượng, kể cả những sai lầm có thể kiểm chứng quá dễ dàng. Trong tâm lí học truyền thông, quan hệ cận xã hội (parasocial relationship) giúp giải thích tình trạng người hâm mộ hình thành sự gắn bó cảm xúc với nhân vật công chúng. Khi sự gắn bó ấy trở thành thành tố của bản sắc cá nhân, lời phê bình thần tượng bị tiếp nhận như sự công kích đối với bản thân người hâm mộ. Họ có xu hướng tìm cách hợp lí hóa sai lầm thay vì xem xét chứng cứ.

Trong trường hợp Ocean Vuong, kiểu biện hộ thường gặp nhất là viện dẫn tính sáng tạo và quyền tự do sử dụng ẩn dụ của nhà thơ. Lập luận ấy, về thực chất, là đánh tráo vấn đề. Không ai có thể dùng từ điển để quy định thi sĩ phải tưởng tượng thế nào. Nhưng cũng không ai có thể viện dẫn thi ca để phủ nhận kiến thức ngôn ngữ học đã được xác lập. Nếu mọi sai lầm đều được nâng lên thành biểu hiện của thiên tài, phê bình văn học sẽ biến thành hoạt động tán tụng, còn độc giả hoàn toàn đánh mất khả năng phân biệt sáng tạo nghệ thuật với sự phô diễn kiến thức thiếu căn cứ.

Buồn cười là có những người vì quá sùng bái Ocean Vuong mà tìm mọi cách biện hộ cho sai lầm của anh. Tài năng văn chương không bảo đảm sự am hiểu về ngôn ngữ học, sử học hay văn hóa Việt Nam. Ocean Vuong không làm mất đi giá trị văn chương của anh ấy chỉ vì giải thích sai chữ “xác”; nhưng sai lầm ấy cũng không trở thành một phát hiện độc đáo chỉ vì người phát biểu là Ocean Vuong. Khi người hâm mộ viện dẫn danh tiếng để biện hộ cho điều sai, họ chỉ phơi bày sự yếu kém trong tư duy phê bình. Có lẽ cái nhảm của Ocean Vuong vẫn còn dễ hiểu hơn cái nhảm của những người Việt nói tiếng Việt đang cố gắng chứng minh rằng anh ta có lí.

Đoạn Ocean Vuong giải thích nghĩa từ "chính xác" trong bài trả lời phỏng vấn ngày 13.10.2021, The White Review số 32, tháng 3.2022. Alok Vaid-Menon, Interview with Ocean Vuong, https://www.thewhitereview.org/feature/interview-with-ocean-vuong/

Đoạn Ocean Vuong giải thích nghĩa từ "chính xác" trong bài trả lời trò chuyện với Dao Strom ngày 13.10.2021. Thị Minh Huyền Nguyễn, Obliterating Form, Recasting Language, Elongating Time: A Conversation Between Ocean Vuong and Dao Strom,

https://diacritics.org/2021/10/obliterating-form-recasting-language-elongating-time-a-conversation-between-ocean-vuong-and-dao-strom/