Ngu Yên

Thay vì nói bạn chịu khó đọc hết bài thơ này vì tôi biết bạn vừa nhìn thấy bài thơ dài nhòng, thì có cảm giác muốn lướt sóng, tôi xin mời bạn chậm lại, lấy hơi, thích thú đọc bài thơ này, đến lần thứ ba, bạn sẽ thấy có điều gì đó mà bạn đã đọc 94 chữ KHÁC và không đọc được một chữ KHÁT nào mà bài thơ vẫn khát.

Bài thơ bắt đầu:

NGÕ TẠM THƯƠNG, 2 GIỜ SÁNG THÈM MÌ GÓI

một song cửa khác, một màu sáng khác
một hơi gối khác, một giọng cười khác
một vòi tắm khác, một sợi tóc khác
một phòng thuê khác, một gương ẩm khác
một đôi mắt khác, một buồng ngực khác
một ngộp thở khác, một tỉnh bơ khác
một chai bia khác, một thành phố khác
một cơn nhạc khác, một lúc nhúc khác
một ngã giá khác, một trả giá khác
một nhẫn nhục khác, một tàn nhẫn khác
một cảm giác khác, một liều mạng khác
một tưởng bở khác, một sặc máu khác
một chót lưỡi khác, một màn phone khác
một chai sạm khác, một mềm môi khác
một thấm thía khác, một ân cần khác
một tấm lòng khác, một ân hận khác
một ngõ hẻm khác, một mùi nướng khác
một thịnh soạn khác, một tanh tanh khác
một ngồi chơi khác, một thôi về khác
một ngáp dài khác, một người đẹp khác
một nếp nhăn khác, một trần truồng khác
một ngày xưa khác, một hun mũi khác
một số tiền khác, một phỉ nhổ khác
một danh tiếng khác, một đám đông khác
một lâu năm khác, một trở mặt khác
một đám ma khác, một thẻ nhớ khác
một hoài công khác, một trôi xóa khác
một tuổi trẻ khác, một mùa hè khác
một bình yên khác, một cơn ghiền khác
một ngụy biện khác, một lần này khác
một người người khác, một loang vữa khác
một cô lậm khác, một trây úng khác
một xù lông khác, một lăn tăn khác
một tranh ăn khác, một lăng xăng khác
một lủi nhủi khác, một hết tiền khác
một đổ thừa khác, một chùa chiền khác
một tiếng mẹ khác, một oằn thâm khác
một quê quán khác, một khốn nạn khác
một trần gian khác, một vùng vẫy khác
một can đảm khác, một căn cước khác
một nhừ đòn khác, một hạnh phúc khác
một bài thơ khác, một thất bại khác
một tỉnh giấc khác, một trò cười khác
một hồn nhiên khác, một thòng lọng khác
một hôm qua khác
một mùi da thịt mồ hôi khác
một tiếng chân ngoài hành lang khác

ĐỌC

“Một bài thơ khác.” Câu này của tôi không phải của Nguyễn Hoàng Nam và đúng như vậy, đây là một bài thơ khác.

Khác, có nghĩa không giống những bài thơ thường thấy. Bài này có cá tính riêng, có nội dung xây dựng bởi những tứ thơ đặt cạnh bên nhau, không giải thích, không liên lạc, chỉ sắp bên nhau để tự chúng nó nói với người đọc, theo những thứ tự bất ngờ khi người đọc bắt được ý nào lòi ra, nắm được lý do tại sao tác giả dùng tứ thơ này và không chắc là đúng.

Đây cũng là một phần của loại thơ Khái niệm (conceptual poetry). Phong trào này bắt đầu từ năm 2000. Ý tưởng chính là ý niệm hoặc quy trình tạo ra bài thơ quan trọng hơn cảm xúc hay vẻ đẹp của câu chữ. Bạn thấy, bài thơ dựng bởi một cấu trúc không theo thời gian mà trong không gian thì lởm chởm qua một thủ pháp ngôn ngữ cần quan tâm 94 chữ KHÁC + 94 chữ MỘT để nói lên chữ KHÁT.

.

Khi tôi đọc lần đầu:

Bài mở bằng “tiếng gọi ngoài hành lang”, “mùi da thịt mồ hôi”, “ngày mai”. Rồi lặp lại trong đoạn kết bằng “hôm qua”, “mùi da thịt mồ hôi”, “tiếng chân ngoài hành lang”. Ba hình ảnh được đảo thứ tự, như ảnh phản chiếu trong gương. “Ngày mai” thành “hôm qua”, nghĩa là tương lai chỉ là quá khứ lặp lại. “Tiếng gọi” (có người đến) thành “tiếng chân” (có người đi). Vòng tròn khép lại, không có lối ra.

Thân bài thơ giống một chuỗi liệt kê ngẫu nhiên, thậm chí có vẻ như một trò chơi ngôn ngữ. Nhưng đọc chậm, tôi từ từ nhận ra bên dưới sự liệt kê là một cuộc đời trăn trở, một không gian sinh tồn và một thân phận con người. Bài thơ không có nhân vật, không có câu truyện, không tỏ lộ cảm xúc, không điềm chỉ bí ẩn cao siêu. Chỉ mở ra. Mỗi vế, 94 vế, mở ra, rồi gợi ý bằng từ “khác.”

một mùi da thịt mồ hôi => khác

một buồng ngực => khác

Và khác là không phải, là ngược lại, là thứ gì không giống thứ vừa nói. Khác một mùi da thịt mồ hôi. Khác một buồng ngực. 94 lần khác với ý nghĩa đen của cụm từ thơ phía trước, khiến cho người đọc cảm thấy rối. Và chính vì rối nên cần đọc lại.

Khi tôi đọc lần thứ hai:

Tôi nhận ra, mỗi dòng có hai vế đối nhau: “nhẫn nhục / tàn nhẫn”, “tấm lòng / ân hận”, “hạnh phúc / nhừ đòn”, “hồn nhiên / thòng lọng”. Cặp “ngã giá / trả giá” đặc biệt vì “trả giá” vừa là mặc cả vừa là gánh hậu quả. Tôi cũng nhận ra vần lưng: “lăn tăn / tranh ăn / lăng xăng”, “hết tiền / chùa chiền”, “ngộp thở / tỉnh bơ”. Nhạc tính này vang ngầm khiến bài thơ đọc lên giống một đoạn nhạc lặp (loop) kiểu post-punk, rất hợp với tinh thần The Smiths, ai đó mà ông đề tặng từ đầu.

Vượt qua tứ thơ ngổn ngang, lởm chởm, đọc kỹ tôi bắt gặp một tiến trình ngầm, tương tự như hidden current của phép viết văn xuôi. Bài thơ bắt đầu từ cảm giác thân thể (“mùi”, “gối”, “vòi” “tắm”), chuyển sang giao dịch (“ngã giá”, “số tiền”), rồi đến “danh tiếng” và “đám ma”, tiếp theo là “chùa chiền”, “tiếng mẹ”, “quê quán”, và cuối cùng là “thòng lọng”. Nhịp điệu bình thản che giấu sự tụt dần vào tuyệt vọng, nên khi chữ “thòng lọng” xuất hiện, thì đúng một câu chuyện khác sẽ tái diễn rồi câu chuyện khác sẽ lặp lại. Khác diễn nghĩa là luôn luôn khác.

Rồi câu hỏi hiện ra: Tại sao thèm mì gói? Tại sao 2 giờ sáng? Tại sao suốt 50 dòng thơ không thấy mì gói? Không thấy 2 giờ sáng? Tôi đọc thơ của nhà thơ này nhiều và lâu, tôi biết ông ta tửng nhưng tửng một cách sâu, vì vậy, cái tựa đề khiến tôi muốn truy lùng.

“ngõ tạm thương,” ông không viết hoa trong bài thơ khiến cái bối rối gia tăng. Ngõ Tạm Thương là một ngõ có thật ở phố cổ Hà Nội, nhưng không thấy Hà Nội khác trong thơ, vì vậy “tạm thương” có nghĩa là “thương tạm.” Thương tạm những thứ KHÁC.

2 giờ sáng, giờ này dễ đói, ăn nhanh, rẻ, tại chỗ, là mì gói. Trong bài thơ không có mì gói, khiến cho mì gói trở thành một ẩn dụ những thứ tầm thường, rẻ rúng và dễ nuốt nhanh một cách KHÁC.

Hầu hết từ trong tựa đề không có trong bài thơ, ông này muốn làm gì? Ông muốn người đọc phải thắc mắc, phải đọc lại, phải tìm cho ra thương tạm những thử tưởng chừng như vậy mà lại KHÁC, là gì?

Và tôi đọc lại lần thứ ba: Ba lần đọc một bài thơ có giá trị là tiêu chuẩn căn bản để thưởng thức thơ.

Lần này tôi phát giác ra: 94 lần MỘT dùng để khẳng định những thứ sau chữ một là có thật. Một phòng, một đôi mắt, một đám ma, một cảm giác… vân vân… ông đã từng trải nghiệm. Cú đá hậu nằm nơi chữ KHÁC. Điều ông thực sự muốn nói là những thứ khác với những thứ có thật, nghĩa là 50 dòng thơ, 94 đối tượng thơ, 94 thứ trình bày là không có. Chữ KHÁC khiến cho những thứ đang hiện diện chỉ còn là cái bóng, còn những thứ KHÁC ông chưa nói tới hoặc sẽ không bao giờ nói.

Khám phá tiếp theo là THÈM. Thèm có ở tựa đề mang theo ngụ ý: không thèm những thứ ông đã nói trong bài thơ, mà ông thèm những thứ đó trong cái KHÁC: hình hài khác, bản chất khác, tinh thần khác, ý nghĩa khác… KHÁC trở thành KHÁT. Khát khao là một cách đọc khác về sự bất lực của con người trong việc giữ lại bất cứ điều gì nguyên vẹn. Sâu hơn chút nữa, đời người là một chuỗi những cái khác nhau, nhưng không phải cái khác nào cũng đưa ta đến một con người khác. Và nỗi khát khao đó, thèm thuồng đó biến thành động lực dồn nén lâu ngày cho đến một hôm bật ra thơ.

Tôi đúc kết sau ba lần đọc:

Nguyễn Hoàng Nam không làm nhiều thơ, mặc dù ông xuất hiện từ thời hoàng kim của văn thơ hải ngoại, thập niên 80. Bài ngõ tạm thương, 2 giờ sáng thèm mì gói không phải là bài thơ cố làm đẹp cuộc sống. Bài thơ có một chút Bukowski ở chất đời sống bụi bặm, một chút Allen Ginsberg ở nhịp liệt kê và sự phóng túng, có cái riêng “tửng” trong khả năng suy tưởng KHÁC.

Đây là một bài thơ khác về hình thức, biến một cấu trúc ngữ pháp đơn giản thành cả một thế giới riêng và hiểu ngược. Bài thơ nói về cô đơn đô thị, tình dục sang sảng và sự trống rỗng, nhưng không bằng lời than thở mà bằng lời mô tả lạnh, súc tích. Còn hình thể lộn xộn, thô, bất cần là cách thể hiện khả năng mỹ học của thơ.

Ngu Yên đọc 30 tháng 10 năm 2026