Trần Hậu

Philippe Jaenada

Ngày 3/11/2026, tại nhà hàng Drouant ở Paris, Philippe Jaenada, 62 tuổi, được trao giải Goncourt cho cuốn tiểu thuyết thứ 13 mang tên L’Inconnue du quai de Javel (Người phụ nữ vô danh bên bến cảng Javel). Tác phẩm dày 528 trang, xuất bản tháng 8/2026 bởi nhà xuất bản Flammarion. Cuốn sách nhận được 6/9 phiếu của hội đồng giám khảo, trong khi đối thủ gần nhất là nhà văn Yannick Haenel nhận 3 phiếu.

Một ngày sau lễ trao giải, trả lời phỏng vấn Đài France Inter, Jaenada cho biết ông đã ba lần sử dụng AI trong quá trình viết tiểu thuyết: để tìm hiểu một số vấn đề kỹ thuật, kiểm tra một chi tiết và thử nghiệm khả năng sáng tạo văn bản. Trong đó, ông giữ lại nguyên vẹn một câu do ChatGPT viết trong bản thảo cuối cùng mà không đánh dấu hay tiết lộ cho độc giả biết.

Nhà văn cho biết ông đã thông báo bí mật này với cả 9 thành viên hội đồng giám khảo sau lễ trao giải. Ông muốn biến việc tìm ra câu văn do AI tạo ra thành một trò chơi, qua đó thử xem độc giả có thể phân biệt được văn bản do con người và máy móc sáng tác hay không.

Cuốn tiểu thuyết của Jaenada dựa trên một vụ án có thật: vụ sát hại Louise Canso, cô gái trẻ từ vùng Bretagne đến Paris làm người mẫu cho các họa sĩ ở khu Montparnasse. Cô bị sát hại năm 1949, nhưng vụ án đến nay vẫn chưa được làm sáng tỏ.

Trong quá trình nghiên cứu, Jaenada từng đặt ra một câu hỏi khá đặc biệt: Nước trên mặt đường ướt hay tóc ướt khô nhanh hơn? Ông đã hỏi cả ChatGPT và Claude để so sánh câu trả lời. Tuy nhiên, kết quả nhận được lại kỳ lạ và mâu thuẫn đến mức ông quyết định đưa chính cuộc thử nghiệm này vào tiểu thuyết, kèm theo những nhận xét của mình. Nội dung được trình bày trong bốn trang, từ trang 237 đến 240.

Jaenada khẳng định ông không giao cho AI nhiệm vụ viết thay mình. Công nghệ này chỉ được sử dụng như một công cụ hỗ trợ nghiên cứu và thử nghiệm.

Lời thừa nhận của Jaenada được đưa ra trong bối cảnh giới văn học Pháp vừa trải qua một vụ tranh cãi liên quan đến việc sử dụng AI trong sáng tác.

Trước đó, nhà văn người Canada gốc Haiti Télison Orélien từng được đánh giá là một ứng viên đáng chú ý của giải Goncourt với cuốn tiểu thuyết C’était ça ou mourir (Không làm thế thì chỉ có chết). Tuy nhiên, sau khi xuất hiện những cáo buộc cho rằng tác phẩm sử dụng đáng kể nội dung do AI tạo ra, nhà xuất bản đã tiến hành kiểm tra và Viện Hàn lâm Goncourt quyết định loại cuốn sách khỏi danh sách tranh giải.

Orélien phủ nhận việc giao cho AI viết tiểu thuyết, cho rằng ông chỉ sử dụng công nghệ này để hỗ trợ nghiên cứu. Vụ việc cũng làm dấy lên nghi vấn về độ tin cậy của các phần mềm phát hiện văn bản do AI tạo ra, bởi những công cụ này chủ yếu dựa vào đặc điểm thống kê của văn bản và không thể xác định chính xác tuyệt đối nguồn gốc nội dung.

Sau vụ việc, Chủ tịch Viện Hàn lâm Goncourt Philippe Claudel cho biết tổ chức này cần xem xét lại quy chế, trong đó có khả năng quy định rõ giải thưởng chỉ dành cho những tác phẩm do con người sáng tác.

Tuy nhiên, trường hợp của Jaenada có những điểm khác biệt. Nhà văn đã công khai việc sử dụng AI ngay trong cuốn sách, đồng thời chủ động giải thích về các thử nghiệm của mình sau khi nhận giải. Ông không che giấu việc sử dụng công nghệ, dù vẫn giữ kín câu văn do ChatGPT tạo ra.

Jaenada cho rằng các nhà văn không nên quay lưng với công nghệ mới. Theo ông, AI đã xuất hiện và sẽ ngày càng phổ biến, vì vậy điều cần thiết là học cách sử dụng nó mà không để công nghệ thay thế con người.

Trong một cuộc phỏng vấn hồi tháng 10 với báo 20 Minutes, ông từng dự đoán AI có thể trở thành công cụ tạo ra số lượng văn bản lớn nhất thế giới trong tương lai gần. Nhà văn cũng không loại trừ khả năng một số tiểu thuyết sẽ có những chương được ghi rõ là do AI viết.

Ông so sánh việc sử dụng AI trong văn học với các kỹ xảo đặc biệt trong điện ảnh: sự hiện diện của công nghệ không đồng nghĩa với việc tác phẩm mất đi giá trị nghệ thuật. Điều quan trọng là tác giả sử dụng công cụ đó như thế nào và có minh bạch với độc giả hay không.

Theo Jaenada, việc đưa AI vào quá trình nghiên cứu cuốn tiểu thuyết còn giúp ông tạo ra sự đối chiếu giữa hai thời đại: Paris cuối những năm 1940 và thế giới công nghệ hiện đại. Qua đó, ông muốn khám phá những gì đã thay đổi, những gì vẫn còn nguyên vẹn và cách thức tư duy của con người biến chuyển theo thời gian.

Câu chuyện của Jaenada cho thấy giới văn học đang đứng trước một vấn đề mới: ranh giới giữa việc sử dụng AI như công cụ hỗ trợ và việc để công nghệ tham gia trực tiếp vào quá trình sáng tạo. Trong khi các tổ chức văn học vẫn đang tìm kiếm những quy định phù hợp, quan điểm của nhà văn Pháp khá rõ ràng: cần học cách sử dụng AI, nhưng không được để nó thay thế khả năng sáng tạo của con người.