Bảo Chân dịch từ tập The Glass Essay của Anne Carson,

https://www.poetryfoundation.org/poems/48636/the-glass-essay

Tôi nghe tiếng canh cách trong cơn mơ

Đêm rỏ giọt từ chiếc vòi bạc

xuống sau lưng tôi

Lúc ấy 4 giờ sáng. Tôi thức dậy. Tôi nghĩ

đến người đàn ông

đã bỏ tôi mà đi hồi tháng Chín.

Anh ấy là Law.

Trên mặt tôi, trong tấm gương nhà tắm

những vệt trắng chảy loang dài

Tôi rửa mặt và trở lại giường

Ngày mai tôi sẽ đi thăm mẹ.

BÀ ẤY

Mẹ tôi sống ở vùng hoang sơ miền Bắc

Mẹ sống một mình

Ở nơi mùa xuân buông xuống sắc lẹm như dao

Ở nơi tôi đi tàu đến, ngày ngày mang theo nhiều sách

vài cuốn mang cho mẹ, vài cuốn cho tôi

tôi mang cả tuyển tập Emily Bronté

Nữ văn nhân tôi yêu mến nhất.

hiện thân nỗi sợ lớn trong lòng, tôi hằng muốn đối mặt

Mỗi khi về thăm mẹ

Tôi thấy như mình hoá thành Emily Bronté.

Cuộc đời cô độc bủa vây tôi như đầm lầy

Tấm thân thô kệch, tôi lê dài qua bùn lầy, như hoá kiếp bà ấy

Rồi lập tức chết đi khi tôi đặt chân vào nhà bếp

Chúng ta cần thứ thịt gì, hỡi Emily?

CHÚNG TÔI

Ba người đàn bà thinh lặng bên bàn ăn.

Căn bếp mẹ u tối và chật chội nhưng ngoài cửa sổ

đầm lầy tê cóng hoá băng.

Dài miên man xa ngút tầm mắt

qua dặm đất phẳng lặng tới bầu trời trắng xóa đặc quánh.

Mẹ và tôi nhâm nhi món xà lách.

Đồng hồ treo tường vang tiếng trầm buồn, đứt quãng, giật nẩy

mỗi khi kim phút vượt qua vạch số mười hai.

Tôi đọc sách của Emily ở trang 216, tôi dựng sách tựa vào hũ đường

thi thoảng lén ngắm nhìn mẹ.

Trăm ngàn câu hỏi túa ra từ trong trí óc tôi.

Mẹ thì chăm chú vào đĩa xà lách của bà.

Tôi lật tiếp sang trang 217.

“Trong lúc tháo chạy sống chết qua nhà bếp, tôi xô ngã Hareton,

thằng nhỏ ấy đang treo ngược bầy chó con

lên lưng ghế ngay cửa ra vào. . . .”

Như thể tất cả chúng ta bị hạ xuống một khí quyển thủy tinh.

Thi thoảng, những lời kể xuyên vọng màng tinh thể.

Lô đất phía sau bị đánh thuế. Dưa hấu không ngon,

chưa đến mùa để ăn dưa.

Thợ hớt tóc trong trấn đi tìm Chúa, cửa tiệm đóng ngày thứ Ba.

Lại có chuột trong ngăn kéo đựng khăn lau tách trà.

Mấy viên phân nhỏ. Chúng gặm mất

mấy góc khăn giấy nhỏ, giá mà chúng biết

khăn giấy dạo này đắt đỏ thế nào.

Đêm nay mưa.

Ngày mai mưa.

Ngọn núi lửa Philippines bùng cháy lại. Bà ấy tên gì nhỉ

Anderson chết rồi, chứ không phải Shirley

cô ca sĩ opera. Người da đen.

Bị ung thư.

Con không ăn phần rau trang trí sao, không thích ớt chuông sao?

Ngoài cửa sổ tôi nhìn thấy lá khô chao đảo trên đồng bằng

và cặn tuyết bị hoen ố vì rác thông.

Ở giữa đầm lầy

có vạt đất lõm xuống thành một khoảng trũng,

băng đã bắt đầu chảy tan.

Dòng nước đen ngòm trải rộng

sủi bọt trào cơn giận dữ. Mẹ bỗng dưng lên tiếng.

Việc trị liệu tâm lý không giúp gì nhiều cho con, phải không?

Con vẫn chưa quên được hắn.

Mẹ là vậy luôn biết cách tóm gọn câu chuyện.

Mẹ chưa từng quý mến Law cho lắm

nhưng mẹ vui vì biết tôi có một người đàn ông và sống tốt cuộc đời.

Thì thôi, hắn là kẻ chỉ nhận còn con là người cho, mẹ mong con an ổn,

đó là những điều mẹ nói sau khi đã gặp anh ta.

Cho và nhận với tôi chỉ là những ngôn từ trống rỗng

khi ấy. Tôi chưa từng yêu ai dạo trước.

Chuyện giống như chiếc bánh xe lao xuống dốc.

Nhưng sớm mai này khi mẹ còn ngủ

và tôi ở tầng dưới đọc đến một cảnh trong Đồi gió hú

khi Heathcliff bấu chặt lấy khung cửa sổ giữa trời bão tố

Hãy vào đi! Hãy vào đi! với hồn ma tình yêu trong tim hắn,

tôi khuỵu gối quỳ trên thảm, nức nở bật khóc.

Bà ấy là vậy, giỏi treo ngược lũ chó con,

bà Emily ấy.

Không giống như uống một viên aspirin đâu mẹ, tôi đáp lời yếu ớt.

Bác sĩ Haw bảo nỗi đau là một hành trình dài.

Mẹ nhíu mày. Điều đó thì giúp được gì

tất cả sự khuấy động quá khứ này?

Ôi – tôi chìa ra hai tay –

Để con trấn áp được nó! Tôi nhìn thẳm sâu trong mắt mẹ.

Mẹ nhoẻn cười. Ừ, con sẽ thắng mà.

KẺ NHÌN

Kẻ nhìn,

Emily là vậy, luôn phát âm sai từ này[1]

Kéo theo bao nhầm lẫn

Ví như

dòng đầu tiên của thi khúc Nói cho em có phải mùa đông về[2]?

trong ấn phẩm Shakespeare Head

Bà lại viết thành có kẻ nhìn

Kẻ nhìn, cũng chính là bà ấy

Bà nhìn Chúa và con người, nhìn đồng hoang nổi gió và đêm mời gọi

Bà nhìn những mắt sâu, những ngôi sao, bên trong, bên ngoài, thời tiết thực tại

Bà nhìn những thanh thời gian nát tan

Bà nhìn những cơ hàn giữa lòng thế giới,

rộng mở

Làm người nhìn không phải là chọn lựa

Mà bởi vì không thoát được tình thế

Như người bơi không tìm thấy mõm đá

để bước ra khỏi biển nước lúc chiều mơ

rồi giũ nước tung toé khắp bờ

Là người nhìn, không gì buồn chẳng gì vui

cho dẫu bà viết những từ ấy thành câu

như đã viết cảm xúc và hoan lạc trong tiểu thuyết

như đã kể việc của kẻ nhìn bằng uyển ngữ

Thì hắn không được gọi tên

Hắn hoàn toàn trong suốt

Đôi khi bà gọi hắn là Ngài

“Emily quét thảm trong phòng khách.”

Charlotte đã kể như vậy năm 1828.

Dù ở nhà bà ấy vẫn kín đáo

Và không thể mắt nhìn mắt với người lạ ở ngoài kia

Emily đã sống đời vụng về e ngại

sống qua năm tháng trống trải làm sững sờ các tiểu sử gia

Có người nói cuộc đời bà cằn cỗi u buồn

Không hào hứng, không nổi bật, gặm nhấm niềm thất vọng

có người nói, đời tuyệt vọng.

Có người nói, giá là nam nhân, bà đã là nhà hàng hải đại tài,

Mặc kệ đời

Emily tiếp tục quét những thị phi vào tấm thảm,

Tại sao vứt bỏ cả thế giới.

Với một người có kết nối với Ngài

thế giới giống như một câu văn dang dở

Nhưng, xen giữa những người hàng xóm thường kể

khi bà trở về sau cuộc đi bộ quanh đồng hoang

với gương mặt “rạng ngời thần sắc”

và chị gái bà thì kể

rằng Emily chưa từng người bạn nào trong đời

là một khoảng trống cho linh hồn nhỏ chân thật

lén xuyên qua.

Nó lượn sát sống thuyền – phần chìm sâu trong nước,

không nhìn thấy được

Linh hồn nhỏ chân thật không bị kìm giữ

Không bạn bè, con cái, luyến ái, tôn giáo, hôn nhân, thành đạt, thu nhập,

không nỗi lo sợ cái chết. Bà đã làm việc

cả thảy là sáu tháng trong đời (tại trường học tỉnh Halifax)

và chết trên sofa ở nhà lúc hai giờ chiều, một ngày đông

ở tuổi ba mươi mốt. Bà đã dành

hết thảy thời gian trong đời để quét thảm,

rong ruổi quanh đồng hoang đầm lầy

hoặc để nhìn. Bà nói

làm như thế, bà thấy thanh thản

“Mọi thứ an lành đâu vào đấy, chúng ta sẽ thanh thản trong an lành đâu vào đấy

ngày này 4 năm sau”

bà đã viết trong Nhật Ký năm 1837

Nhưng, thơ bà từ khởi đầu đến tận cùng, đều trăn trở về ngục tù,

hầm tối, những chiếc lồng, song sắt, sự kềm toả, hàm thiếc, chốt khoá, xiềng xích

khung cửa sổ khoá kín, khung hẹp, bức tường đau đớn

Có phê bình gia hỏi, “tại sao viết những thứ khủng khiếp?”

“Bà khao khát tự do. Bà chẳng phải đã tự do sao?

Một đời sống gia đình mãn nguyện,

một cuộc đời an ổn như mơ – sao bà ấy đập cánh mãnh liệt?

có chiếc lồng nào chúng ta không nhìn thấy,

chiếc lồng khiến bà bị giam cầm bên trong?”

Thật ra, có nhiều cách bị giam cầm kìm hãm

Tôi suy nghĩ khi rảo bước quanh làng

Như thường lệ sau bữa trưa lúc mẹ tôi chợp mắt

còn tôi ra ngoài đi dạo

những thân cây xanh trơ, bầu trời tháng tư bạc thếch khô cằn như gỗ

cứa vào tôi lưỡi dao sáng loé

Điều gì đó trong tôi nhắc nhớ thời thơ trẻ

đó là ánh sáng của khoảnh khắc lắng đọng sau buổi trưa

khi đồng hồ đổ chuông

và những trái tim đập nhịp

những người cha quay lại làm việc

những bà mẹ đứng bên bồn rửa chén trong bếp, suy tư

về điều họ chưa từng kể.

Con nhớ nhiều thứ quá

mẹ nói tôi như vậy gần đây

Sao lại ôm mang hết mọi điều? Tôi đáp,

Con có thể buông chúng xuống ở đâu?

mẹ chuyển sang hỏi về các sân bay

Những đám băng tan thành bùn quánh quanh đây

khi tôi rảo bước qua đồng đầm lầy

dưới làn gió ấm và mặt trời xanh nhạt

Ở rìa đồng hoang, những cây thông làng chúng tôi

ngả nghiêng lướt theo làn gió nhẹ

thổi từ phương khác.

Có lẽ điều đau nhất khi mất đi một người tình

là phải nhìn những ngày lập lại hằng năm

Cứ như thể tôi nhúng đôi tay mình

xuống thời gian rồi vốc lên

những viên nắng màu lam và lục của tháng Tư

của một năm trước trên một đất nước khác

Tôi cảm nhận được ngày hôm ấy chảy qua ngày hôm nay

như một cuộn phim cũ – xe chúng tôi lao nhanh đến khúc cua cuối phố

đường lên đồi đi đến nhà anh, những bóng hình

của chanh và hoa hồng xao động ngoài cửa kính

tiếng nhạc tuôn trào từ radio, còn anh

vừa hát vừa hôn lên bàn tay trái tôi

Law sống trong căn phòng màu xanh trên cao, từ đó anh nhìn biển.

Những vòng thời gian trong suốt chảy xuyên tôi

vọng về âm thanh điện thoại từ căn phòng ấy

và tiếng ồn xe cộ xa xăm, chim câu gù bên cửa sổ

tiếng khúc khích trong trẻo, giọng anh nói

Người đẹp của anh. Tôi nghe thấy tim người đẹp

đập trong ngực mình khi cô nép trong vòng tay anh trong căn phòng xanh trên cao –

Không, tôi hét lên. Tôi xiết chặt hai cánh tay mình

Đi băng qua làn khí lạnh dần đè nặng tôi như dòng nước

cuộn phim cũ bỗng ngưng bặt

đột ngột như giọt máu nhỏ xuống lam kính

Tôi đứng lại, xoay người, ngửa đầu đón gió

gió ào ạt qua tôi trên đồng hoang

Khi Law ra đi tôi u uẩn chỉ muốn chết

Chuyện chẳng hiếm lạ gì.

Và tôi bắt đầu thiền định

Mỗi sớm mai tôi ngồi trên sàn trước bộ sofa

Tụng niệm bài kinh cầu tiếng La-tinh xưa.

De profundis clamavi ad te Domine[3]. (Từ vực sâu con kêu cầu lên Chúa)

Mỗi sớm mai một hình ảnh hiện trước mắt tôi

Tôi dần nhận ra những khoảnh khắc ấy tôi nhìn trần trụi hồn mình

Tôi gọi tên những hình ấy Loã Ảnh

Loã Ảnh #1. Người đàn bà một mình trên đồi

Cô đứng trước gió

Cơn gió mạnh thổi xiên từ phương Bắc.

Những dải thịt dài xơ xác xé toạc khỏi cơ thể người đàn bà

bay tung toé trong gió, chỉ còn lại

một cây thần kinh, máu và cơ thịt trần trụi

cố kêu không thành lời, miệng không còn môi

tôi đau đớn ghi lại cảnh tượng này

Tôi không phải kiểu người ưa thống thiết

Nhưng linh hồn “bị đẻo gọt trong một xưởng hoang dã”

như Charlotte Bronté viết lời tựa cho Đồi gió hú

Lời tựa ấy cho Đồi gió hú một quảng bá khéo léo

Như một người cố tình không nhìn thấy con bọ cạp[4]

đang bò trên tay ghế sofa, Charlotte

viết với giọng kiên định và bình tĩnh

về những đồ nội thất khác trong xưởng viết của Emily –

về tinh thần bất kham (mạnh mẽ hơn đàn ông, đơn thuần hơn trẻ nhỏ)

về căn bệnh tàn nhẫn (“nỗi đau không từ nào tả xiết”)

về cái chết đã biết trước (“cô suy kiệt rất nhanh, vội vàng rời bỏ chúng ta”)

về sự phục tùng hoàn hảo của Emily

với sáng tác mà cô không thấu hết, không kiểm soát

vậy nên cô không đáng nhận thêm khen chê nào nữa

hơn là việc nếu cô mở miệng

“thở ra một tia sét.” Con bọ cạp lại từ từ bò xuống

tay ghế sofa khi Charlotte

còn mãi nói cặn kẽ về tia sét

và một kiểu thời tiết khác chúng ta mong được trải qua

khi ta đi vào khí quyển sấm sét của Emily

ta gặp phải “bóng đêm dài kinh hoàng” ôm lấy chúng ta

nhưng Emily không có lỗi. Emily bị kìm kẹp

“Sau khi tạo ra những nhân vật này, cô ấy không biết mình đã làm gì”

và Charlotte bình luận – về Heathcliff, Earnshaw và Catherine.

Thật ra có nhiều cách giam giữ một tù nhân.

Lúc này con bọ cạp đã búng nhẹ đậu xuống đầu gối trái chúng ta

Trong khi Charlotte vẫn cứ kết luận, “Cô ấy không hề thương xót chính mình”

Càng không thương xót những ngọn Đồi, nơi Emily gọi là Gió Hú

Bởi vì trên đó “gió gào thét”

bởi đó là “ngọn gió bắc thổi xiên mép vực”

Nhìn cơn gió bắc nghiền nát đồng hoang

thổi ào tứ phía ngôi nhà cha cô,

nhà xây bằng đá grit mài,

đã dạy cho Emily tất cả những gì cô biết về tình yêu và những nhu cầu của nó –

giáo dưỡng khắc nghiệt ấy đã nhào nặn nên cách các nhân vật của bà

lợi dụng lẫn nhau. “Tình yêu của tôi dành cho Heathcliff,” Catherine nói,

“Như những tảng đá vĩnh cửu ẩn dấu

niềm vui ít khi nhìn thấy, nhưng là thiết yếu.”

Thiết yếu ư? Tôi nhận ra mặt trời đã mờ đi

và không khí buổi chiều trở nên sắc lạnh.

Tôi quay người và đi ngược qua đồng đầm lầy để về nhà.

Những mệnh lệnh trói buộc nào

đã giữ những người như Catherine và Heathcliff

gần nhau và xa nhau, như những lỗ trống khắc trên tảng đá nóng

và rồi bị mắc kẹt ngoài tầm với

của nhau khi đá khô cứng lại? cái gì là thiết yếu?

Lần cuối tôi gặp Law là một đêm đen thẫm tháng Chín.

Mùa thu đã bắt đầu,

đầu gối tôi tê cóng trong lớp quần áo.

Một mảnh trăng lạnh lẽo treo lên.

Anh đứng trong phòng khách nhà tôi và nói

mà chẳng nhìn tôi. Không nhìn xoáy vào tôi,

anh nói về năm năm tình yêu chúng tôi.

Bên trong lồng ngực, tôi thấy tim mình chia hai mảnh

trôi dạt khỏi nhau. Đến lúc này tôi đã quá lạnh

có gì đang ngùn ngụt. Tôi đưa tay với

để chạm vào tay anh. Anh lùi lại.

Anh không muốn làm tình với em nữa, anh nói. Mọi thứ trở nên điên rồ.

Nhưng bấy giờ anh đang nhìn tôi.

Phải, tôi nói, khi bắt đầu cởi bỏ quần áo.

Mọi thứ trở nên điên rồ. Khi đã khỏa thân

Tôi quay lưng lại vì anh ấy thích phía sau.

Anh ấy chuyển động tiến vào tôi.

Mọi điều tôi biết về tình yêu và những thứ cần thiết của nó

tôi đã học được trong chính khoảnh khắc ấy

khi tôi thấy mình

chìa bộ mông bé nhỏ hằn đỏ nóng bừng, như khỉ baboon

cho người đàn ông không còn trân trọng tôi nữa.

Chẳng có vùng nào trong tâm trí tôi

chẳng kinh hoàng bởi hành động ấy, không phần nào trên cơ thể tôi

có thể làm khác đi.

Nhưng nói đến tâm trí và thể xác là né tránh vấn đề.

Linh hồn mới là nơi chốn,

nó trải rộng như bề mặt đá mài giữa cơ thể và tâm trí,

nơi những thiết yếu ấy nghiến nát chính nó.

Linh hồn là thứ tôi đã canh giữ suốt đêm đó.

Law đã ở lại với tôi.

Chúng tôi nằm trên chăn như thể đó không thực là đêm của giấc ngủ và thời gian,

vuốt ve nhau và hát cho nhau bằng ngôn ngữ của riêng chúng tôi

như những đứa trẻ chúng tôi từng là.

Đó là đêm của Thiên Đường gặp Địa Ngục,

như Emily sẽ nói. Chúng tôi đã cố gắng làm tình

nhưng anh ấy vẫn mềm nhũn, dù hạnh phúc. Tôi lên đỉnh

lần này đến lần khác, mỗi lần lại thêm tỉnh táo,

cho đến khi cuối cùng tôi bay bổng lên sát trần nhà nhìn xuống

hai linh hồn ôm lấy nhau trên chiếc giường

với những ranh giới phàm trần chia cắt họ

được vẽ ra xung quanh như những đường trên bản đồ.

tôi thấy những đường nét hằn rõ.

Anh bỏ ra đi vào buổi sáng.

Trời đã rất lạnh

tôi bước đi trong cơn gió dài tháng Tư gào thét.

Vào mùa này trong năm không có hoàng hôn

chỉ có vài chuyển sắc trong dòng ánh sáng, trời lịm dần đi.

(Còn tiếp)

[1] Emily Brontë có thói quen viết sai chính tả từ watcher (người nhìn / người quan sát) thành whacher. Carson giữ nguyên cách viết này và biến nó thành một khái niệm triết lý – thơ ca đặc biệt qua thuật ngữ “Whacher”.

[2] Nguyên tác trong tiếng Anh: Tell me, wether, is it winter? Carson bắt đầu bằng việc kể chuyện Emily Bronté thường có sự nhầm lẫn chính tả với những từ đồng âm với Whacher. Whacher vs weither.

[3] Đây là câu mở đầu của Thánh vịnh 130 (Psalm 130) trong Kinh Thánh Latin: “Từ vực sâu con kêu lên Ngài, lạy Chúa.” (Tiếng Anh thường dịch: Out of the depths I cry to you, O Lord.)

[4] Hình ảnh con bọ cạp trong đoạn thơ của Anne Carson là một ẩn dụ rất sắc và có chút hài hước đen. Trước hết chúng ta cần hiểu ngữ cảnh: Charlotte Brontë viết lời tựa cho tiểu thuyết Wuthering Heights của em gái Emily. Trong lời tựa, Charlotte cố gắng “bào chữa” và “giải thích” cho cuốn sách theo cách rất lịch sự, bình tĩnh, như một người làm quảng cáo khéo léo. Bà nói rằng Emily không kiểm soát được những gì mình viết, rằng cuốn sách giống như “thở ra sấm sét”, rằng Emily “không biết mình đã làm gì”… Trong bài thơ, Carson dùng hình ảnh “con bọ cạp” là ẩn dụ so sánh việc Charlotte nói chuyện như vậy với hình ảnh: “Like someone carefully not looking at a scorpion / crouched on the arm of the sofa…” Nghĩa là: Charlotte đang cố tình không nhìn thẳng vào thứ nguy hiểm, dữ dội, độc địa đang hiển hiện rước mắt mình (con bọ cạp). Con bọ cạp tượng trưng cho: Sự thật tàn khốc và hoang dã của Wuthering Heights (bạo lực, đam mê hủy diệt, sự tàn nhẫn của tình yêu, linh hồn bị xé nát…). Bản chất thật của Emily: một tâm hồn cực đoan, không thương xót chính mình, không “dễ thương” hay “an toàn” như Charlotte muốn trình bày. Cái “khủng khiếp” mà Charlotte đang cố gắng che đậy bằng ngôn từ êm dịu, hợp lý, hợp thức. Hình ảnh con bọ cạp vẫn bò từ từ xuống tay ghế, rồi nhảy nhẹ lên đầu gối của chúng ta ngụ ý rằng dù Charlotte cố tình lảng tránh, sự thật nguy hiểm vẫn đến gần người đọc (và cả người kể chuyện trong bài thơ). Ta không thể tránh khỏi nó. Ở có một ẩn ý của Anne Carson về “con bọ cạp” = thứ độc, nguy hiểm, không thể thuần hóa đang ngồi ngay đó, mà Charlotte (và những cách đọc “an toàn” về Emily) đang cố tình làm như không thấy. Carson dùng hình ảnh này để phê phán cách Charlotte (và nhiều nhà phê bình sau này) “khử độc” cho Emily, biến một thiên tài dữ dội thành một người phụ nữ “bị thần linh ám” chứ không phải là người chủ động, tàn nhẫn và tự do trong sáng tạo của mình.