Nguyễn Đức Tùng

Tháng Chín, rừng đã cháy.

Thế giới trở nên im lặng.

Im lặng là điều tôi nhận ra trước hết khi đi qua vùng rừng núi vừa bị lửa tiêu hủy. Không có tiếng chó sủa, không nhìn thấy những con chồn chạy băng qua đường khi bạn lái xe trên xa lộ lên phía Bắc. Không tiếng chim hót. Bây giờ là mùa thu, những đàn ngỗng trời Canada sẽ bắt đầu bay về phương Nam, tiếng của chúng kêu vang mặt nước. Mới đây thôi, năm ngoái, năm kia, bây giờ tôi không nhìn thấy chúng. Không nhìn thấy nai và hươu, mèo rừng và gấu, không nhìn thấy sự sống ở đâu cả. Sau những cuộc cháy rừng lớn, tôi thường lái xe dọc bờ biển phía Đông của Mỹ và Canada, thăm rừng đã cháy, nghĩ về chúng, về ký ức của những vòng cung tươi đẹp.

Tháng Chín thật buồn. Tất cả mọi nỗi buồn đều chịu đựng được, nếu bạn đem kể cho người khác. Không phải ai cũng biết cách kể câu chuyện của mình, hầu hết không. Nhưng những câu chuyện làm nên một lịch sử khác, một hiện thực khác. Như vậy câu chuyện mà bạn kể lại không chỉ là ký ức về đời sống mà là sự kiến tạo một đời sống khác, nhân ái hơn hoặc tàn bạo hơn. Con người liên tiếp vấp phải những sai lầm do người khác tạo ra và do chính mình tạo ra. Đó là những cơ hội để bạn nhìn lại, thức tỉnh. Người nào biết nhìn lại và thức tỉnh, người đó sẽ đi xa hơn trên con đường của mình.

Sainte-Beuve dan díu với vợ của Victor Hugo.

Tycho Brahe chết vì vỡ bàng quang trong một đêm uống quá nhiều rượu, say xỉn.

Nhà thơ Auden nổi tiếng có lần bị cảnh sát bắt giữ vì vạch quần đi tiểu trong một công viên ở Barcelona.

Igor Stravinsky: Âm nhạc của tôi được trẻ con và gia súc hiểu rõ nhất.

Ta chưa từng nghe có một lão già nào quên mất chỗ cất giấu tiền bạc của mình trước khi chết, Cicero nói.

Đó là những câu nhảm nhí hay đầy ý nghĩa, tùy bạn. Khi nhìn một khu rừng vừa cháy xong, bao giờ tôi cũng nghĩ đến đất nước. Ký ức không bắt đầu với các sự kiện mà với những linh cảm về các sự kiện ấy. Vào sáng hôm nay, khi tôi vừa thức dậy, chuẩn bị bữa ăn sáng, mối quan hệ của tôi với quá khứ thay đổi. Những khung cảnh trong quá khứ diễn ra đẹp hơn khi tôi nhớ lại, những đứa trẻ chạy nhảy trên sân chơi, câu chuyện bên hàng rào với người hàng xóm, trở nên đẹp hơn, không phải vì chúng giả tạo mà vì ký ức khi đi xuyên qua thời gian nhận lấy thứ ánh sáng đã chiếu lên ngày hôm ấy nhưng tôi không nhận ra. Tôi hiểu rằng những sự kiện không phải như tôi nghĩ về chúng mà là một phần của những mối liên hệ sâu xa. Trên Netflix tôi theo dõi cuốn phim dài có tên Everwood, kể về một bác sĩ chuyển từ New York về thôn quê, từ bỏ công việc phẫu thuật thần kinh để làm bác sĩ gia đình sau cái chết của người vợ, và tôi nhận ra rằng tình yêu mà người ta dành cho nhau, tình bạn mà người ta dành cho nhau, không chỉ gồm những lời âu yếm mà còn cả lời cay nghiệt. But they didn’t mean it. Vì tất cả chúng ta đều bị tổn thương, không ngoại lệ.

Chín giờ sáng ngày 2 tháng 9 năm 1945, một khu trục hạm cập vào chiến hạm Missouri trong vùng vịnh Tokyo yên tĩnh. Bộ trưởng Ngoại giao Nhật Bản Shigemitsu, với một chiếc chân giả, hậu quả của một vụ đánh bom trước đó, theo sau là đại tướng Umezu, thay mặt Nhật Hoàng, bước lên chiếc Missouri. Đại tướng MacArthur chờ sẵn bên một chiếc bàn. Nghi lễ giản dị, không có quân nhạc và vòng hoa chiến thắng, việc ký văn kiện đầu hàng diễn ra mau lẹ. Có mặt các đại diện của Canada, Anh, Pháp, Úc, Liên Xô, Trung Hoa Dân Quốc, Hà Lan, Tân Tây Lan. Sáng hôm đó những người thất trận rời khỏi chiến hạm Missouri không biết tương lai của họ về đâu. Mười lăm năm sau, với sự bảo trợ hào phóng của Hoa Kỳ, nước Nhật chiến bại trỗi dậy như một cường quốc kinh tế và văn hóa.

Thế giới trở nên trong suốt, dù tàn lửa chiến tranh vẫn còn lả tả chân trời.

Trong khi đó, hơn năm mươi năm sau cuộc chiến, khuôn mặt người Việt đôi khi vẫn lấm lem tro bụi.

Tháng Tám âm lịch, tôi nhớ trăng trung thu, nhớ đất trời bàng bạc xám trắng, không vui, không buồn, kẻ đi xa bồn chồn trong dạ, đêm nằm nghe tiếng sấm chớp, nhớ con vịt kêu vang bờ lau lách ngoài vườn. Nghĩ đến các em ở nhà cắp sách vào trường, nhớ lại hình ảnh mình, chú bé tung tăng ngày nào, cái bếp than lửa hồng mẹ bắc ngoài hiên, những người giúp việc ngồi chung quanh, cảnh luộc ốc đêm trăng, người ta dùng những cái tăm để lôi con ốc ra chấm vào nước mắm gừng ăn với ớt xanh cay xé ruột. Trăng đẹp đến thế là cùng, con người yêu nhau đến thế là cùng. Những kỷ niệm ấy tôi thường nhắc lại mãi trong bài viết của mình không phải chỉ vì lòng hoài niệm mà còn hơn thế nữa. Chúng ta đã từng, chúng ta xứng đáng trở lại. Bằng cách nào thì tôi không biết, nhưng dân tộc phải trở lại với cái buồn lãng mạn và tình tứ của mùa thu. Với mùi bưởi tháng tám thơm lừng của mẹ tôi, mời nhau một miếng uống với nước chè xanh mà các dì tôi từ Gio Linh mang vào biếu, ngày thanh bình của Đệ nhất Cộng Hòa. Giữa đất trời hạnh phúc như thế, bạn đứng dừng lại, nếu nhìn xuống đất thì sẽ gặp một màu sương khói, ban đêm mở cửa ra thì thấy trăng tròn vành vạnh. Bạn có ghét cuộc chiến tranh nồi da xáo thịt thì nó cũng đã xảy ra rồi, ngồi mà trách quá khứ thì quá khứ cũng không sửa được. Vua Trần Hậu Chủ có ngồi khóc vì cái cảnh bên kia sông, cách giang, quân địch đã tới, mà bên này sông vẫn còn tiếng hát Hậu Đình Hoa, thì đã nước mất nhà tan mà người đẹp Trương Lệ Hoa cũng đã chết. Thôi anh làm thế này: cho anh nhìn vào mắt em mà thấy vầng trăng thu ngời sáng. Sống trong một xã hội ngạt thở, nói gì cũng sợ có người nghe, viết gì cũng sợ có người đọc, bức màn treo cửa rung động vì gió hay vì lời thị phi, nào ai biết. Sống như thế, tôi phục các bạn của tôi, phải nhẫn nhịn lắm. Người tha hương càng nhớ càng thấy lá trầu thì tươi mà mây thì xanh, mà môi em đỏ quá, nhớ cảnh năm bảy thằng bạn rủ nhau ra quán bến đò Thạch Hãn, say không phải vì rượu, vì thời ấy chưa biết uống, mà vì hơi thu thấm lạnh phả vào hồn.

Ngày 11 tháng 9 năm 2001, khi tôi đang ở trong khoa cấp cứu bệnh viện, có một điều gì xảy ra, mọi người bỗng im bặt. Tôi ngước nhìn màn vô tuyến truyền hình. Những ngọn lửa hừng hực, mây đen vần vũ, người tất tả chạy ngược xuôi. Chuyến bay American Airlines 11 rời Boston và dự trù sáu giờ sau sẽ đáp xuống Los Angeles nhưng giữa đường nó đổi hướng bay về New York. Nó mang theo một lượng lớn nhiên liệu lao vào tòa tháp đôi World Trade Center. Từ một phi trường khác, chiếc United Airlines 175 cũng lăn bánh trên phi đạo. Một phụ nữ thắt dây lưng an toàn, rút điện thoại nhắn tin cho đứa con gái lúc ấy đang đi bộ từ nhà tới trường: Con yêu, mẹ đã lên máy bay, mọi việc tốt đẹp, mẹ rất nhớ con. Sau ngày 11 tháng 9 ấy, thế giới thay đổi. Sẽ không dừng lại, ngọn lửa hận thù được châm ngòi từ chủ nghĩa khủng bố cực đoan.

Ngày 25 tháng 9 năm 1818, cuộc truyền máu đầu tiên được thực hiện bởi bác sĩ James Blundell ở bệnh viện Guy’s, London. Từ đó, nhân loại được cứu chuộc. Sau những ngày đi xa tôi trở về, ngồi ở cuối vườn. Mùa thu bắt đầu, trời nhiều mây, có một điều gì khác nữa. Sự ở một mình, sự lùi lại. Thu liễm, vắng và lạnh, tựa như đời sống dọn về một góc riêng biệt. Đối với tôi, đó là sự chuyển đổi, sự chuẩn bị, sự đi vào bên trong. Thiên nhiên bên ngoài thì thay đổi, kế tiếp nhau lẫn lộn, như tính chất trữ tình của văn chương, vốn không phải nằm trong tính âm nhạc của nó như có người lầm tưởng. Tính chất trữ tình xuất hiện khi chúng ta rơi vào một khoảnh khắc dường bất tận. Các phần của tiểu thuyết có những mối liên hệ mật thiết với nhau về cốt truyện và nhân vật nhưng các khoảnh khắc trữ tình của tiểu thuyết thì độc lập. Đó là những suy nghĩ của tôi khi viết. Mặc dù những khoảnh khắc trữ tình thường ngắn, dày đặc, đặc điểm của nó là một kinh nghiệm đối với sự vật, điều này dẫn đến tình trạng tỉnh thức vượt ra khỏi những ràng buộc của chủ đề, văn cảnh và hành vi của nhân vật. Sự quên mình đi để lâm vào một khoảnh khắc, hóa thành hiện hữu bây giờ, đó là trò chơi nghệ thuật, không khác với một đứa trẻ trong trò chơi của nó, quên mình đi cho cái hồi hộp hiện tại.

Vừa có chỗ không đáng dựa vào mà dựa vào, thì tiến thoái đều có ăn năn. Chỉ vì trong lòng thành thật, dù có lúc phạm lỗi cũng sẽ hanh thông. Cuối mùa hạ có một con ong bay về, rồi mùa thu trái chín, rồi đến một ngày bạn bỗng nhiên nhìn thấy cái khúc quanh ấy, tựa như lá vàng rào rào, cơn mưa rầm rập, trí nhớ sáng lên. Vào lúc ấy mọi hành động dừng lại, bạn cần một không gian cho riêng mình, một thời gian của xúc cảm cá nhân. Bạn ngồi yên, thu mình lại trong áo ấm, trước tách trà nóng, bên cửa sổ hay cuối khu vườn tàn tạ, và bạn nghĩ. Bạn chỉ nghĩ thôi và không làm gì cả: đó chẳng phải là thời gian tuyệt đẹp sao. Nếu mùa hè là nơi chúng ta nhìn thấy ý chí của mình thì mùa thu là nơi bạn nhìn lại mình như một người đi trên đường, nhác thấy bóng trong gương. Tự hỏi: tóc mình đã bạc thế này ư, cái nếp nhăn ấy có từ bao giờ, bạn cũ đâu hết rồi. Thế bạn đã từng muốn gì trong cuộc đời? Đã làm được bao nhiêu? Khi bạn nghĩ tức là lúc bạn tưởng tượng.

Tháng Chín, mùa tựu trường. Thời trẻ tôi yêu Tháng Chín, gió mát, mây mỏng, tiếng trống trường rộn rã, sân chơi. Niềm yêu thích công việc, yêu thích việc thực hiện bổn phận và hoàn tất chúng mỗi ngày, đặt chúng ta vào trạng thái yên tĩnh có phần kỳ lạ. Đó là sự yên tĩnh dịu dàng của kỷ luật, của các khuôn mẫu, của việc hình thành tính cách. Tôi trở lại với mình, có thêm cái bóng đổ dài của tình yêu. Tình yêu sâu như một ý nghĩ, nhẹ như hơi thở, như lời nhắc nhở từ phía sau. Tháng Chín sôi nổi trở lại, những hội thảo y học, liên hoan điện ảnh, những sách mới, sự sôi động không ai nhìn thấy bên trong các bức tường của lớp học nơi chúng tôi ngồi sát vào nhau vì lớp học thời ấy đông quá. Tôi bao giờ cũng ngồi ở dãy sau cùng phía gần lối đi, từ năm tiểu học đến trung học đều thế. Đó là nơi thầy giáo và cô giáo thường đứng tựa vào tường để nhìn cả lớp, và sau khi bọn trẻ cắm cúi ngồi làm bài, tôi thường đưa mắt liếc nhìn người đứng bên cạnh, mắt tôi nhìn ngang thắt lưng. Tôi nhớ cái thắt lưng bằng da nâu đã sờn của người thầy năm học lớp năm, chỗ xẻ đôi của tà áo dài trắng toát của cô giáo năm lớp sáu. Đôi khi quên cả làm bài tập, tôi lắng nghe tiếng quạt máy quay rì rào trên trần, nhớ một nhân vật trong Bông hoa rừng của Lan Khai. Có thể bạn còn một cơ hội khác. Sau khi đã mất tất cả, có thể bạn còn cơ hội thứ hai. Sau khi một người đàn bà bỏ đi, có thể bạn sẽ gặp lại nàng, sau ba mươi năm. Không một ai muốn viết bài ai điếu cho tình yêu của mình. Một con chim sẻ bay vù qua khoảng sân rộng. Lúc tôi nhìn thấy một chiếc lông của nó rơi xuống, tôi nhìn thấy thời gian và chạnh lòng nghĩ rằng rồi có lúc tôi sẽ từ bỏ. Nếu không được nuôi dưỡng bằng sự mơ mộng, tuổi mới lớn không còn nữa, con người đi thẳng từ một cậu bé thành người đàn ông, với tất cả những khả năng sống sót, chiếm đoạt, ngoi lên và bị đạp xuống, và cuối cùng nắm giữ quyền lực và học cách thao túng. Giai cấp mới với bàn tay sắt làm được một việc: tước bỏ tâm hồn một dân tộc.

Mùa này miền Trung vẫn còn nóng ấm, đôi ngày hơi se lạnh. Đất trời như có sợi tơ mỏng bay ngang, mang cả số phận của bạn mà đi. Một loài chim gì rất lạ kêu gần mặt nước, nước dâng lên, cá về nhiều hơn khi trời trở gió. Mẹ tôi sai người giúp việc chất đầy củi quanh nhà bếp. Thời chiến tranh chưa lan rộng, người ta đi rừng gánh củi về bán, những bó củi muồng, củi sim cao ngất cột bằng lạt thật chặt, gánh bằng cái đòn sóc có hai đầu nhọn hoắt. Sáng sớm khi trời còn tối, mẹ tôi thắp cái đèn dầu ở bếp, sửa soạn những mâm, những lọ, những thẩu làm dưa cải. Hàng cây sầu đâu ngoài đường rụng hết lá, nhưng hàng chè xanh thì vẫn còn xanh mướt. Tôi ra đến ngoài sân, mẹ tôi còn chạy theo bắt mặc thêm áo ấm. Trăng mùa thu đẹp nhất. Ở Canada còn gọi là trăng mùa gặt hái. Trong trăng, có mùi hương dịu nhẹ của lúa mì, lúa mạch, bắp và đậu, mùa màng thu gặt xong, những cuộn cỏ lớn tròn lăn đi. Thời thơ ấu của tôi là thời chiến tranh, tôi chỉ được vài năm ăn tết trung thu, cầm đèn lồng đi dạo khắp xóm, rồi sau đó chạy giặc liên miên. Đèn trung thu là cái gì mà làm cho trẻ con yêu thích đến thế. Đèn lồng hình tròn, đèn con thỏ, đèn xếp, đèn ngôi sao, có cây nến nhỏ ở bên trong. Ba tôi đã từng hứa làm cho tôi cái đèn lồng kéo quân, vì ông vốn khéo tay, thế mà chưa kịp làm thì tôi đã vội lớn, vội ra khỏi cõi mộng mơ của đời mình, chưa kịp bày cỗ ăn trung thu ngoài sân thì tiếng đạn đại bác đã bay ngang đầu, nổ xé nát một thửa ruộng dưa, làm vỡ cái lu đựng nước mưa của người đàn bà mới về nhà chồng, nửa đêm đi tiểu ngồi phía sau nó, vì thời ấy ở thôn quê không có nhà vệ sinh riêng. Buổi sáng hôm sau, tôi nhặt được một cánh tay của chị trong đám cỏ tranh cao ngất. Người Việt yêu các lý tưởng đến đâu? Những ảo tưởng còn dẫn dân tộc vào vòng nô lệ đến bao giờ?

Mùa thu đọc sách. Người xưa lên núi hái hoa. Núi và sách thanh tẩy tâm hồn tôi, giọng nói của nhà văn vang bên tai tôi, thấu hiểu và tha thứ, kể lại cho tôi câu chuyện đầy khó khăn và nhầm lẫn. Những cuốn sách và tập thơ mà tôi ưa thích bao giờ tôi cũng đọc lại nhiều lần. Đây là sự hài hước u mặc của Ted Kooser:

She will take out her glasses, and there in the bookstore
she will thumb over my poems, then put the book back
up on its shelf. She will say to herself
“For that kind of money, I can get my raincoat cleaned.” And she will.

Bây giờ người ta đọc tất cả mọi thứ, trừ những cuốn sách. Mùa thu đối với tôi là không gian. Đó là nơi mọi chương sách mở ra. Những khung cảnh. Khung cảnh của câu chuyện không phải chỉ là các dụng cụ sân khấu. Khung cảnh là câu chuyện và các nhân vật. Ý nghĩa của một không gian là mối liên hệ của nó với các nhân vật. Khi bạn nhìn thấy một khung cảnh hay không gian trong câu chuyện, bạn nhìn thấy xuyên qua giọng kể, nhờ thế bạn chìm đắm trong không gian ấy, đi lại ở đó. Tôi nghe nói rằng ở những vùng miền Bắc và miền Nam có những ngày hội vào dịp tháng Chín và tháng mười như hát quan họ ở Bắc Ninh, hát ghẹo, hát chầu văn. Tôi đã một lần được dự một đám hát chầu văn như vậy, nghe tiếng đàn nhị, đàn kìm, và những thứ đàn kỳ lạ chưa bao giờ nghe nói tới. Đêm về khuya trăng càng sáng, càng thấp như lòng người ly biệt. Tháng tám âm lịch, trăng sáng rồi có lúc tàn, nhưng em ơi đám cỏ mùa thu cháy trên đồng vẫn còn ngọn lửa đỏ. Chúng tôi ngồi quanh, kể chuyện, hò hát, uống whiskey, Tây có ta có, vui với cái hiện tại, làm cho đầy tâm thức của mình sự hiện hữu của bây giờ. Phía xa có tiếng súng săn trong rừng. Một con vật vừa bị bắn hạ trước họng súng. Chúng tôi im lặng. Lát sau, tôi quay lại người bạn bên cạnh, nói nhỏ:

Xin chia buồn về sự mất mát của bạn.

Khi bạn yêu một người, mỗi giây phút chứa đầy ánh sáng và bóng tối. Khi người ấy ly biệt, bóng tối lấp đầy không gian. Bạn chìm đắm vào bóng đen, chìm mãi. Cho đến khi dòng nước chảy xiết chạm tới, hất tung bạn lên trên mặt nước, vì thế nào dòng nước xiết ấy cũng chảy tới. Trong thời gian chờ đợi, sự cô độc là hình phạt. Bạn phải trả giá cho hình phạt ấy, không một người nào không trả giá cho đời mình. Sự thương tiếc và các tang lễ khác nhau như thế nào. Tang lễ có đông người. Trong thương tiếc bạn chỉ một mình. Bạn đi với nó, và giờ đây sự thương tiếc trở thành người bạn kín đáo, bí mật, kiên trinh và chung thủy, nó sẽ đưa bạn ra khỏi cửa rừng của cánh rừng than khóc.

Bạn sẽ trở lại.

Bạn trở lại trong một quán cà phê giữa những người khác, bên một đống lửa giữa những người khác, những người đã từng mất mát như bạn giờ đây đã trở lại, trên cánh đồng mùa gặt mới xong, nơi những đống cỏ cao ngất dành cho ngựa ăn được cuốn lại thành từng bó lăn đi. Như nước chảy mãi mà không đầy, kẻ có lương tri dù có rơi vào chỗ hiểm ác cũng không mất lòng tin của mình. Khoan thai mà không trễ nải. Làm được thật khó. Mềm mại ở chỗ trung chính. Giao thiệp rộng rãi mà vẫn cương quyết giữ lòng mình. Sấm sét nổi lên thì chạnh lòng mà thứ lỗi cho kẻ khác, chẳng phải ta đi tìm trẻ thơ, mà trẻ thơ đi tìm ta. Hiểm mà động, động mà ra khỏi chỗ hiểm, thì đó là phúc lớn của dân tộc. Hiểm mà bất động, vì bất động nên mãi lui tới chỗ hiểm, là họa của dân tộc. Dân tộc như người vợ lẽ thời phong kiến, người không biết nghĩ thì hớn hở vui cười, kẻ biết nghĩ thì buồn rầu trong dạ, phẫn uất mà không có chỗ tiết. Mặt trời thì vàng, mặt trăng thì khuyết, đất trời trống rỗng, có gì mà vui?

Bạn đến đây để chống lại mọi sự mong đợi và tạo ra hoàn cảnh khác. Bạn đến đây để nói những lời không ai nói, bạn đến đây để nuôi dưỡng cảm xúc về một thế giới mà bạn đã nhìn thấy, nhưng không ai nhìn thấy, ngay cả khi điều đó chỉ là sự tưởng tượng. Có những ngày bạn bị thương tổn, như một hy vọng bị đập vỡ. Bạn lớn lên trong một thế giới mà ở đó mọi giá trị là những thứ có thể đo lường được: kiến thức, địa vị, tiền bạc, các mối quan hệ. Bạn dần dần từ bỏ những ao ước từ bên trong, từ lâu bạn không còn lắng nghe tiếng nói của chúng, đã từ lâu bạn từ bỏ ý thức làm người tự do. Con người tập quen dần với cách sống nô lệ, sự sợ hãi đối với cấp trên và các mệnh lệnh thoạt đầu khiến bạn phẫn uất và chống lại nhưng điều ấy làm bạn phải trả giá, về sau bạn học được sự khôn ngoan và cuối cùng bạn trở thành người bảo vệ cho nó, cái hệ thống ấy dìm bạn xuống, trói tay bạn, và đút vào miệng bạn những thức ăn ngon nhất trần thế. Mặt khác những người cực đoan không nhìn thấy bạn ở trong đó. Họ nghĩ rằng bạn đã chết, nhưng bạn không. Mô tả một việc trong hiện tại dễ hơn là trong quá khứ, nhưng một hiện tại quyến rũ thì khó viết hơn. Mỗi truyện ngắn, bài thơ hay tùy bút mà tôi viết bao giờ cũng đến từ một thứ gì đó. Khi tôi ngồi xuống và viết, ngay khi tôi không có một ý tưởng nào cả, thì một điều gì đó sẽ tới. Chúng không bao giờ tới lần đầu tiên mặc dù có vẻ như vậy. Tôi đã từng nhiều lần nhìn thấy chúng nhưng không để ý. Sự mô tả của một nhà tiểu thuyết làm cho người đọc trở thành kẻ tham dự vào câu chuyện.

Tháng Chín, mẹ tôi nhìn trời và nhìn đất. Trong khu vườn nhỏ của mình ở Canada bây giờ, tôi chuẩn bị cắt tỉa cây ăn trái và hoa. Sau khi thu hoạch lê và táo, ổi và cam, cây bắt đầu rụng lá. Mùa này hoa hồng đã tàn, oải hương đã được phơi khô, tử đinh hương đã héo. Tôi dùng một cái kéo lớn để cắt cành tỉa cây. Trên những cây bạch dương sau nhà chim gõ kiến bắt đầu trở lại kêu inh ỏi từ năm giờ sáng, ánh sáng xuyên qua những đám mây chiếu mờ mờ trên mặt cỏ đã bắt đầu xơ xác, trên ký ức của một người đàn ông đã bắt đầu tuổi già. Mùa thu đã tới. Tuyết còn lâu mới rơi. Chúng tôi ghé thăm một người bạn vừa qua đời vì chứng bệnh ung thư ngực. Trong vườn của chị nhiều cây lá vẫn còn xanh. Đó là một khu vườn gần rừng. Một con hươu chạy qua hàng rào. Trong vườn ấy, chúng tôi đứng rất lâu cho đến khi có một con sóc hiện ra. Nó tỉnh bơ leo xuống khỏi nhành cây và bắt đầu ăn một trái cà chua, xé từng miếng nhỏ, vừa ăn vừa phá. Tôi hái một trái cà chua lau sơ trên vạt áo sơ mi, không rửa, cho vào miệng, ăn tất cả. Nước ngọt ứa ra chảy ròng ròng trên má tôi, ướt cả vạt áo sơ mi. Tôi đứng im như thế, lặng lẽ ăn trái cà chua trong khu vườn cũ của người bạn. Đôi khi vào buổi chiều tôi băng qua cánh đồng, những con thỏ từ trong bụi rậm nhảy ra, tôi bắt đầu học cách làm quen với chúng, nhét đầy túi áo khoác những thức ăn, bắp và đậu. Con người làm cho các động vật được thuần hóa như chó và mèo nhưng bỏ lại những con vật khác chưa kịp thuần hóa. Để chinh phục lòng tin của chúng cần phải học phương cách. Tôi đã thấy một người bạn ngồi im trên tảng đá đưa tay ra và lập tức một con chim xanh sà xuống. Tôi đã tập nhưng không làm được. Điều gì đã làm cho tôi và bạn tôi khác nhau? Vẻ mặt, phong thái, cách đứng, cách ngồi, sự điềm tĩnh. Có thể một điều gì sâu xa hơn nữa mà tôi không quan sát được: tình yêu bất tận trong trái tim. Sự bao dung, lời xin lỗi, sự tha thứ. Lòng hối hận.

Bạn phải sẵn sàng một lần nữa đem bàn tay của mình đặt vào bàn tay của thế giới. Tất cả các cuộc cách mạng đều sai lầm không phải vì chúng sai lầm mà vì bao giờ, sớm hay muộn, chúng sẽ bị khuất phục bởi những kẻ cơ hội. Tôi yêu những nhà văn không giống ai, họ chỉ ra sự tầm thường của con người, viết những điều tôi chưa từng đọc bao giờ. Tôi yêu những người viết câu văn sáng láng, đẹp và khắc nghiệt, và buồn rầu. Sự khám phá ở họ, giữa những chữ, gần như bất tận. Đôi khi bạn quay lại, giọng nói của nhà văn biến mất, chỉ còn những ấn tượng mơ hồ, bạn không biết là gì nhưng bạn không quên được. Tôi đọc một người, và tôi tin rằng tôi đọc những điều họ viết về tôi. Cái gì làm cho một nhà văn trở nên hấp dẫn? Giọng nói, không giống ai, bắt buộc bạn phải lắng nghe. Một tác giả lớn làm tôi thích viết, không phải viết như họ, mà như chính tôi.

Buổi sáng, sau một đêm mưa.

Chim trên cành bay hết
Đêm mưa bể nước đầy

Đó là mấy câu thơ tôi viết, khi lần đầu được viết chữ trên giấy, sau rất nhiều ngày không được cầm tờ giấy nào trên tay, ở trại tị nạn Nong Chan, một trại tị nạn khủng khiếp.

Hôm trước, tôi vừa bị đánh.

Trong khi chúng tôi đứng sắp hàng trước nhà vệ sinh buổi sáng, một người lính áo đen đi ngang qua nhìn thấy một tờ nhật báo rơi dưới đất ngay trước cửa phòng vệ sinh. Anh ta nhặt lên, nhìn thấy bức hình hoàng hậu Thái Lan trên trang nhất. Chúng tôi bị bắt quỳ, tên lính dùng báng súng đập túi bụi lên đầu chúng tôi. Lát sau nhiều tên lính khác đến. Tôi đưa hai tay che đầu. Tôi gãy xương khuỷu tay trái, nhưng tay mặt vẫn còn viết được. Tôi viết:

Kẻ một thời đi biệt
Cúi đầu nhìn mây bay

Rồi bỏ lửng việc làm thơ ở đó cho đến mười bốn năm sau, khi tôi gặp một cuốn sách của Mary Oliver trong quán cà phê trước trạm xe điện ngầm ở Toronto, khi tôi ra về sau một đêm trực sản khoa. Bài thơ thuở ấy:

Anh không thể lấy em
Xin em đừng giận

Nhưng anh có thể nhỏ lại
Lăn dài trên lá sen

Ngày mai anh không thể chết
Nhưng có thể biến mất
Như bụi mù trên đường

Bên bờ rào tử đinh hương
Anh tìm được một vật

Đã cắt đứt tình yêu chúng ta.

Mọi vật đều có một mùa. Đây là mùa đen tối. Tháng Chín tôi đến Las Vegas. Tôi yêu thích sự ồn ào nông cạn của nhân loại. Niềm vui vô tư xa hoa của nhân loại có sức hấp dẫn riêng đối với tôi. Chúng làm cho bọn chúng ta quên đi thân phận con người. Rượu và ánh sáng, sắc đẹp và tình dục, tiền bạc và vận may, cười và khóc, tất cả đều có ở Las Vegas. Tất cả mọi sự điên rồ đều được bộc lộ. Nơi một đất nước bị vây hãm như một thành phố bị quân giặc vây hãm trong chiến tranh thời trước, sẽ không có một cuộc cách mạng nào bắt đầu. Ý thức nô lệ đã chiếm đoạt họ. Ở Las Vegas, tôi gặp lại một người bạn học cũ ở Viện đại học Toronto, học chung môn nhiệm ý, ngày trước thân thiết. Khi tôi bước vào căn phòng của anh ta theo lời mời hôm trước, anh ta nằm trên giường bắt tay tôi và trò chuyện liên hồi. Rượu vang đỏ đổ một vệt dài trên sàn nhà. Hắn không thể ngồi dậy được vì đang nằm trong chăn và khỏa thân.

Sáng nay tôi nhìn thấy một con ong bay trong vườn. Nó bay thật chậm, không hối hả, vì hoa và mật ít đi, hoặc vì không có những con ong khác bay xung quanh, nó bay nhẩn nha. Mùa xuân, ong bay hớn hở, mùa hè ong bay rối rít nhưng mùa thu chúng bay chậm, như có như không. Mọi thứ đều trở nên cô độc: con chồn chạy một mình qua bãi hoang, dế chui vào hang sâu, gấu về bên kia núi. Một mình không phải là chuyện dễ dàng, chúng ta trở lại làm quen với nơi chốn cũ của chúng ta, cuốn sách đọc giữa chừng đã lâu. Trên một tảng đá, có một cái vỏ rắn, của một con rắn mà tôi không biết. Chúng ta lột bỏ những sắc màu của chúng ta, thành kiến của chúng ta, sự tự tin vững chãi của chúng ta. Chúng ta vất bỏ những chân lý mà chúng ta khư khư bám lấy, ném chúng xuống đất và dẫm chân lên, vì mọi sự đều tàn tạ, mọi lá đều chết, chúng ta bắt đầu lại. Bắt đầu một mình.

Ngày 9 tháng 9 năm 2026, chúng ta mất Cung Tích Biền, người giữ ngọn lửa cuối cùng của văn học miền Nam. Một tháng trước đó, ngày 8 tháng 8, tôi gặp anh trong buổi ra mắt Thuyền ở California, minh mẫn và hài hước. Buổi tối cùng ngày với anh, họa sĩ Dạ Thảo, con chim xanh của nhóm Ô Thước chúng tôi ngày nào, vụt bay đi.

Ngày 6 tháng 9 năm 1991, thành phố Leningrad lấy lại tên là Saint Petersburg. Bao giờ đến lượt Sài Gòn? Tôi không biết. Tháng 9, 2026, bàn chuyện phá Hồ Gươm.

Những gì không thể chạm tay vào
Chúng đều chạm tay vào

Cào sạch cát trên sông, đổ bê tông các cánh đồng
Nhưng chúng cũng xây những ngôi nhà khác
To hơn, đúng thế
Chúng cũng trồng những hàng cây khác
Cao hơn, có điều gì chúng không làm được?

Đào núi, lấp hồ, đốn cây, phá đền, dời tượng
Trong đêm tối bỗng trồi lên dinh thự nguy nga
Những màn nhung êm ái lướt qua
Những cánh cửa sơn xanh và
Sơn đỏ, tím, hồng lòe loẹt

Vợ chồng con cái chúng ta cười ríu rít, dọn vào
Tới khi nhận ra
Thì quá muộn

Ngày 6 tháng 9 năm 1976, Vũ Hoàng Chương qua đời sau một thời gian ngắn được thả về từ trại giam. Năm 2026 kỷ niệm 50 năm ngày ông mất. Ông sinh năm 1916 ở Nam Định, là một nhà thơ quan trọng của văn học Việt Nam thế kỷ XX. Đó là một nhà thơ lạ thường, của tình yêu và tình dục, say đắm mà không trụy lạc, phóng đãng mà không mê mị.

Mười hai tháng sáu ừ đây nhỉ
Tố của Hoàng hơi Tố của anh

Nỗi buồn sâu xa đến đâu mà khiến cho lòng ta chìm xuống, vô lực, chấn thương tan tác. Chúng ta dành nhiều thời gian để kể lại câu chuyện của mình và lắng nghe câu chuyện của người khác. Tôi muốn sống cuộc đời giản dị và lặng lẽ, không quan tâm nhiều lắm đến các sự kiện. Nhưng thật khó khăn để làm được điều ấy. Tôi ngưỡng mộ những người thản nhiên thực hiện nhiệm vụ của mình, hoàn thành công việc đến nơi đến chốn, tôi thích những người hành động, tôi ghen với họ. Hạnh phúc đôi khi tựa như giấc mơ và trong giấc mơ ấy tôi nhìn thấy trăng sáng, bè bạn cũ, gió mát mùa xuân thổi trong tay áo. Bạn đã từng có những ngày như thế. Dòng suối mùa xuân không tự chảy ra từ trái tim của một người, nó ứa ra từ vách đá cheo leo, trong mây mù. Người làm thơ dựa vào thiên nhiên, áp tai vào tường, lắng nghe tiếng động của dòng nước ấy. Mọi thứ xảy ra trong đời bạn đều có một nơi chốn. Những ngày mưa bão có vai trò của chúng, cũng vậy sự ghét bỏ. Sự đoàn tụ và sự chia tay đều quan trọng như nhau, cũng vậy sự chết và sự sống. Sự hài hước trong thơ Bùi Giáng, tính bỡn cợt của ông là một thứ nước mắt kiểu khác, chảy xuống những bi kịch của con người và của dân tộc. Đó là thơ của đời sống bây giờ, lúc này, giữa những người sống đương thời. Năm 2026, một trăm năm sinh Bùi Giáng.

Em có định sẽ cùng ai kể lể
Một nỗi đời hư huyễn giữa chiêm bao
Vừng hiu hắt nguyệt hờn mây nhỏ lệ
Một mùi hương nồng tụ ở nơi nào

Hầu hết thơ Bùi Giáng ca ngợi vẻ đẹp của trần gian, sự vui thú của tình yêu, cái đẹp dịu dàng của người nữ. Đối với tôi thơ ông là cảm xúc về cái hiện tại, về linh cảm số phận của mỗi người, là sự kêu gọi giao tiếp. Đó là một thẩm mỹ hậu hiện đại đi trước thời gian, nhưng không phải hoàn toàn là chủ nghĩa hậu hiện đại phương Tây. Trong một ngôn ngữ dị thường như có như không, ngôn ngữ của ông đi sâu vào mặt đất, tìm thấy trong chiều sâu ấy những phẩm tính của đời sống, đi sâu vào đêm tối để tìm thấy niềm vui của ngày mai, vứt bỏ chủ nghĩa hiện thực nô bộc. Trong kho tàng bất tận của niềm vui, nỗi buồn, một tâm hồn ngây thơ kỳ lạ xuyên suốt qua các vỉa tầng của kiến thức nhân loại, thấu suốt chúng nhưng không dừng lại ở đó. Đời sống không toàn vẹn, sự hỗn loạn và nghi ngờ bày ra khắp chốn.

Rainer Maria Rilke:

It is good to love: because love is difficult.

Sáng tôi thức dậy sớm, nằm im trong chăn. Đó là thời gian tôi hoàn toàn tự do. Tôi nhớ một người bạn thân đã mất. Khi bạn mất một người thân, một người đã từng là phần đẹp đẽ nhất của đời bạn, hãy nhớ rằng mọi thứ đều không tự nhiên sinh ra hay biến mất. Chúng được chuyển đổi thành những thứ khác mà bạn không nhìn thấy. Thế giới là những vòng tròn lặp lại. Điều mà bạn đánh mất hôm nay, điều mà bạn thương tiếc, điều ấy sẽ chuyển thành thứ khác. Một người đã mất, một tình bạn đã đến lúc chia tay, một tình cũ nay chỉ còn ngoái lại. Chúng có thể không còn lại trong đời bạn, nhưng sự thương xót của họ, nỗi buồn và niềm vui của họ, giấc mơ của họ vẫn còn ở lại trên thế gian này, ở quanh ta. Cảm xúc của họ vẫn còn ở với bạn. Bởi vì bạn chưa bao giờ mất một người bạn đã mất, người ấy vẫn còn trong sự thương nhớ, trong giấc mơ, trong cơn mưa buổi chiều, trong mặt trời lên buổi sáng, trong tiếng động đầu ngày, trong tiếng âm nhạc của mặt đất mà tôi đang lắng nghe. Năng lượng của họ trở về với bạn trong cuộc đời này. Bạn chưa bao giờ đánh mất hoàn toàn, bạn sở hữu những điều ấy xung quanh mình. Tôi tung chăn ngồi dậy. Tôi đặt tay lên ấm nước, cảm thấy mùi của kim loại, tôi nghĩ về nước, nước tôi uống là nước từ đầu nguồn sông Fraser cuồn cuộn chảy về. Tôi chuẩn bị pha trà và làm bữa ăn sáng.