Dương Thắng

Đọc Michel Serres “CÔ BÉ NGÓN TAY - Tính Nhân Văn Trong Thời Công Nghệ Số”, Sao Bắc Media và NXB Văn Học ấn hành, 4/2021 – với sự hỗ trợ của Viện Pháp tại Hà Nội.

Đây quả là một lời trấn an rất xác đáng về mối lo của nhân loại về "hiểm hoạ AI".  

***

1. Michel Serres (Viện sĩ Viện Hàn lâm Pháp quốc, Triết gia, Giáo sư Đại học Stanford của Mỹ) đã quan sát thế giới kỹ càng trước khi giải thích về chúng cho nhiều thế hệ sinh viên và cả công chúng rộng rãi. Chuyên gia về lịch sử khoa học và triết học đời sống , ông đã từng đồng hành trong nhiều năm cùng với Michel Foucault. Ông đã cùng với Foucault, đã thành lập ra Trung tâm Đại học Thực nghiệm ở Vinncennes (1968), ông cũng đã theo chân René Giral đến Mỹ và đã giảng dạy ở đó gần 30 năm. Chủ đề yêu thích của ông: những vấn đề của một thế hệ trẻ, lớn lên trong một thế giới đầy biến động, bị cuốn vào dòng xoáy của những thay đổi nhanh đến chóng mặt, những thay đổi có thể so sáng với giai đoạn kết thúc của thời kỳ cổ đại. Thế giới đã thay đổi, họ cũng phải thay đổi, hơn thế nữa còn phải gánh vác nhiệm vụ sáng tạo lại tất cả. Khoan dung với thế hệ trẻ, nhưng Michel Serres cũng đã công kích không khoan nhượng thế hệ đương thời của ông, thế hệ đã để lại sau lưng một nền văn minh Phương Tây hoang tàn và đổ nát, đang đầy bối rối và lo âu ở giữa một ngã ba đường. 
2. “Cô Bé Ngón Tay”, tiêu đề của cuốn sách và cũng là cái tên mà tác giả đặt cho những cô bé, cậu bé học sinh hay các sinh viên trẻ tuổi ngày hôm nay khi ông rất ấn tượng với khả năng điêu luyện và tốc độ tuyệt vời của họ khi soạn các tin nhắn trên điện thoại chỉ bằng hai ngón tay cái. Từ khi ra mắt (2012) đến nay, cuốn sách nhỏ nhắn của Michel Serres đã luôn đứng trong danh mục những cuốn sách bán chạy nhất tại các hiệu sách, được nhắc đến nhiều nhất trên các phương tiện thông tin đại chúng và tác giả của nó cũng được mời đi nói chuyện ở khắp nơi để giới thiệu về cuốn sách. Cuốn sách là sự mở rộng các suy ngẫm từ một bài diễn thuyết mà Michel Serres đã đọc tại Viện Hàn Lâm Pháp, nó cho thấy một cái nhìn lạc quan và kiên định về kỷ nguyên kỹ thuật số và về thế hệ trẻ sinh ra cùng nền công nghệ mới này, thế hệ các cô bé/cậu bé ngón tay như cách ông gọi họ. Kỷ nguyên mới hứa hẹn một sự giải phóng chưa từng có, về mặt nhận thức và chính trị nhờ vào những ưu điểm vượt trội của một thế giới được số hóa và tự do kết nối. Cuốn sách bắt đầu bằng việc phân tích và nhấn mạnh vào tầm quan trong của những thay đổi trong những thập kỷ gần đây. Từ những sự thay đổi lớn lao của nền văn minh đã sinh ra hoặc chắc chắn sẽ sinh ra một con người mới, một cá nhân cuối cùng đã hoàn toàn được tự do, thoát khỏi toàn bộ những gánh nặng và những rành buộc trong quá khứ nhờ vào những phẩm chất ưu việt của kỹ thuật số. Sự ra đời của các “cô bé/cậu bé ngón tay” này thậm chí sẽ báo trước sự ra đời của một xã hội toàn cầu mới, sáng tạo và hòa bình, dân chủ và sinh thái. 
3. Nền tảng lý thuyết của cuốn “Cô Bé Ngón Tay” của Michel Serres đó là một lý thuyết về lịch sử phát triển của nhân loại được xác lập bởi sự tiến hóa kỹ thuật không ngừng. Theo lý thuyết này con người, ngay từ khi mới xuất hiện, về cơ bản là một “sinh vật kỹ thuật”, nó thiết lập mối quan hệ với môi trường xung quanh, với giới tự nhiên thông qua vai trò trung gian của các cơ quan nhân tạo. Lịch sử tiến hóa của nhân loại là lịch sử của một tiến trình “ngoại hóa”, trước hết là bộ xương được “ngoại hóa” bằng những rìu đá, đòn bảy rồi sau đó là những cỗ máy tạo ra lực cơ học và nguồn nhiệt học (quá trình có khí hóa và điện khí hóa) và hiện nay đang là quá trình “ngoại hóa” của hệ thần kinh (lưu trữ và sử lý dữ liệu, mạng, điện toán đám mây, các kỹ thuật số...). Vì vậy con người là loài sinh vật mà con đường tiến hóa của nó gắn chặt với quá trình sáng tạo ra và gắn bó ngày càng mật thiết với các thiết bị kỹ thuật nằm bên ngoài nó, qua đó các “chức năng bên trong” của con người được cấu trúc lại và mở rộng ra, sức mạnh của con người vì thế không ngừng được nhân lên gấp bội nhờ vào sự mở rộng nhân tạo đó. Trên bình diện nhận thức, lịch sử phát triển của ngôn ngữ, của tư tưởng nhân loại cũng được giải thích bằng một quá trình “ngoại hóa” liên tiếp. Ngay từ lúc khởi đầu, nhận thức của con người được cấu thành và thể hiện trong và bằng ngôn ngữ truyền khẩu. Đó cũng là biểu hiện đầu tiên và khởi nguồn của tư tưởng. Giai đoạn tiếp theo khi khi con người phát minh ra chữ viết, ngôn ngữ và kèm theo đó là tư tưởng lại trở nên càng sâu sắc hơn, đây cũng là giai đoạn phát triển mang tính quyết định để mở rộng trí nhớ và làm quen với những biểu tượng. Sự ra đời của máy in và công nghệ in ấn đã làm các văn bản, từ những văn bản viết tay cá biệt trở thành những cuốn sách, những tờ báo được phổ biến rộng rãi. Công nghệ in ấn là tác nhân chủ yếu đưa đến những biến chuyển sâu sắc của kỷ nguyên hiện đại (chủ nghĩa nhân văn, khoa học hiện đại, hệ thống giáo dục phổ cập và giáo dục tinh hoa...). Cuối thế kỷ XX là thời kỳ thống trị của kỷ nguyên kỹ thuật số, mạng internet toàn cầu, điện toán đám mây và trí tuệ nhân tạo... Giờ đây bộ óc của từng cá nhân, hệ thống thần kinh của toàn nhân loại đã được ngoại hóa. Đây là một bước đột biến vĩ đại, công nghệ kỹ thuật số đã cho phép “ngoại hóa” gần như tất cả các khả năng nhận thức của con người: trí nhớ, trí tưởng tượng, lý trí và suy luận logic. Giờ đây mỗi cá nhân thông qua chiếc máy tính hay điện thoại di động thông minh, có thể tiếp cận với bộ não khổng lồ của nhân loại chứa đựng trong những đám mây điện toán. 

4. Đối với Michel Serres, tuổi trẻ của những thời đại trước không thể so sánh được với tuổi trẻ ngày nay. Không biết đến chiến tranh hay nạn đói, có tuổi thọ kéo dài tới gần 100 năm, đa phần sống trong các đô thị lớn và dễ dàng di chuyển đến khắp nơi trên trái đất, giờ đây các thế hệ mới của phương Tây đang sống trong một thế giới hoàn toàn khác trước, một thế giới toàn cầu và kết nối, nơi mà kiến thức được thu nhận không còn bó hẹp chỉ trong môi trường giáo dục mà còn thông qua một tìm kiếm đơn giản trên Google hay trên các phương tiện truyền thông. Không còn biên giới, không có giới hạn, thế hệ mới này có thể có mặt ở khắp mọi nơi cùng một lúc. 

 “Bằng điện thoại di động, họ có thể tiếp cận với tất cả mọi người; bằng GPS, tiếp cận với bất cứ địa điểm nào; với các trang Web, tiếp cận với mọi kho kiến thức: do đó họ đang sống trong một không gian tô pô được cấu trúc từ các lân cận mở, một loại không gian với cấu trúc liên kết của các lân cận, trong khi chúng ta đang sống trong một không gian mê tric, được cấu trúc bằng những khoảng cách, chúng ta và họ đã không sống trong cùng một không gian”. (Cô bé ngón tay - trang 16 bản tiếng Việt) 

Cuốn “Huyền Thoại Vàng” Voragine có nhắc đến một phép lạ đã từng xảy ra ở Paris. Vào triều đại của hoàng đế Domitien, quân lính La mã đã bắt Denis, người được các tín đồ bầu làm giám mục đầu tiên của Paris, ông bị bỏ tù, bị tra tấn và bị xử chặt đầu trên ngọn đồi mà sau này được gọi là Montmartre. Vì lười nhác không muốn leo lên đỉnh đồi, đám lính đã hành quyết nạn nhân ngay ở sườn đồi. Khi chiếc đầu rơi xuống đất, Denis vươn người đứng dậy, nhặt cái đầu lên và tiếp tục leo lên dốc để đi đến thị trấn mà ngày nay mang tên ông: Saint Denis. Sử dụng hình ảnh tháng Saint Denis, Michel Serres cũng xem rằng các cô bé/cậu bé ngón tay giờ đây cũng đã bị “chặt đầu” cái đầu chứa các suy nghĩ và nhận thức của cô ấy, giờ đây chính là các phần mềm cài đặt trong máy tính, trên Web, trong các công cụ tìm kiếm.

“Trong tay chúng ta là chiếc máy tính, một cái hộp chứa và vận hành, trên thực tế, thứ mà chúng ta thường gọi là “những khả năng”: một bộ nhớ, mạnh hơn gấp ngàn lần so với của chúng ta; một trí tưởng tượng chứa đầy các biểu tượng thu nạp từ hàng triệu người; những phần mềm có thể giải quyết hàng trăm vấn đề mà chúng ta không thể tự mình giải quyết. Nói tóm lại cái đầu của chúng ta được ném trước mặt chúng ta, trong một hộp nhận thức được vật hóa này".

 Phải chăng là chúng ta đang chứng kiến sự ra đời của một dạng sinh vật không có não? Michel Serres hoàn toàn phủ định nghi ngờ này: đây là một cái đầu mới, không hẳn được chế tạo tốt hơn, nhưng được chế tạo theo một cách khác, với nhiều năng lực mới hơn: “ Đầu lìa rồi thì cái gì vẫn còn trên vai chúng ta? Đó là trực giác sáng tạo và sống động không gì ngăn cản nổi. Kiến thức giờ đây đã được nạp đầy trong chiếc hộp, nhưng cuộc săn tìm phát minh vẫn đi cùng chúng ta như trước đây”.

Ở những thế hệ trước, một giáo sư đại học sẽ truyền đạt lại xấp xỉ 70% những gì ông ta đã được học khi ngồi cũng trong các giảng đường đó trong hai mươi hay ba mươi năm về trước. Vị giáo sư và các sinh viên của ông khi đó đã sống cùng trong một thế giới. Ngày nay 80% những gì vị giáo sư đó được học đã mau chóng trở nên lỗi thời, ngay cả đối với 20% kiến thức còn trụ lại, vai trò của vị giáo sư cũng trở nên không cần thiết nữa, bởi bất cứ ai cũng có thể tiếp cận những kiến thức đó mà không bắt buộc phải bước ra khỏi nhà mình. Các trường đại học đang trải qua một cuộc khủng hoảng tồi tệ, bởi kiến thức có thể tiếp cận ngay lập tức, ở mọi nơi vì thế nó không còn duy trì được những vị thế như cũ nữa. Mối quan hệ giữa các học trò và người thày cũng đã thay đổi căn bản. 

Michel Serres đã cật vấn gay gắt: “Truyền thụ cái gì đây? Kiến thức ư? Nó đây, đầy trên mạng, có sẵn ngay và luôn, đã được hiện thực hóa. Truyền thụ nó cho ai? Cho tất cả mọi người chăng? Nhưng hiện nay mọi người đều có thể tiếp cận đủ mọi kiến thức. Truyền thụ nó thế nào? Chẳng thế nào cả: nhiệm vụ đã hoàn tất”. 

Ý tưởng của Michel Serres là rất rõ ràng: chúng ta dần sẽ đi tới một xã hội “không có học sinh”, một điều tưởng chừng như “ không tưởng” nhưng sẽ đạt được thông qua vai trò trung gian của các công nghệ mới. Trường học và ngay cả toàn bộ nền giáo dục, về cơ bản theo ông là không cần thiết nữa và có thể thay thế bằng luồng thông tin và các kỹ năng tự do giữa các đồng nghiệp. 

Cá nhân người viết bài này (Dương Thắng) với kinh nghiệm gần 40 năm đứng trên bục giảng các trường đại học (trong nước và ngoài nước), tôi cho rằng nhận định của Michel Serres có phần quá cực đoan. Trường học có thể biến mất nhưng giáo dục sẽ vẫn luôn là nhu cầu thường trực trong xã hội. Trong tương lai mỗi cá nhân sẽ tự thiết kế một chương trình học riêng cho mình và sẽ đi “tầm sư học đạo”, tìm cho mình những người thày thích hợp giống như trong các xã hội Phương Đông cổ đại, cái mà người thày cần truyền đạt cho học trò không chỉ là kiến thức, hiểu biết mà chính là những gì tinh túy nhất của con người mình. Xã hội và những nơi tuyển dụng lao động sẽ không quan tâm đến việc ứng viên đã học được những gì, học ở trường lớp nào mà chỉ quan tâm đến khả năng giải quyết những bài toán mà họ sẽ yêu cầu giải quyết. Với cách nhìn nhận như vậy, những cô bé cậu bé ngón tay sẽ phải tạo cho mình một năng lực tư duy mang tính sáng tạo, có chiều hướng tích hợp đa ngành và đặc biệt là nắm vững cách tư duy thuật toán để có thể sử dụng hiệu quả nhất các công cụ kỷ nguyên kỹ thuật số đã trao cho họ. Tư duy bằng ngôn ngữ ở nơi họ có thể kém hơn các thế hệ đi trước nhưng bù lại phương thức tư duy bằng hình ảnh, bằng đồ họa và tốc độ tư duy của họ sẽ hơn hẳn những thế hệ đi trước.  

5. Vì sao cuốn “Cô Bé Ngón Tay” của Michel Serres đã thu hút được sự quan tâm của đông đảo người đọc: từ những nhà triết học hàng đầu, các giáo sư đại học cho đến các độc giả bình dân? Vì đây là lần đầu tiên, có một người lớn, một nhà sư phạm, một nhà triết học quan sát thế hệ trẻ mà không đưa ra một đánh giá tiêu cực, những cảnh báo có tính thảm họa. Lần đầu tiên, những trang Web, trong con mắt của một người đã trưởng thành không tạo ra sự sợ hãi mà còn gây ấn tượng tích cực mạnh mẽ , lần đầu tiên có một triết gia mà tên tuổi gắn với những thời kỳ quá khứ đã bày tỏ sự ngưỡng mộ Internet như một công cụ mang đến thay đổi lớn tốt đẹp trong tương lai. Lần đầu tiên, chủ nghĩa cá nhân, hiện tượng toàn cầu hóa, sự bành trướng của công nghệ mới, được phân tích một cách khách quan mà không bi quan, như những minh họa đơn giản về một thế giới đang thay đổi, nhưng không nhất thiết phải là một sự thay đổi tồi tệ hơn.
6. “Cô bé ngón tay” không phải là một cuốn sách để đọc ngấu nghiến vào ban đêm, hoặc giữa một đám đông ồn ào. Tám mươi trang đậm đặc những suy tư triết học ở tầm sâu của nó đòi hỏi sự tập trung hoàn toàn, đối với mỗi câu của nó đạt đến một suy ngẫm ở tầm tư tưởng sâu sắc theo đúng nghĩa của nó, và mỗi suy ngẫm này sẽ điều cần thiết để giúp bạn tiến lên phía trước. Cho dù người đọc mới ở ngưỡng tuổi hai mươi, hay tám mươi tư, như Michel Serres, tác phẩm này vẫn là dành cho họ và sẽ mang đến cho họ một cách nhìn khác về thế giới tương lai đang được khởi động xây dựng từ ngày hôm nay. Một cái nhìn lạc quan hơn, cởi mở hơn là cái mà chúng ta sẽ muốn chia sẻ và lan tỏa xung quanh mình, một cái nhìn ấm áp thân thiện đi kèm với những nụ cười!