Tino Cao

Gần nửa thế kỉ sau Tắt đèn, văn học Việt Nam lại chứng kiến một người mẹ già quỳ lạy những người đến lấy thóc, những đứa trẻ khóc vì đói và sợ hãi, một gia đình phải nộp cả số lúa dành cho đám tang của người sắp chết. Ngô Tất Tố viết về nông thôn Bắc Kỳ thời Tonkin dưới chế độ thuộc địa vào cuối thập niên 1930. Phùng Gia Lộc viết từ chính tai họa giáng xuống gia đình mình ở Thanh Hóa năm 1983, sau cách mạng, sau cải cách ruộng đất và sau nhiều thập niên xây dựng chủ nghĩa xã hội. Khoảng cách gần năm mươi năm ấy khiến Cái đêm hôm ấy… đêm gì? trở thành một trong những chứng từ văn học - báo chí dữ dội nhất về nông thôn Việt Nam trước Đổi Mới. Một chế độ từng xác lập tính chính danh bằng lời hứa giải phóng những người nghèo khổ, đặc biệt là nông dân, rốt cuộc đã có lúc dựng nên một cơ chế cưỡng thu có thể đưa công an, dân quân và cán bộ địa phương vào tận nhà người dân giữa đêm khuya để vét thóc và tịch thu tài sản. Những hình ảnh từng làm nên bản cáo trạng của văn học hiện thực thời thuộc địa đã trở lại trong một xã hội tuyên bố rằng cuộc cách mạng đã chấm dứt thời đại của chúng. Bi kịch lịch sử là chỗ ấy.

Cái đêm ở Phú Yên không thể tách khỏi cơ chế kinh tế đã tạo ra nó. Trong nền kinh tế kế hoạch hóa, hợp tác xã vừa tổ chức sản xuất, vừa thu các nghĩa vụ, vừa chuyển nông sản vào hệ thống thu mua của nhà nước. Quyết định 310/CP ngày 1-10-1980 quy định hợp tác xã, tập đoàn sản xuất và hộ nông dân có nghĩa vụ bán nông sản cho nhà nước theo giá chỉ đạo trong từng thời hạn năm năm. Đằng sau những chữ vô cảm ấy là một quan hệ quyền lực hết sức cụ thể giữa người sản xuất và một nhà nước có quyền ấn định lượng phải giao, giá phải bán và phương thức thu mua. Các nghiên cứu kinh tế về Việt Nam sau này xác nhận nhà nước từng sử dụng việc thu mua bắt buộc nông sản với giá thấp để lấy thặng dư từ khu vực nông nghiệp, đồng thời giữ giá lương thực cho đô thị ở mức thấp. Trong đời sống của một gia đình mất mùa, thiếu ăn, cái gọi là “nghĩa vụ” đã biến thành một mệnh lệnh lạnh lùng, hoàn toàn tách khỏi thực trạng sinh tồn của người dân. Khi chỉ tiêu phải nộp vẫn giữ nguyên sau thiên tai, kể cả lúc thóc trong nhà đã cạn, kế hoạch kinh tế thực chất được duy trì bằng cưỡng chế, lấy trực tiếp từ miếng ăn, tài sản và sức sống của người nông dân.

Phùng Gia Lộc đã ghi được cơ chế ấy trong hình thức trần trụi nhất của nó. Đêm thu sản mở đầu bằng tiếng kẻng, loa phóng thanh và danh sách những hộ còn thiếu thóc. Sau đó là công an, dân quân, những toán người đổi chéo từ đội này sang đội khác, lục soát nhà cửa rồi khuân đi xe đạp, bàn ghế, chum vại, lợn, gà, bò để trừ vào số nghĩa vụ còn thiếu. Bạo lực ở đây đã được hành chính hóa. Nó có danh sách, chỉ tiêu, cấp chỉ huy, lực lượng thi hành và phần thưởng cho người hoàn thành nhiệm vụ. Câu nói “đêm nay là đêm nay, mai chúng tôi mất thưởng” phơi bày bản chất phi nhân của cơ chế ấy bằng một thứ ngôn ngữ vô đạo. Một bên là trẻ con ăn cháo rau má, người già phù nề, gia đình hết thóc. Bên kia là chỉ tiêu phải đủ và tiền thưởng phải giữ. Khi thành tích hành chính có thể được xem trọng hơn cái đói khát của người dân, sự tàn nhẫn đã được cài cắm ngay vào quy trình thực hiện chính sách. Đáng sợ hơn cả là người thi hành cũng có thể nghèo khổ như người bị thu vét. Một người trong toán thu sản phải lạy người phụ nữ mà mình đang ép nộp thóc rồi thú nhận nhà mình cũng đang bị toán khác đến thu. Cơ chế ấy đã tạo ra một guồng máy cưỡng đoạt, đẩy những người cùng khốn khó sang hai phía của cùng một mệnh lệnh, người này trở thành công cụ gây đau đớn cho người kia, rồi chính mình lại bị cuốn vào vòng cưỡng bức ấy.

Chính ở đây, Tắt đèn trở thành một đối chứng lịch sử đặc biệt nghiệt ngã. Chị Dậu sống dưới chế độ thuộc địa, việc thu sưu được bảo đảm bằng quan lại, lí dịch và cai lệ. Phùng Gia Lộc sống dưới một nhà nước đã làm cách mạng nhân danh chính những người từng là nạn nhân của bộ máy ấy. Sự giống nhau đáng sợ giữa hai thế giới nằm ở thân phận của người nông dân trước một nghĩa vụ được quyền lực áp xuống đời sống của họ. Sau gần nửa thế kỉ biến động, họ vẫn có thể bị dồn đến mức phải đem những tài sản thiết yếu nhất của gia đình ra thanh toán cho một con số ghi trong cuốn sổ nợ mang cái tên mĩ miều nhưng hết sức man rợ là “nghĩa vụ lương thực”. Bi kịch năm 1983 còn chứa một nghịch lí chính trị sâu sắc và ghê gớm hơn. Nhà nước xã hội chủ nghĩa từng coi nông dân là một lực lượng căn bản của cách mạng, trong khi chính những người nông dân ở Phú Yên lại khiếp sợ tiếng chân của lực lượng công quyền lùng sục trong đêm khuya, chẳng khác hình bóng của những toán sai nha, lí dịch từng ám ảnh văn chương Việt Nam về một thời áp bức cũ. Khoảng cách giữa lời hứa giải phóng và đời sống thực tế của người dân đã trở thành lời tố cáo mạnh nhất của bút kí. Một chính thể có thể xây dựng vô số diễn ngôn về quyền làm chủ của nhân dân, nhưng khái niệm “làm chủ” trở nên cay đắng khi người dân phải quỳ xuống van xin để giữ lại hạt gạo của chính mình.

Chiếc quan tài của người mẹ già bảy mươi lăm tuổi là đỉnh điểm ghê gớm nhất của bi kịch ấy. Gia đình đã bóp mồm bóp miệng dành một ít lúa để mai này bà mất còn có cơm cho người đến đưa tang. Toán thu sản bật nắp quan tài, thấy lúa chảy ra và reo lên vì phát hiện được của giấu. Bà cụ chống gậy van xin rồi ngã xuống trong lúc cố giữ lại số thóc dành cho tang lễ của mình. Mọi khái niệm về kế hoạch, nghĩa vụ hay lợi ích nhà nước đều phải đối diện với một sự thật không thể trang sức bằng ngôn từ. Người sống đã phải nhịn ăn để chuẩn bị cho cái chết, còn bộ máy thu vét lấy nốt phần dành cho người chết. Khi bà cụ kêu “Đảng ôi, Chính phủ ôi”, Phùng Gia Lộc vội bịt miệng mẹ và nói rằng Đảng không chủ trương như thế. Câu nói ấy chứa cả một bi kịch tinh thần. Người con vẫn cố cứu lấy khoảng cách giữa lí tưởng mình từng tin và những gì đang diễn ra trước mắt. Nhưng chính trang viết của ông lại cho thấy chỉ tiêu từ trên được chuyển thành mệnh lệnh ở xã, rồi được thực hiện bởi đội sản xuất, công an và dân quân. Một cơ chế đã huy động cả bộ máy địa phương để thu cho đủ số thóc thì trách nhiệm lịch sử không thể kết thúc ở lời giải thích rằng một vài cán bộ cơ sở đã quá tay.

Cái đêm hôm ấy… đêm gì? được viết cuối năm 1987 và đăng trên số Tết báo Văn Nghệ ngày 23 tháng Giêng năm 1988, dưới thời Nguyên Ngọc làm Tổng biên tập. Sự xuất hiện của bài viết trong buổi đầu Đổi Mới đã gây chấn động chính vì Phùng Gia Lộc đưa trở lại đời sống công luận một phần hiện thực từng bị những báo cáo thành tích và ngôn ngữ chính thống đẩy ra ngoài tầm mắt. Gần nửa thế kỉ trước đó, Ngô Tất Tố để chị Dậu chạy vào bóng tối của xã hội thuộc địa. Sau đêm 26-11-1983, Phùng Gia Lộc chỉ còn biết hỏi mình đó là đêm gì. Câu hỏi ấy chính là sự lên án nghiêm khắc nhất đối với một cơ chế từng nhân danh giải phóng nông dân nhưng đã dùng chính bộ máy quyền lực chuyên chính vô sản của nó để dồn người nông dân đến tận cùng của đói khát, sợ hãi và van xin. Tắt đèn ghi lại bóng tối của một thời thuộc địa. Cái đêm hôm ấy… đêm gì? yêu cầu lịch sử sau cách mạng phải trả lời một câu hỏi đau đớn hơn nhiều. Vì sao sau bao nhiêu lời hứa về giải phóng và quyền làm chủ, bóng tối ấy lại có thể trở về giữa một xã hội từng tuyên bố đã xóa bỏ chính những điều làm nên nó?

Cũng cần ghi nhớ vai trò của Nguyên Ngọc trong việc đưa bút kí này đến với công chúng. Theo hồi ức được dẫn lại sau này, khi nghe Phùng Gia Lộc kể câu chuyện, cả tòa soạn Văn Nghệ xúc động mạnh, và chính Nguyên Ngọc đã thúc ông viết ngay. Trong không khí báo chí cuối thập niên 1980, quyết định đăng một văn bản tố cáo trực diện những cảnh cưỡng thu ở nông thôn như thế đòi hỏi bản lĩnh nghề nghiệp rất lớn. Nếu không có sự lựa chọn ấy của người đứng đầu tòa soạn, khó biết Cái đêm hôm ấy… đêm gì? có thể đến với đông đảo bạn đọc đúng vào thời điểm lịch sử đó hay không. Vì thế, khi đăng lại bút kí hôm nay, cũng xin được nhắc tới Nguyên Ngọc như một người đã góp phần mở đường để tiếng nói đau đớn của Phùng Gia Lộc và của những người nông dân trong câu chuyện ấy được công khai trước xã hội.

Xin bày tỏ lòng biết ơn với nhà văn Nguyên Ngọc, người đã có đủ dũng khí nghề nghiệp để cho đăng Cái đêm hôm ấy… đêm gì? lên báo Văn Nghệ của Hội Nhà văn Việt Nam, đưa một sự thật từng bị vùi lấp ra trước công luận để công lí và lương tri có thể bắt đầu cất tiếng.

• •••••

CÁI ĐÊM HÔM ẤY… ĐÊM GÌ?

Phùng Gia Lộc

Cuối năm 1983, tôi được ở nhà chờ quyết định về nghỉ chế độ. Chiều chủ nhật, thằng Học con tôi rủ rỉ nói:

– Con bắt được bác Quang ăn bánh cuốn ở hàng anh Minh. Bác đi thồ sắn ở chợ Phúc Địa về. Bác cho mấy bó nhưng con không lấy. Bác dặn con về đừng nói với bố mẹ là đã gặp bác. Nói, hôm nào sang bác đánh chết.

– Hừ! Lại thế nữa…

Tôi buột miệng bảo với con thế, rồi thừ ra. Bạn bè anh em cùng một phòng với nhau mà đi qua không vào. Có điều gì nhỉ?

Sáng thứ hai tôi sang cơ quan ứng mấy cân gạo và định bụng sẽ gặp, trút sấm sét lên đầu anh ấy. Nghe tôi trách, Lê Trung Quang, trưởng phòng tổ chức Ủy ban huyện Thọ Xuân, cười hà hà làm lành thật đôn hậu, dễ yêu:

– Giá có một mình thì tôi vào. Đằng này những bốn binh, khao được, anh cũng liệt. Vả lại, bốn cái xe nặng è, sợ tối.

Là trưởng phòng tổ chức ủy ban huyện, anh cũng để gia đình vợ con đói thiếu. Ra anh còn kém cỏi hơn cả tôi, một kẻ chân chim trần trụi, một tay sắp trở thành “phó thường dân”.

“Nhà mình cũng bí. Nộp sản đi rồi, lúa đã cạn. Khó mà ăn thấu Tết được.”

Quang lắc đầu bảo thế.

Anh gạn tôi:

– Ông ở đây với tôi đêm nay cho vui. Tôi buồn quá.

Tôi chỉ vào mấy cân gạo đã bó buộc sau xe, bảo anh Quang:

– Phải mang “hàng chiến lược” này về chứ.

Nếu nghe lời Lê Trung Quang nằm lại với anh một đêm, thì tôi đã không thể nào hình dung nổi ở Phú Yên xã tôi cái đêm hôm ấy là đêm gì…

Có cái “các” quá giang của Lê Trung Quang cho mượn, tôi không phải mất ba đồng tiền đò. Qua sông Chu gió vù vù bên tai, tôi phải kéo vành mũ len, trùm thấp cho đỡ run. Tôi về đến nhà, trời đã sẩm tối, con mực xông ra í a í ẳng vờn chân lên hông. Vợ tôi bế thằng Văn ngủ khì trong lòng, ngồi bên bếp than vỏ cao su um khói. Bên cạnh, thằng cu Thức bốn tuổi đang liến láu. Còn Học – thằng con nhớn – đang học bài ở nhà trên.

Thấy tôi về, thằng Thức reo lên:

– A bố! Bố về là bố về! Có chi không bố?

– Có cái rét cóng đây này!

Tôi nói rồi dắt xe vào nhà, mở túi gạo, vác xuống bếp khoe:

– Ứng được năm cân gạo.

Bà cụ thân sinh ra tôi mệt đã lâu, thấy tôi về, cũng gượng chống gậy xuống bếp sưởi. Cụ bảo:

– Mẹ Học đi nấu cơm cho bố va ăn!

Tôi hỏi:

– Nhà ăn rồi hả mẹ?

Cái thằng Thức đến là hở miệng, cấm có giấu nó được tí gì. Nó nói:

– Chỉ nấu cơm cho bà với em thôi! Mẹ với anh Học, với con ăn cháo rau má rồi. Bữa nay mẹ luộc rõ nhiều rau cải.

Tôi thấy cay sè trong mắt.

– Thế thì nấu thêm vào. Hết thì tao đi bới đất, nhặt cỏ, van ông vái bà. Làm con người mà miếng cơm chín vào bụng vẫn không đủ thì sống thế nào?

Vợ tôi định cãi câu gì đó, nhưng lại thôi, vội trao thằng Văn cho bà rồi lại mở túi gạo đi vo. Bà cụ nói:

– Rau cải ế nhăn! Đói, chả mấy người mua. Hôm nay mẹ va không đong được gạo. May lấy được đấy, không thì mai gác con lên…

Ngoài cửa gió ào ào, tiếng chó sủa ổng oảng ở đầu ngõ. Có tiếng ai hỏi mua rau cải nhà tôi. Cô Hoa, vợ chú Được. Hoa cũng người họ Phùng, gọi tôi bằng bác. Chồng cô ấy là đội trưởng đội sản xuất cũ, nay vừa được rút lên làm trưởng ban định mức, rồi phó chủ nhiệm. Cô vào bếp vừa nói, vừa run:

– Sao năm nay rét sớm thế này? Bác bán cho cháu mấy bó rau cải xào.

Vợ tôi bắc nồi cơm lên bếp, mấy bà cháu phải dồn chỗ cho hai người đàn bà tê cóng này ngồi cạnh bếp hơ tay, ngó chẳng khác những viên đạn bị nén trong cái băng lò xo tròn. Tuy gần bằng tuổi vợ tôi, nhưng là hàng cháu họ, nên Hoa vẫn bác bác, cháu cháu ngon ơ.

– Bác có ngan, gà gì để cho cháu vài cân. Giá mấy cũng được, cháu không quản.

– Còn có vài ba con, phải để hôm sau bà…

Tôi lừ mắt chặn lại câu nói hớ, khiến vợ tôi im bặt. Chả là vì mẹ đẻ ra tôi yếu lắm rồi. Cụ đã bảy mươi lăm tuổi, lại phù nề mặt mũi vàng ủng như quả thị rụng. Ai cũng bảo khó qua cái đầu mùa Đông này. Vì vậy gia đình tôi đã lo chuẩn bị ngầm, phòng sau khi cụ về cõi. Cái gì vợ tôi cũng bảo dành để hôm sau bà… thành quen miệng. Cau cũng phơi kỹ bỏ be để hôm sau, thậm chí bọt bẹt được đồng rau nào cũng dồn mua ván đóng sẵn áo quan để hôm sau…

Ấy nhưng nói đến cái chết, cụ lại giận và làm nau:

– Bay trông tao chết à? Tao phải sống để nhìn con cháu được đến lúc sung sướng chứ. Khổ mãi rồi.

Tôi hỏi Hoa để lấp láp câu hớ rồi cho bà cụ khỏi giận:

– Mua đồ nhậu làm gì tối thế này?

– À… mua cho mấy thằng về đội ta thu sản, khuya các hắn đớp. Đội và quản trị thuê khoán cháu nấu.

Vì có chồng ở ban quản trị, cô ấy cũng là loại biết nhiều chuyện “bí mật nội bộ”. Hoa thì thò cho vợ tôi biết đêm nay là đêm “đồng khởi” thu sản, tổng vét cả xã. Họ sẽ đổi chéo, công an và dân quân đội này về đội kia, vét bằng hết. Vì đội 12 này là nặng gánh nhất, nên họ sẽ điều về đây những tay cứng cựa.

Hoa khuyên:

– Bác có thiếu sản, thì liệu mà xoay đi.

– Thế thì tao đét bán rau cho mi nữa.

Vợ tôi toan từ chối, nhưng Hoa nài mãi và có tôi nói vào nên chị chàng mới chịu nghe. Hoa cầm đèn ra vườn soi cho vợ tôi hái. Cô ấy cầm rau, rồi còn đi các nhà bên cạnh hỏi mua gà.

Cơm cạn, tôi vần cạnh bếp. Vì không phải ghế độn khoai độn sắn gì nên chín rất mau. Thấy chỉ nấu mình cơm tôi, lòng tôi lại buồn nổi gai. Vợ tôi bế thằng út vào lót cho nó ngủ trong buồng, rồi lấy cho tôi cái bát, đôi đũa. Cuộc chào mời đùn đẩy, nhường nhịn nhau rõ bực.

Tôi lùa hai bát cơm với nước dưa chua, rồi bỏ đấy. Bà cụ nài, rồi tôi dỗ thằng Thức cũng lắc đầu không dám ăn chỗ cơm còn lại. Hắn sợ mẹ. Nhà này, mẹ chúng nó có quyền uy tối thượng. Biết vậy, nhưng tôi cũng sắp trở thành kẻ sống nhờ…

Ngồi ở bếp, tôi hỏi vợ:

– Nhà mình còn thiếu của hợp tác xã bao nhiêu thóc nữa em?

Cô ấy không trả lời tôi mà nói rất vô lễ:

– Có biết thế này, đái tòe tòe vào, chứ tội gì lôi về. Cha đời! Bữa trước thì tuyên bố vớt được nấy ăn nấy, người ta mới hụp lặn xuống nước lụt mà khở từng bông lúa. Nay lại giở trò giảm tỷ lệ!

Tôi vỗ về:

– Thôi! Lụt thì lụt cả làng, em ạ! Em nói xem, so với tổng sản phải nộp, nhà ta thiếu bao nhiêu?

– Một tạ mười hai cân, em đã trình bày với anh Nhà đội trưởng rồi. Thực tế mò được hạt nào đã ăn hết hạt nấy. Mấy lâu nay bán được đồng rau nào mua ăn, không bán được thì nhịn. Đã nói khất rồi. Không cho khất, thì nhà đấy có dỡ được, đến mà dỡ.

– Phải mềm mỏng, em ạ! Khéo bán khéo mua thua người khéo nói! Gia đình mình, con cái mình còn ăn đời ở kiếp nơi đây.

Vợ tôi rền rĩ như sắp khóc:

– Chả nhẽ kiếm liều thuốc chuột, cho vào nồi cháo, ăn hết cả nhà cho sướng cái đời…

Ngồi sưởi ở bếp rất lâu, vỏ cao su cháy tàn, đã vạc hai ba đống than, mà chẳng ai muốn nói với ai câu nào nữa. Bà cụ ngồi lâu, mỏi và chán chuyện bỏ đi nằm. Thằng Học làm toán xong, lấy cho bà nồi than, rồi cũng rúc xuống bếp. Hắn đi bốc rơm lót ổ ngay cạnh bếp, lấy ván chắn rồi trải chiếu, ôm chăn ra nằm.

– Ngủ đây mà ấm, bố ạ!

Trong giường thằng Út Văn khóc í óe. Hắn lại đái lạnh đít rồi. Mẹ nó vào quả không sai. Nó được ôm ra bếp sưởi, nằm gọn trong lòng mẹ. Gần một tuổi mà nó còn bắt nhá cơm bón và bú thì hơn con bê non. Lại nhai tòm tọp thế đó! Tôi đùa với con để nó cười sằng sặc cho dịu cơn lo buồn.

Gần mười hai giờ khuya, cả nhà đi nằm. Tôi ngủ với hai thằng oắt trong ổ rơm dưới bếp.

Có điều gì đó bồn chồn và nơm nớp…

Bỗng tiếng kẻng gõ giục giã liên hồi. Kẻng khắp xã, từ đội 1 đến đội 15, như một sự bùng nổ dây chuyền. Tiếng loa phóng thanh mở hết cỡ đọc bản tin, kế hoạch huy động lương thực của tỉnh và chỉ thị của tỉnh ủy về công tác lương thực.

Hoàng Văn Nhân, đội trưởng đội 12, đọc trên loa danh sách những nhà thiếu thóc chưa giao nộp cho hợp tác xã. Đèn đóm soi rừng rực ở các ngã đường. Chó sủa ơi là chó sủa. Cũng cái loa phóng thanh ấy, có tiếng ông chủ tịch xã gọi cán bộ về đội 12 hội ý.

Ông trưởng công an xã Nguyễn Đình Định gào rát cổ trên loa, giọng giật giội gọi lực lượng dân quân, công an tăng cường về chi viện cho đội 12, tạo đà cho đội hoàn thành chỉ tiêu huy động. Tôi rùng mình nghĩ đội tôi là đội trọng điểm, nên cán bộ xã, hợp tác xã, vón cục cả về đây. Họ sẽ gõ cho ra chục tấn thóc còn tồn sổ.

Gần một giờ sáng, công an, dân quân đã ập đến các nhà nợ thóc. Tiếng chó sủa vang, tiếng lợn kêu èng ẹch như bị chọc tiết ở các nhà gần quanh, làm thằng Út Văn khóc thét lên, ôm riết lấy mẹ. Thằng Thức cũng im thin thít, nằm co trong lòng tôi không dám cựa. Bên nhà ông Ái, láng giềng cách vườn nhà tôi một hàng rào, công an và dân quân đang lùng sục. Tiếng ông bà Ái kêu xin và tiếng quát lác, tôi nghe rõ mồn một.

– Cứ bắt lấy cái xe đạp! Phích, xô, bắt ráo!

Ở cổng nhà tôi đã có bước chân rình rịch, con chó mực đang có chửa bị quất, kêu ử ử.

Cạch cạch cạch.

– Chị cò Lộc, mở cửa ra!

Tiếng thằng bé trong buồng khóc thét. Thằng Thức đang ôm tôi, nghe em khóc cũng òa khóc toáng lên. Thằng Học mười hai tuổi đã học lớp tám rồi, mà cũng níu lưng tôi run bắn.

Nghe tiếng quát lần thứ hai, từ nhà bếp, tôi chạy lên. Một luồng đèn pin soi giữa mặt làm tôi lóa mắt, phải lấy tay che.

– Có chuyện gì đấy, các bạn trẻ ơi?

– Thu thóc, thu thóc chứ còn gì, ông đừng hỏi vờ.

Vợ tôi đã mở toang cửa, tay ôm thằng bé ngất lịm. Một anh, hai anh… bốn anh bạn trẻ ùa vào nhà. Anh đi đầu cao to, tóc cắt tăng gô, mặc áo bông thùng thình, soi đèn pin rồi đánh diêm châm cái đèn hoa kỳ ở bàn thờ. Có lẽ Tâm “hộ pháp” là người này. Phải, tôi đã thấy anh ta đứng chân hộ vệ giữa, trong một cuộc đá bóng với xã khác. Tay anh cầm cái choòng sắt cỡ ngón tay cái.

Vợ tôi mời họ ngồi ghế. Bà cụ đang ốm ở giường bên cũng cố ngóc dậy, run rẩy chào.

– Theo danh sách đội báo, chị còn thiếu hơn tạ thóc. Yêu cầu chị đem nộp ngay!

Bà cụ tôi đáp thay con dâu:

– Các bác các anh ơi! Có còn cái gì mà nộp. Các anh và các bác không thấy đàn con hắn đói xanh đói trong đi à? Các bác không thấy tôi cũng phát phù phát nề, vàng cây úa lá đây à?

– Chúng tôi không hỏi mụ nghe chưa?

Cả bốn người cùng soi đèn pin khắp nhà trong, nhà ngoài, dưới bếp, bên chái. Hai người tuông soi cả trong vườn rau. Vợ tôi mếu máo:

– Làm gì có lúa để ngoài ấy. Các anh xéo nát cả rau.

Tôi chạy ra trụ sở đội, định tìm cán bộ trình bày. Chủ tịch Phê, bạn dạy học với tôi ngày trước, đi bộ đội về giải nghệ, vào cấp ủy, đang đứng đấy. Thấy thế tôi mừng quýnh. Lại thấy cả Phùng Gia Miện, anh họ tôi, làm bí thư đảng ủy cũng có mặt, tôi càng yên trí. Nhưng thấy tôi họ quay đi lảng tránh.

Anh Miện bảo nhỏ tôi:

– Chú về động viên gia đình thanh toán bằng đủ, nhà mình là cán bộ. Không có thóc thì nộp bằng tiền. Lãnh đạo đã nhất trí cho nộp cả bằng tiền rồi đó.

Tôi đang định nói “Đã không có thóc thì làm cóc gì có tiền”, nhưng anh họ tôi đã dịu giọng:

– Ở đội trên, hắn bắt cả anh Thiện, anh ruột tôi, mà tôi cũng phải điếc đi… “Mất mùa màng, lợi ích thứ ba của người lao động phải hy sinh cho lợi ích của nhà nước”. Đồng chí bí thư tỉnh ủy đã chỉ thị thế, chú biết rồi đó.

Lúc ấy ở trụ sở, công an, dân quân đã khuân về nào xe đạp, bàn ghế, tủ, chum vại, thùng tôn, lợn gà… để ngổn ngang ra tận ngõ. Tên chủ nhà thiếu thóc đề chữ bằng phấn trắng vào các đồ vật: ông Ất, ông Do Khả, ông Hưng, ông Hồng, ông Khính – mẹ đẻ cô Hoa, mẹ vợ chú Được phó chủ nhiệm…

Mấy con bò bị bắt cột gần đó sợ đèn, sợ đám đông cứ lồng lên, chực bứt mũi. Chúng xoay vòng quanh, ngửa lên mặt kêu “hấp bồ”, “hấp bồ”…

Tôi loạng choạng đi về nhà, thấy người ta đang còn soi đèn tìm rất kỹ. Tôi nói:

– Các người anh em soi tìm gì cho mất công. Nhà tôi xin khất đến mai, tìm cái bán chác, nộp tiền bằng đủ.

Anh đầu tốp nháy nháy mắt ra hiệu.

– Đêm nay là đêm nay! Mai chúng tôi mất thưởng ai chịu cho?

– Bắt cái xe đạp ni, bay!

Hai ba anh chạy lại. Tôi từ tốn ngăn họ:

– Các đàn anh ơi! Tôi không làm ruộng sản mà. Đây là xe đạp nhà nước cấp cho tôi để tôi đi công tác. Các vị bắt cái này không được đâu.

– Nếu chúng tôi cứ bắt thì sao?

Tôi loáng nghĩ được một mẹo. Rút cái “thẻ hội viên Hội Văn nghệ tỉnh” ra, tôi nói:

– Tôi phản đối! Tôi là “nhà báo”! Tôi sẽ kiện lên tận ông Đồng.

Nước cờ của tôi không ngờ lại có hiệu quả. Họ im lặng. Hẳn họ đã biết tên tôi dưới những bài đăng nào chăng.

Chợt vị “hộ pháp” nhìn chằm chằm vào cỗ quan tài để dưới gầm bàn thờ, rồi đi lại, vừa gõ vừa hỏi:

– Cái gì trong này, chị Lộc?

Im lặng…

– Cái gì trong này, chị nói mau?

Vợ tôi ấp úng. Tôi muốn tắc thở.

– Có cái gì đâu…

Mấy vị hăm hở lại, đạp lật nghiêng một cái. Nắp ván thiên bung ra, lúa chảy rào rào. Cả toán reo lên như một hiệp đào vàng trúng vỉa:

– A! Lúa! A lúa! Lúa! Anh em ơi. Ghê thật! Thế mà giả nghèo giả khổ.

Mẹ tôi chống gậy vái dài:

– Van các anh! Cắn rơm cắn cỏ tôi lạy các anh! Lúa của tôi. Đó là tạ lúa hai đứa con gái hắn mua góp lại cho, để hôm sau tôi chết, bà con thương mà chạy đến để ăn lưng cơm sốt.

Thực ra là của hai bà chị trong đó mỗi người có mười cân thôi. Ba mươi chín cân tiêu chuẩn hai tháng vừa qua tôi lấy về, còn lại là hơn bốn mươi cân, vợ tôi đong để dành “hôm sau” cho bà.

Bà cụ nói như rên rẩm:

– Đã bảo xay phứa đi cho con nó ăn không nghe. Cứ bóp mồm bóp miệng, để dành làm chi. Sống chả thấy đâu nữa là!

Một tay râu tóc lồm xồm hỏi:

– Chị có gánh đi hay không thì bảo?

Một tay khác tôi hơi quen mặt, đến trước vợ tôi lạy lia lịa:

– Thôi em xin bà chị. Em đi làm ở đây thế này, nhưng lại có bọn khác đến chỗ em làm ác y hệt. Nhà em cũng thiếu mà. Chị không gánh, để cánh này bê cả hòm ra, chị phải chịu hai chục công là ít, chưa nói phạt tiền.

Họ xúm vào khiêng bàn thờ ra, để lôi hòm lúa. Bất đồ hai thằng Học và Thức từ bếp tuôn lên, ôm lấy tay chân chư vị, van rối rít:

– Cháu van các chú! Các chú đừng lấy lúa này đi. Lâu nay các cháu phải nhịn để dành bữa sau cúng cỗ bà, làm ma bà!

– Buông ra đi! Ô hay, đồ con nít!

Bà cụ loạng choạng đi lại, giơ gậy cản:

– Các ông không thương trẻ, thì các ông thương lấy thân già, để lấy phúc đức cho con cháu.

Vì họ đá vấp gậy, lại yếu như con căng cắc lột, bà cụ ngã chỏng queo như chiếc ghế đổ.

– Ối Đảng ôi là Đảng ôi! Chính phủ ôi… Trông xuống mà coi…

Tôi xốc mẹ lên giường, bịt mồm cụ lại:

– Mẹ! Mẹ không được la như thế! Đây không phải Đảng! Đảng ta không làm thế. Đảng không chủ trương thế này!

Tôi nói vậy và ngoặp hai hàm răng vào cổ tay mình để kìm giữ cái gì cứ chực tung ra. Hai vợ chồng xúc hết lúa ra thúng bì. Dặn thằng Học trông em, ngó bà, tôi cùng vợ hì hục gánh thóc ra trụ sở nộp…

Đoạn cuối này tôi dành cho anh Quang.

Lê Trung Quang ơi! Anh có thể giấu cái bi kịch của gia đình anh, nhưng tôi không còn có thể che giấu nỗi đau của nhân dân bất hạnh. Dù sự tiết lộ này có làm mất cái chức huyện ủy viên của anh, thì tôi cũng thấy cứ phải nói ra.

Chuyện thật của nhà anh đây: lúa vay ăn còn nợ bảy tạ, con Lâm, thằng Sơn phải đi mò hến từng bữa, chị ấy nấu bánh đúc đi các làng đổi lúa. Anh mà nói ra, người ta cho là anh bêu riếu.

Việc thật ở nhà tôi đêm 26 tháng 11 năm 1983, người ngoài cuộc hẳn cho là mình bịa. Cho đến nay, mỗi khi nghĩ đến, tôi cứ thảng thốt hỏi mình:

Cái đêm hôm ấy… đêm gì?

Cuối năm 1987

PHÙNG GIA LỘC

Phùng Gia Lộc (trái) và Bế Kiến Quốc, hai nhà văn đã rời xa cõi thế

Họa sĩ Thành Chương và nhà văn Bế Kiến Quốc (thứ 3 và 4 từ trái, hàng trên) đến thăm gia đình nhà văn Phùng Gia Lộc và trao quà của bạn đọc Tuổi Trẻ