Vĩnh Quyền

Chưa tới hai nghìn chữ chứa tới ba lời xin lỗi. Của một phụ nữ người Đức cách Việt Nam mười nghìn cây số đường bay, Ulrike Streicher. Của cố Bí thư “Thành phố đáng sống” Đà Nẵng, Nguyễn Bá Thanh. Và của một người viết yêu rừng là tôi.

Năm 1997, Ulrike Streicher, nữ tiến sĩ người Đức chuyên ngành thú y động vật hoang dã đã nhận lời mời cộng tác của một tổ chức phi chính phủ để thực hiện giấc mơ nghiệm sinh dưới những tán rừng thâm u xứ Đông Dương. Như Ulrike từng chia sẻ: cũng bởi xứ sở huyền thoại này buổi ấy đang là một trong những khu vực “nóng” trên thế giới về thực trạng bảo tồn thiên nhiên, bảo vệ đời sống hoang dã. Việt Nam, Lào và Campuchia vừa bước ra khỏi chiến tranh, phải ưu tiên mọi nguồn lực cho dân sinh và phát triển kinh tế. Ulrike thấu hiểu và thông cảm khi họ đang phải quan tâm đến việc đào tạo bác sĩ thú y cho heo, gà, trâu, bò chứ chưa đến lượt linh trưởng, hổ, voi... Nói cách khác, ba nước Đông Dương đang cần đến sự hỗ trợ của những chuyên gia quốc tế về thú y động vật hoang dã.

Ngoài bốn năm ở Lào và Campuchia, thời gian còn lại Ulrike làm việc tại Việt Nam: Vườn quốc gia Cúc Phương, Vườn quốc gia Cát Tiên, và Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà. Tất cả đều thuộc lĩnh vực bảo tồn linh trưởng. Năm 2005, tại Cúc Phương, Ulrike Streicher trong vai cô giáo hướng dẫn các nghiên cứu sinh khoa linh trưởng đã gặp anh Larry Ulibarri đến từ một trường đại học Mỹ. Chung tấm lòng yêu thiên nhiên và yêu nghề họ gần gũi và có nhiều kỷ niệm qua những lần dạo chơi trong rừng, cùng nhau tìm hái 100 loại lá cây mà voọc thích ăn, hay những đêm trắng tham gia cứu hộ động vật hoang dã. Rồi năm 2009, Ulrike theo Larry vào Sơn Trà, nơi anh thực địa trong nhiều năm để viết luận án tiến sĩ The Socioecology of Red-shanked Doucs in Son Tra Nature Reserve, Vietnam/ Xã hội học Voọc vá chân nâu ở Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà, Việt Nam. Và hai người nên duyên vợ chồng từ “mai mối” của những cánh rừng Việt.

Mỗi ngày Larry và Ulrike đặt đồng hồ báo thức vào 3 giờ sáng để kịp chuẩn bị suất ăn mang theo, đảm bảo vào rừng Sơn Trà trước lúc mặt trời mọc. Họ dành thời gian quan sát, ghi chép về mọi hành vi, hoạt động, biểu hiện của voọc vá chân nâu, và chỉ ra khỏi cửa rừng khi hoàng hôn đã sẫm. Để thu hẹp dần khoảng cách tiếp cận Larry chọn “lãnh địa” của một đàn voọc, ngày nào vợ chồng anh cũng xuất hiện trong tầm theo dõi của chúng, với khoảng cách đủ gây tạo cảm giác thoải mái, an toàn. Và ngày nào họ cũng mặc những bộ trang phục giống nhau từ chất liệu đến màu sắc, lặp lại những cử chỉ, lời nói đã chọn lọc trước, và luôn thể hiện thái độ hoàn toàn vô hại. Khi chúng đã quen mắt, quen tai, và không còn quá cảnh giác, họ âm thầm “nhích” gần thêm về phía chúng vài bước chân, rồi dừng lại và lặp lại. Cứ thế, sau sáu tháng, một con voọc non từ một cành cây thấp đã đủ tin cậy để nhảy xuống ngồi trên vai Larry như một xác nhận, “Người rừng ạ, chúng ta là bạn”.

Đấy là kỷ niệm tuyệt vời trong đời nghiên cứu linh trưởng của Larry. Vậy rồi, trong một chuyến khảo sát ở Sơn Trà, tại lý trình km 3 + 300 đến km 3 + 800, vợ chồng anh bắt gặp bảy cá thể voọc vá chân nâu bị cô lập dưới bờ taluy âm. Chúng không thể trở về với đàn ở phía taluy dương do lối đi đã bị ngăn cắt. Trước kia, trong hệ thống giao thông du lịch Sơn Trà vẫn có đường bê-tông Yết Kiêu – Suối Ôm xuyên qua “vùng ăn” của đàn voọc đấy thôi, nhưng hẹp và còn nhiều cây rừng ở hai vệ đường vươn cành khép tán, nối thành “cầu vượt” cho các loài linh trưởng qua lại. Nay cây hai bên đường bị đốn hạ nhường mặt bằng mở rộng con đường lên năm mét, nên những cầu vượt tự nhiên trên không kia cũng mất theo.

Nghĩ xem: nỗi khổ tâm của lũ voọc khi buộc phải rời tán cây xuống mặt đất đi bộ qua đường thì khác gì lũ người bị đuổi khỏi mặt đất để thực hành “giao thông đường bộ” trên cây? Qua Facebook của cộng đồng nhiếp ảnh, Ulrike và Larry biết đã xảy ra khá nhiều vụ tai nạn giao thông khi voọc buộc phải qua đường trên đường kiếm ăn hoặc tìm đàn. Nguy hiểm rình rập cả người lẫn động vật hoang dã. Tuy nhiên, các nhà báo thường làm tin kiểu này: “Tại rừng Sơn Trà…”, “ngày…”, “xảy ra tai nạn giao thông đáng tiếc…”, “một người bị thương nặng…”, “đã kịp thời chuyển đến Bệnh viện đa khoa Đà Nẵng…”. Không nghe/ đọc/ thấy bóng dáng, số phận của voọc đáng thương thế nào trong bản tin. Đúng là lạnh lùng kiểu chủ nghĩa nhân loại trung tâm – Anthropocentrism.

Nhưng đó lại là chuyện khiến vợ chồng Ulrike-Larry mất ngủ.

Cho đến nay, vài người làm việc tại UBND Thành phố Đà Nẵng còn nhắc lại tình huống “hy hữu” trong đời viên chức của họ: Một ngày đầu năm 2010, một phụ nữ châu Âu trong trang phục giản dị, tay ôm cặp hồ sơ, đứng sẵn bên đường Bạch Đằng, chờ đến giờ Ủy ban mở cửa. (Là do thói quen vào rừng trước mặt trời mọc ấy mà). Viên chức ban đối ngoại tiếp đón, hỏi khách có việc gì cần đến sự giúp đỡ của chính quyền thành phố, để rồi nhận được câu trả lời vượt ngoài trí tưởng của họ.

“Tôi đến đây vì thành phố đang cần sự giúp đỡ của tôi.”

Thì ra Ulrike muốn tặng thành phố Đà Nẵng đề án xây dựng hệ thống cầu tán xanh/ Green canopy bridges, nhằm giảm thiểu tai nạn giao thông cho đàn voọc quý hiếm ở Sơn Trà. Cầu sẽ được dựng lên bằng cách trồng hai cây đã phát triển đối diện hai bên đường ở những điểm voọc thường xuất hiện. Chọn loài cây tán rộng có thể “bắc cầu” tự nhiên trên không và cao tối thiểu năm mét để không ảnh hưởng giao thông bên dưới. Những vị trí có mặt đường rộng, cây không thể khép tán, sẽ dùng vật liệu hỗ trợ: dây thừng. Mô hình này đã được áp dụng thành công tại Ấn Độ và một số nước châu Phi.

Các viên chức lúng túng trước một đề án không có tiền lệ, đối tượng hưởng thụ lại là đàn thú hoang dã, mà họ chỉ nghe phong thanh rằng chúng được các nhà động vật học quốc tế tôn vinh “Nữ hoàng linh trưởng”. Thậm chí vài người trong số họ còn chưa trông thấy chúng tại sinh cảnh bao giờ. Tuy vậy, họ cảm ơn thiện chí của Ulrike Streicher, làm thủ tục tiếp nhận đề án, và hứa sẽ gửi thư trả lời sau khi lãnh đạo xem xét và quyết định.

Chẳng có thư hồi âm nào. Chừng vài tháng sau, một buổi sáng, trên đường đi làm, các viên chức đã trông thấy Ulrike đứng chờ sẵn cạnh cổng Ủy ban, vẫn trong bộ trang phục giản dị và với cặp hồ sơ trên tay. Buổi làm việc thân mật hơn, đã có nhiều tiếng cười thoải mái. Ulrike tỏ ra thông cảm chính quyền thành phố đang quá tải với các chương trình dân sinh nên chậm trả lời bà. “Dẫu vậy, các bạn không nên xem nhẹ giá trị nguồn tài nguyên sinh thái có một không hai của thành phố. Bảo tồn đàn voọc là một ‘đầu tư kép’, bởi chúng là một trong các yếu tố tạo nên sức hút toàn cầu cho ngành kinh tế du lịch của thành phố,” bà nhấn mạnh trước khi tạm biệt.

Nói “tạm biệt” vì từ đó, thỉnh khoảng Ulrike lại “ghé” Ủy ban, nhắc nhở tính cần thiết của đề án cầu tán xanh. Và lần nào cũng vậy, bà được tiếp đón và tiếp tục nhận lời hứa sẽ hồi âm kết quả. Cuối cùng, giữa tháng 12 năm ấy, Ulrike reo lên hạnh phúc khi nhận thông báo đề án đã được duyệt. Đính kèm là thư của ông Nguyễn Bá Thanh, Bí thư thành ủy kiêm Chủ tịch hội đồng nhân dân thành phố.

Ulrike không thể biết câu chuyện đàng sau hai văn bản trên.

Nhận ra sự xuất hiện liên tục, có phần “bất thường” của một vị khách người nước ngoài, bí thư Nguyễn Bá Thanh yêu cầu thư ký báo cáo. Rồi ông đích thân xem qua đề án, và mời một nhà linh trưởng học từ Hà Nội vào thẩm định. Gần như tức khắc, ngày 15 tháng Mười 2010, Thành phố ra quyết định triển khai “Hệ thống cầu tán xanh trên các tuyến đường rừng Sơn Trà”, và ông Bí thư có thư riêng mời vợ chồng Ulrike-Larry dùng cơm thân mật.

Gặp nhau, ông Nguyễn Bá Thanh chân thành xin lỗi về sự chậm trễ trong quá trình đánh giá đề án và thay mặt nhân dân thành phố cảm ơn tấm lòng cũng như trí tuệ mà hai nhà khoa học quốc tế đã dành cho đàn voọc vá chân nâu Sơn Trà, Đà Nẵng.

Ulrike chúc mừng Đà Nẵng sở hữu một cánh rừng tuyệt vời tọa lạc ngay trong thành phố, và chia sẻ, “Sau bốn năm nghiên cứu tại đây, tôi càng cảm phục tiến sĩ Benjamin Rawson, Giám đốc bảo tồn thuộc Tổ chức WWF tại Việt Nam. Ông ấy đã có một đánh giá đầy đủ và không thể ngắn gọn hơn: “Sơn Trà là một nơi chốn độc đáo trên thế giới và có sức hút kỳ lạ”. Mà theo tôi, yếu tố hàng đầu để tạo được sức hút lan tỏa ấy chính là đàn voọc. Tôi từng đi khắp Đông Dương, không nơi nào có đàn voọc đủ năm màu, thậm chí đến bảy màu, tươi sáng như ở Sơn Trà. Cánh rừng hoa lá phong nhiêu đẹp như bức tranh này có đủ thức ăn bốn mùa cho chúng, lại được hưởng khí hậu biển-đất liền tốt lành. Đúng là một sinh cảnh trong mơ, một thiên đường. Hệ thống cầu tán xanh chứa nặng tình con người dành cho con thú, cũng là lời xin lỗi về tác động xấu chúng ta đã gây ra với tự nhiên”.

Lời xin lỗi thứ ba là của tôi. Cũng như “voọc bay”, “voọc qua cầu” là một hoạt cảnh ngoạn mục mà ai có dịp thăm rừng Sơn Trà đều mong được chứng kiến. Tôi đã không tiếc thời gian “mật phục” tại các vị trí bắc cầu tán xanh để có được tấm ảnh đắc ý. Cứ vậy trong suốt mấy năm, lần nào vào rừng tôi đều ngước nhìn “kỷ vật” của Ulrike gửi lại mà không biết đến bà, đến câu chuyện “bắc cầu” kịch tính ra sao. Tệ hơn, vì thiếu thông tin văn bản, khi nói cũng như khi viết báo, tiếng Việt và cả tiếng Anh, tôi đã dùng “phương ngữ” của các bạn hướng dẫn du lịch, nhiếp ảnh gia hoang dã: “cầu dây”/ “rope bridges”, là vật liệu phụ, thay vì cầu tán xanh/ Green canopy bridges, cách gọi chính thức mang chứa tinh thần sinh thái học.

Một lần nữa, tôi xin lỗi những bạn đã lỡ đọc “cầu dây”.

Ảnh tiền cảnh: Chân dung Ulrike của Larry Ulibarri.

Ảnh nền: Voọc vá chân nâu qua cầu tán xanh của Vĩnh Quyền.

[English version]

AS AN APOLOGY

Not even two thousand words contain three apologies: one from Ulrike Streicher, a German woman who is ten thousand kilometers away from Vietnam; another from Nguyễn Bá Thanh, the late Party Secretary of the “Livable City” Đà Nẵng; and the last from me, a writer who has a deep love for the forest.

After 15 years of dedicated work in Việt Nam, Dr. Ulrike Streicher left a thoughtful and practical gift for the Red-shanked Doucs residing in the Sơn Trà Nature Reserve in Đà Nẵng. Every time I enter the forest, I look up and see her mark: 13 green canopy bridges that help Doucs and other forest animals cross the road more safely. Previously, due to a lack of official information, I referred to them by their local name, “cầu dây,” meaning "rope bridges."

The sight of a douc leaping through the trees or traversing the green canopy bridges of Sơn Trà forest is a spectacle sought after by all visitors. Wildlife photographers, both local and foreign, often spend days patiently waiting at these bridges for such a moment.

In 1997, Ulrike Streicher, a German doctor specializing in wildlife veterinary medicine, accepted an invitation to collaborate with a non-governmental organization (NGO) to fulfill her dream of conducting fieldwork beneath the dense canopies of Indochina. As Ulrike has shared, one of the reasons for her choice was that this legendary region was one of the world's "hotspots" for nature conservation and wildlife protection. At that time, Việt Nam, Laos, and Cambodia had just emerged from war and had to prioritize their resources for people's livelihoods and economic development. Ulrike understood and sympathized with this situation, recognizing that these countries needed to focus on training veterinarians for domesticated animals like pigs, chickens, buffaloes, and cattle before addressing the needs of wildlife such as primates, tigers, and elephants. In essence, the three Indochinese countries required support from international wildlife veterinary experts.

Ulrike has dedicated her career to primate conservation in Vietnam, working primarily in Cúc Phương National Park, Cát Tiên National Park, and Sơn Trà Nature Reserve. Aside from four years spent in Laos and Cambodia, she focused her efforts on protecting primates in these locations. In 2005, while supervising graduate students in primate studies at Cúc Phương, Ulrike met Larry Ulibarri, a graduate student from an American university. They quickly bonded over their shared passion for nature and conservation. Together, they created lasting memories, whether it was collecting the 100 different types of leaves that Doucs prefer or spending sleepless nights engaged in wildlife rescue operations. Then in 2009, Ulrike followed Larry to Sơn Trà Nature Reserve in the coastal city of Đà Nẵng, where he was conducting fieldwork for his dissertation, titled "The Socioecology of Red-shanked Doucs in Sơn Trà Nature Reserve, Vietnam." Their deep connection, nurtured by their experiences in the forest, ultimately led to their marriage.

Every day, Larry and Ulrike set their alarm for 3 a.m. to prepare packed meals and ensure they entered the forest before sunrise. They spent their time to observing and recording every behavior, activity, and expression of the Red-shanked Doucs, only leaving the forest after dusk. To gradually narrow the range of approach for the animals, Larry chose the territory of one Douc group. Each day, he and his wife positioned themselves within the group’s observation zone while maintaining a comfortable distance for the animals. They wore identical outfits in terms of fabric and color, repeated carefully selected gestures and phrases, and always displayed a completely harmless demeanor.

As the Douc group grew accustomed to the sights and sounds and became less wary, the couple quietly “edged” a few steps closer to them, then stopped and repeated the routine. After six consecutive months of that, a young monkey jumped from a tree branch to sit on Larry's shoulder, almost as if to say, "We are friends." This moment stands out as a highlight in Larry’s primate research career.

During a survey in Sơn Trà, between km 3 + 300 and km 3 + 800, Ulrike and Larry observed seven Red-shanked Doucs were isolated below the lower slope. They could not rejoin their troop on the upper slope because their path had been severed.

Previously, the concrete road that crossed the Doucs’ feeding area along the Sơn Trà tourist route was narrow and lined with many trees. The branches of these trees formed natural "overpasses" for the primates to travel across. However, the roadside trees were removed to widen the road to five meters, eliminating those natural overpasses. As a result, the Doucs were occasionally forced to leave the canopy and cross on the tourist road.

From photos posted on Facebook by photographers who regularly photograph wildlife in Sơn Trà, Ulrike and Larry are aware that some Red-shanked Doucs have been injured, and some have even died, in traffic accidents in the Sơn Trà forest. This information particularly captured the interest of the primate scientist couple.

One morning in early 2010, a casually dressed European woman carrying a stack of documents walked through the gates of the Đà Nẵng City Committee. When the receptionist asked if she needed assistance from the city government, she responded with an unexpected declaration: “I have come because the city needs my help.”

Ulrike Streicher, a German woman who traveled nearly 10,000 kilometers to Vietnam, aimed to present a project to the Đà Nẵng City Committee. Her proposal involved building a system of green canopy bridges designed to reduce traffic accidents involving the rare Red-shanked Doucs in Sơn Trà.

The bridges would be created by planting two mature trees directly opposite each other at locations where Doucs are commonly seen. These trees would be selected for their wide canopies, ideally at least five meters high, to avoid interfering with traffic. In cases where the road was too wide for the canopies to connect, the bridges would be supported by ropes. This model has already proven successful in India and several African countries.

City officials were perplexed by this unprecedented proposal, which focused on the well-being of wild animals—creatures they had only heard about from international zoologists, who refer to them as the “Queen of the Primates.” Some officials had never even seen these animals in their natural habitat. Nevertheless, they expressed gratitude to Ulrike Streicher for her initiative, accepted the project documents, and promised to provide a response after the leaders reviewed and made a decision.

There was no response initially. A few months later, one morning on their way to work, the officials saw Ulrike waiting at the Committee gate. She was casually dressed and holding her project folder. This time, the meeting was much warmer and filled with easy laughter. Ulrike acknowledged that the city government was overwhelmed with livelihood and economic programs, which had caused delays in their responses. “Nevertheless,” she said before leaving, “you should not underestimate the value of the city’s unique ecological resources. Conserving the Red-shanked Douc troop is a ‘double investment,’ as they contribute to the city’s global appeal for tourism.”

Her farewell was only temporary; from then on, Ulrike would visit the Committee periodically to remind them of the importance of the green canopy bridges project. Each time, she was welcomed and given another promise of a written response.

Finally, in mid-December of that year, Ulrike was filled with joy when she received notification that the project had been approved. Along with the notification was a letter from Mr. Nguyễn Bá Thanh, the Party Secretary and Chair of the City People’s Council.

Ulrike could not have known the story behind those two documents.

Noticing the repeated, somewhat unusual visits by a foreign guest, Secretary Nguyễn Bá Thanh requested a report from his secretary. He personally reviewed the proposal and invited a primatologist from Hà Nội to assess it. Almost immediately, on October 15, 2010, the Committee issued a decision to implement the “Green Canopy Bridges System on Sơn Trà forest routes.” Following this, the Secretary invited Ulrike and Larry to a friendly meal with city leaders.

At the meeting, Mr. Nguyễn Bá Thanh apologized for the delay in evaluating the proposal. On behalf of the city's residents, he expressed gratitude to the two international scientists for their dedication and expertise regarding the Red-shanked Doucs of Sơn Trà forest.

Ulrike congratulated Đà Nẵng for having a magnificent forest within the city. She remarked, “After four years of research here, I must commend Dr. Benjamin Rawson, Conservation Director of WWF Việt Nam. He provided a comprehensive and succinct assessment: ‘Sơn Trà is a unique place in the world and has a strange allure.’ To me, the primary reason for its broad appeal is the Red-shanked Douc troop. I have traveled across Indochina, and nowhere else have I seen Douc troops displaying all five, or even seven, bright colors as vividly as those in Sơn Trà. It is like a painting; this lush forest benefits from a healthy seaside climate that continually provides food for the Doucs year-round. It truly is a dream habitat, a paradise.”

Secretary Nguyễn Bá Thanh expressed sincerely, “Your initiative to create green canopy bridges demonstrates a profound compassion for wildlife and serves as a heartfelt apology from humanity for the damage inflicted on nature during urban development. We appreciate your recommendation and will prioritize efforts to raise awareness about ecological conservation, ensuring that Sơn Trà continues to live up to the Red-shanked Douc’s title of paradise.”

-Foreground: Portrait of Dr. Ulrike Streicher/ by Larry Ulibarri.

-Background: A Red-shanked douc is crossing a Green canopy bridge/ by Vĩnh Quyền.