(Lý thuyết sáng tác truyện mới nhất trong đầu thế kỷ 21 do Ngu Yên đề xuất)

3. ĐA NHÂN VẬT ĐỘC GIẢ: CẨM NANG THỰC HÀNH

Lý thuyết đã xong phần định nghĩa và đã biết mình đứng trên vai ai. Phần này khác hẳn về thể loại: nó không chứng minh nữa, nó hướng dẫn. Nó là cẩm nang cho người ngồi vào bàn viết, nên mọi mục dưới đây đều phải trả lời được câu hỏi thực dụng nhất: cái này giúp tôi viết câu tiếp theo ra sao.

Một nguyên tắc bao trùm cần nhớ suốt: nhân vật độc giả là công cụ, không phải ông chủ. Khi nào chúng giúp câu văn sắc hơn thì dùng, khi nào chúng biến trang viết thành một ván cờ trí tuệ rỗng thì gạt sang bên. Người viết giỏi triệu hồi chúng rồi quên chúng đi, như người lái xe thạo thì quên mất mình đang sang số.

Phần một: Phân loại các nhân vật độc giả vô hình

Bản lý thuyết nêu bốn vai cơ bản. Thực hành đòi một bảng phân loại đầy đủ và tinh hơn. Tôi đề xuất chia làm ba nhóm, theo chức năng, gồm chín loại. Chín không phải con số ngẫu nhiên, nó chỉ là số vai đủ dùng cho gần như mọi tình huống viết mà không rối.

Nhóm thứ nhất là nhóm tin, những người đọc đứng về phía văn bản.

Người đọc giả tưởng là kẻ tin tuyệt đối, nhập trọn vào thế giới truyện, tin Sherlock Holmes có thật trong lúc đọc. Đây là kẻ ta ru, ta làm cho hồi hộp, ta lừa để rồi làm cho bật ngửa ở cú twist. Không có kẻ này thì không có sự say mê. Độc giả trong tầng lớp này thừng là độc gỉa ngây thơ trong văn học. Họ cần đọc là hiểu liền. Họ bình dân và dễ xúc cảm.

Người đọc đồng cảm là kẻ sẵn lòng thương nhân vật, sẵn lòng khóc cười cùng họ. Đây là kẻ ta nhắm tới khi muốn lay động, và là kẻ dễ bị lạm dụng nhất, vì chiều nó quá thì rơi vào ủy mị.

Người đọc tòng phạm là kẻ ta kéo vào thành đồng lõa, cho biết một bí mật mà nhân vật trong truyện không biết, để tạo sự mỉa mai kịch và cảm giác thân mật ruột thịt giữa người kể với người đọc.

Nhóm thứ hai là nhóm ngờ, những người đọc đứng ở thế đối trọng.

Người đọc thù địch là kẻ nghi người kể nói dối, soi từng kẽ hở, chờ bắt một mâu thuẫn. Đây là vệ sĩ chống ủy mị và chống dối trá lộ liễu, là kẻ ép văn bản phải thành thật.

Người đọc trung bình là kẻ mang định kiến và mong đợi của số đông đương thời, đòi một cái kết tròn, một bài học rõ, một sự an ủi. Đây không phải kẻ xấu, nó là chân trời chờ đợi của thời đại, và nhà văn vừa phải biết nó nghĩ gì để chiều, vừa phải dám cãi nó để vượt thời đại.

Người đọc sốt ruột là kẻ chỉ muốn biết chuyện gì xảy ra tiếp, kẻ sẵn sàng bỏ sách nếu chậm. Đây là cái đồng hồ bấm giờ, là kẻ giữ cho nhịp truyện không nghẹn.

Nhóm thứ ba là nhóm cao, những người đọc lý tưởng và siêu việt.

Người đọc dự tính là kẻ lý tưởng nhà văn khao khát, người duy nhất hiểu hết các tầng ngầm, đòi sự thật không nói ra, cự tuyệt mọi sự dễ dãi. Viết cho kẻ này là viết để vượt lên trên số đông.

Người đọc hậu thế là kẻ sẽ đọc một trăm năm sau, khi mọi ám chỉ thời sự đã chết, mọi mốt đã tàn. Hình dung kẻ này giúp nhà văn lọc bỏ cái nhất thời, viết cái còn lại được.

Người đọc là chính tác giả, kẻ sẽ đọc lại trang này sau mười năm, hoặc trên giường bệnh. Đây là quan tòa nghiêm khắc và riêng tư nhất, kẻ biết mọi chỗ nhà văn làm dối với lòng mình.

Chín vai này không phải cùng có mặt trong mọi truyện. Mỗi tác phẩm triệu hồi một đoàn riêng, thường ba tới năm vai. Việc đầu tiên của người viết là điểm danh đoàn của truyện này.

Phần hai: Áp từng loại vào show và vào tell

Đây là phần cốt lõi về kỹ thuật, vì show và tell, tả và kể, là hai bàn tay của người viết văn xuôi. Lý thuyết Đa nhân vật độc giả cho một cách chọn giữa hai bàn tay ấy không còn cảm tính: chọn theo việc đoạn này đang phục vụ nhân vật độc giả nào.

Nguyên tắc gốc như sau. Show, tức để cảnh tự diễn ra qua chi tiết và hành động mà không bình luận, là cách viết tin vào người đọc, vì nó giao cho người đọc việc tự rút ra nghĩa. Tell, tức kể thẳng, tóm tắt, bình luận, là cách viết cầm tay người đọc dẫn đi. Vậy chọn show hay tell chính là chọn trao quyền cho người đọc nào.

Khi phục vụ người đọc dự tính và người đọc thù địch, hãy show. Hai kẻ này khinh sự cầm tay, chúng muốn tự khám phá và sẵn sàng bắt lỗi nếu bị giảng giải. Trước chúng, một câu tell kiểu cô ấy rất đau khổ là một sự xúc phạm, vì chúng muốn thấy bàn tay run, tách trà nguội, chứ không muốn bị bảo phải cảm thấy gì. Mọi khoảnh khắc quan trọng nhất của truyện, nơi cảm xúc cao nhất, gần như luôn phải show, vì đó là nơi người đọc cao cấp tập trung nhất con mắt nghi ngờ.

Khi phục vụ người đọc sốt ruột và người đọc trung bình, được phép tell, và đôi khi phải tell. Hai kẻ này không cần mọi thứ diễn ra chậm rãi trước mắt. Những đoạn chuyển tiếp, những quãng thời gian cần nén lại, những thông tin nền cần trao nhanh, hãy tell gọn để khỏi mất nhịp. Show một cảnh ăn sáng vô thưởng vô phạt chỉ vì sợ tell là một lỗi phổ biến: nó làm người đọc sốt ruột bỏ đi. Tell là cách tôn trọng thời gian của họ.

Khi phục vụ người đọc tòng phạm, hãy dùng một thủ pháp lai mà tôi gọi là tell thầm. Đó là khi người kể quay sang nói riêng với người đọc một điều mà nhân vật không biết, một lời bình nhỏ đầy ngụ ý. Nó là tell, nhưng là tell tạo đồng lõa chứ không phải tell giảng giải, và nó sinh ra sự mỉa mai kịch ngọt nhất.

Và đây là kỹ thuật tinh nhất, kỹ thuật chuyển kênh. Một đoạn văn cao tay thường không phục vụ một người đọc duy nhất, mà chuyển kênh giữa các nhân vật độc giả trong cùng vài dòng. Ví dụ: kể thẳng một câu để người đọc sốt ruột yên lòng là chuyện đang tiến, rồi đột ngột dừng lại show một chi tiết nhỏ cho người đọc dự tính nhặt lấy cái nghĩa ngầm, rồi gài một lời thầm cho người đọc tòng phạm. Ba câu liền nhau phục vụ ba người đọc khác nhau. Nhịp văn hay, xét cho cùng, chính là nhịp chuyển kênh giữa các nhân vật độc giả này.

Phần ba: Tạo cảm xúc bằng cách thao tác các nhân vật độc giả

Cảm xúc trong văn không sinh ra từ việc nhà văn cảm thấy nhiều, mà từ việc nhà văn sắp đặt khoảng cách giữa các người đọc khéo tới đâu. Đây là chỗ lý thuyết này có ích thực sự, vì nó biến cái mơ hồ gọi là cảm xúc thành những thao tác cụ thể.

Thao tác thứ nhất, tạo mỉa mai kịch bằng độ lệch thông tin. Cho người đọc tòng phạm biết điều nhân vật không biết, ví dụ người đọc biết bức thư báo tin dữ đang nằm trong túi áo, còn nhân vật vẫn đang vui. Cảm xúc xót xa sinh ra chính từ khoảng cách giữa cái người đọc biết và cái nhân vật chưa biết. Không phải nhà văn tả nỗi xót, mà là dựng độ lệch để người đọc tự thấy xót.

Thao tác thứ hai, tạo xúc động bằng sự kìm. Đặt người đọc đồng cảm, kẻ muốn khóc, ngồi cạnh người đọc thù địch, kẻ ghét ủy mị. Sự có mặt của kẻ thù địch buộc nhà văn phải kìm, phải tả nỗi đau bằng giọng khô, bằng chi tiết lệch như cái vali ra chậm trong đám tang. Và nghịch lý là chính sự kìm ấy làm người đọc đồng cảm khóc nhiều hơn. Cảm xúc mạnh nhất sinh ra ở chỗ nhà văn nén nó lại vì sợ một người đọc khắt khe, chứ không ở chỗ nhà văn xả nó ra để chiều một người đọc dễ dãi. Nước mắt thật nằm trong sự kìm, không nằm trong sự phun trào.

Thao tác thứ ba, tạo bất ngờ bằng cách phản bội người đọc giả tưởng. Ru kẻ tin này vào một mong đợi, rồi bẻ gãy. Cú twist chỉ đắt khi nhà văn đã chăm sóc kỹ niềm tin của người đọc giả tưởng trước đó, rồi phản bội đúng lúc.

Thao tác thứ tư, và sâu nhất, tạo dư âm bằng cách bỏ ngỏ giữa hai phe. Khi để cuộc xung đột giữa người đọc trung bình đòi kết tròn và người đọc dự tính đòi sự thật treo lơ lửng không phân thắng bại, cái kết bỏ ngỏ ấy sinh ra dư âm, thứ cảm xúc còn ngân sau khi gấp sách. Dư âm không phải một cảm xúc được tả, nó là tiếng vọng của một cuộc cãi chưa dứt mà nhà văn cố tình không dập tắt.

Phần bốn: Những đóng góp để làm giàu lý thuyết

Để cẩm nang này không chỉ sắp xếp lại đồ cũ, đây là bốn ý mới, đẩy lý thuyết đi xa hơn cả bản hoàn chỉnh, và đều nhằm để thực sự hữu hiệu ở bàn viết.

Đóng góp thứ nhất, khái niệm người đọc chủ đạo dịch chuyển. Một truyện hay hiếm khi phục vụ cùng một đoàn người đọc với cùng tỉ trọng từ đầu tới cuối. Tôi đề xuất rằng mỗi đoạn truyện có một người đọc chủ đạo, kẻ được ưu tiên phục vụ, và nghệ thuật kết cấu chính là nghệ thuật dịch chuyển vai chủ đạo ấy theo một đường cong có tính toán. Mở truyện thường để người đọc giả tưởng và người đọc sốt ruột chủ đạo, để cuốn người vào. Cao trào thường để người đọc đồng cảm và dự tính chủ đạo. Kết truyện thường trao quyền cho người đọc hậu thế hoặc người đọc là chính tác giả. Vẽ được đường cong dịch chuyển này trước khi viết là một bản đồ kết cấu cụ thể hơn mọi sơ đồ cốt truyện thông thường.

Đóng góp thứ hai, khái niệm phản gián. Trong một số tác phẩm lớn, nhà văn cố tình dựng một người đọc giả mà mình muốn đánh lừa rồi để lộ ra rằng mình đang đánh lừa, khiến người đọc thật giật mình nhận ra mình vừa bị xếp lầm vào một phe. Đây là kỹ thuật của những truyện chơi với định kiến: nhà văn dụ người đọc thật nhập vào người đọc trung bình đầy thành kiến, để rồi lật tẩy chính thành kiến ấy. Cảm xúc sinh ra là sự xấu hổ tỉnh thức, một trong những cảm xúc văn học mạnh và đạo đức nhất.

Đóng góp thứ ba, đo nhiệt bằng tỉ lệ đoàn. Một công cụ chẩn đoán cho bản thảo đang hỏng. Khi một truyện đọc thấy nhạt, ủy mị, hãy kiểm tỉ lệ đoàn người đọc: gần như chắc chắn nó đang phục vụ người đọc đồng cảm và người đọc trung bình quá nhiều mà thiếu vắng người đọc thù địch. Thuốc chữa là triệu người đọc thù địch vào và viết lại đoạn ấy dưới con mắt nghi ngờ của hắn. Ngược lại, khi một truyện đọc thấy khô khan, lạnh, đố trí, là nó phục vụ người đọc dự tính và thù địch quá nặng mà bỏ rơi người đọc đồng cảm. Tỉ lệ đoàn người đọc, vậy, là một nhiệt kế chẩn bệnh cho văn bản.

Đóng góp thứ tư, và là điều tôi tâm đắc nhất, khái niệm nhân vật độc giả phản diện hóa thành nhân vật thật. Đây là cây cầu nối lý thuyết này về lại với nghệ thuật xây nhân vật thông thường. Ý là: một nhân vật trong truyện có thể được dựng như hiện thân của một nhân vật độc giả. Người kể chuyện ngôi thứ nhất kể cho ai nghe, người nghe ấy nếu hiện ra thành một nhân vật có mặt trong truyện thì chính là một nhân vật độc giả được vật chất hóa. Một bác sĩ ngồi nghe bệnh nhân kể, một quan tòa nghe bị cáo khai, một đứa cháu nghe bà kể chuyện xưa, mỗi người nghe ấy là một nhân vật độc giả đã bước từ sau bàn viết vào trong trang sách, và sự hiện diện của họ định hình cách câu chuyện được kể.

Kỹ thuật này cho phép nhà văn điều khiển đoàn người đọc vô hình bằng cách đặt một đại diện hữu hình của họ ngay trong truyện. Đó là chỗ lý thuyết Đa nhân vật độc giả thôi là một suy tư trừu tượng và trở thành một con dao mổ thật trong tay người viết.

Sau cùng

Bốn phần trên biến một lý thuyết thành một bộ đồ nghề. Nhưng phải nhắc lại lời dặn đầu: đồ nghề chỉ quý khi tay nghề đã quên được nó. Mục đích cuối của việc học chín loại người đọc, học chuyển kênh show và tell, học bốn thao tác cảm xúc, không phải để lúc viết nào cũng dừng lại tính toán, mà để những phản xạ ấy ngấm vào tới mức tự động, để rồi ở khoảnh khắc viết thật, nhà văn lại được trở về với cái cảm giác tưởng như mình viết một mình, chỉ khác là bây giờ căn phòng đầy người ấy đã vận hành trơn tru tới mức im lặng.

Người chủ tọa giỏi nhất là người khiến phòng họp ồn ào nhất trông như một khoảnh khắc tĩnh lặng của cảm hứng.