Nguyễn Man Nhiên

Tác phẩm điêu khắc nổi tiếng nhất của Louise Bourgeois (1911-2010) mang tên Maman  (tiếng Pháp, có nghĩa là Mẹ). Thực hiện lần đầu tiên vào năm 1999 và trưng bày bên ngoài không gian các bảo tàng lớn trên thế giới, Maman  được xem là một trong những dự án nghệ thuật tham vọng và mang tính biểu tượng nhất trong sự nghiệp đồ sộ của nữ nghệ sĩ xuất chúng này.[1]

Sáng tác bằng vật liệu thép không gỉ, đồng và đá cẩm thạch, Bourgeois đã kiến tạo nên một con nhện khổng lồ cao hơn 9 mét và rộng 10 mét. Cơ thể của sinh vật này được treo lơ lửng khỏi mặt đất trên tám chiếc chân dài khẳng khiu, tạo ra một vòm không gian mở cho phép khán giả bước vào và dạo quanh bên dưới. Khi ngước nhìn lên, người xem sẽ bắt gặp một chiếc lồng lưới thép dưới bụng nhện, ấp ủ những quả trứng cẩm thạch lấp lánh dưới ánh sáng.

Vượt lên trên một tác phẩm điêu khắc thông thường, Maman  tạo ra một hiệu ứng thị giác và tâm lý mãnh liệt. Thoạt nhìn, nó hiện diện như một sinh vật bước ra từ cơn ác mộng, hay sự phóng đại chân thực của nỗi khiếp sợ không tên thời thơ ấu.

Thế nhưng, sự vĩ đại của nghệ thuật Bourgeois nằm ở chỗ: bà đã lật ngược mọi ám ảnh tâm lý thông thường để biến hình tượng đáng sợ ấy thành một đại diện rực rỡ cho tình mẫu tử.

Khi nỗi sợ hãi hóa thân thành sự chở che

Bourgeois mất mẹ khi còn là một thiếu nữ, một biến cố để lại vết sẹo tình cảm sâu sắc định hình toàn bộ nghệ thuật của bà sau này. Hình ảnh loài nhện không phải là biểu tượng của sự kinh hoàng, mà là lời tri ân đầy thiêng liêng bà dành cho mẹ.

Ở tầng biểu tượng thứ nhất, con nhện là hình ảnh của người mẹ làm thợ dệt, Joséphine Bourgeois. Tơ nhện và sợi vải chia sẻ cùng một hành động: kéo sợi từ bên trong cơ thể để dệt nên một cấu trúc bảo vệ và nâng đỡ.

Bà từng bộc bạch: “Người bạn thân nhất của tôi là mẹ, và bà là người thận trọng, thông minh, kiên nhẫn, nhẹ nhàng, hợp lý, xinh xắn, tinh tế, không thể thiếu, gọn gàng và hữu ích như một con nhện. Mẹ cũng có thể tự bảo vệ mình và tôi.”

Ở đây, hình ảnh con nhện không chứa nỗi kinh hoàng sinh học thông thường của nó mà được nạp đầy tình cảm: sự cần cù, sự bảo vệ, và trên hết, khả năng tái tạo sau khi bị tổn thương.

Nhưng Bourgeois không cho phép tác phẩm của mình đơn giản hóa. Sự mơ hồ biểu tượng học là dấu hiệu nhận dạng của bà. Con nhện vừa là kẻ bảo vệ vừa là kẻ săn mồi: tơ nhện được dùng để dệt tổ ấm và cũng được dùng để trói con mồi. Những chiếc chân thép khổng lồ, đẹp như những mái vòm nhưng cũng gợi lên những bẫy giăng sẵn, tạo ra một không gian bên dưới vừa như hang ổ trú ẩn vừa như lồng nhốt. Túi trứng đá cẩm thạch trắng tinh khiết, biểu tượng của sự dễ tổn thương, của mầm sống cần bảo vệ, lại được gắn vào bụng của một sinh thể đáng sợ.[2]

Sự căng thẳng nhị phân này – bảo vệ/giam cầm, yêu thương/kiểm soát, vĩ đại/mong manh – chính là cấu trúc cảm xúc mà Bourgeois mang theo từ ký ức tuổi thơ về người mẹ: một người phụ nữ mạnh mẽ nhưng không thể tự bảo vệ mình khỏi người chồng phản bội, dịu dàng nhưng bất lực trước nỗi đau của con cái.

Sự kết nối này còn mang tính ẩn dụ sâu sắc về nghề nghiệp. Dệt và kéo sợi không chỉ là bản năng sinh tồn của loài nhện, mà còn là công việc gắn bó cả đời của mẹ bà, một thợ phục chế thảm.

Con nhện, trong mắt Bourgeois, hội tụ trọn vẹn những phẩm chất của người mẹ: cần mẫn, khéo léo, khôn ngoan và luôn sẵn sàng giương nanh vuốt để bảo vệ gia đình. Hành động ôm ấp bọc trứng cẩn trọng không chỉ thể hiện bản năng che chở, mà còn là nỗ lực sửa chữa, hàn gắn những cảm xúc sợ hãi, mất mát và bị bỏ rơi trong tâm hồn người nghệ sĩ.

Kích thước khổng lồ của bức tượng khẳng định tầm vóc vĩ đại của người mẹ, trong khi kết cấu vững chãi của nó tạo nên một mái vòm an toàn chở che những điều mỏng manh, dễ vỡ.

Không gian, quy mô và trải nghiệm thân xác

Quy mô hoành tráng của Maman  không phải là sự khoa trương mà là ngôn ngữ tâm lý. Khi đứng dưới bụng nhện, người xem trở lại trạng thái trẻ thơ, nhỏ bé, dễ tổn thương, ngước nhìn lên một thực thể lớn hơn mình không thể đo lường. Đây chính xác là cấu trúc trải nghiệm của đứa trẻ trước người mẹ: sự mênh mông, sức mạnh, và khoảng cách không thể vượt qua.[3]

Nhà phê bình nghệ thuật Ceci Cole McInturff nhận xét rằng, tác phẩm của Bourgeois “cố gắng hướng tới một thực tế được biến đổi, hình thành và diễn giải lại: không phải trong nỗ lực sao chép thế giới thực mà để nắm bắt ý nghĩa của thế giới.”[4]

Nhận xét này đặc biệt đúng với Maman: tác phẩm không mô phỏng một con nhện thực mà mô phỏng một trạng thái cảm xúc, trạng thái của đứa trẻ đứng trước một điều gì đó vừa bảo bọc vừa bí ẩn không thể lý giải của tình mẫu tử – không phải là tình mẫu tử lý tưởng hóa mà là tình mẫu tử rất thực: phức tạp, mâu thuẫn và đau đớn.

Dù hình ảnh nhện đã xuất hiện trong các bản phác thảo của Bourgeois từ năm 1947, phải đến cuối những năm 1990, ở bóng xế của cuộc đời, bà mới dồn toàn lực cho chủ đề này. Các phiên bản của Maman  và người “chị em” nhỏ hơn là Spider đã chu du khắp các bảo tàng nghệ thuật hàng đầu thế giới từ Mỹ, Anh, Tây Ban Nha đến Nhật Bản, Hàn Quốc. Đáng chú ý nhất là phiên bản bằng thép không gỉ nặng 11 tấn trưng bày tại sảnh Turbine Hall khổng lồ của Bảo tàng Tate Modern (London) năm 2000. Những cái chân xoắn bằng kim loại lạnh lẽo kết hợp cùng không gian đồ sộ đã mang lại một dấu ấn thị giác ấn tượng, đưa nữ nghệ sĩ lão thành gốc Pháp trở thành một cái tên được giới nghệ thuật đương đại vô cùng tôn kính. Đối với Bourgeois, tác phẩm này chỉ thực sự hoàn thiện khi có sự tương tác của khán giả: “Không gian thật đẹp – bất cứ thứ gì được đặt bên trong nó đều có thể gây ra phản ứng mạnh mẽ.”

Louise Bourgeois là một minh chứng sống động về cách sử dụng thực hành nghệ thuật để giải phẫu cảnh quan tâm lý và những ẩn ức nội tâm. Hoạt động trên nhiều chất liệu từ điêu khắc, hội họa đến dệt may, nghệ thuật của bà là một hành trình dài bóc tách những trải nghiệm đau buồn, những ẩn ức tính dục, sự áp bức và chủ nghĩa nữ quyền – những chủ đề mang tính tiên phong và đầy táo bạo so với các nghệ sĩ nữ cùng thời.

Bà sử dụng những nguyên mẫu thần thoại, vòng xoáy, lồng sắt hay các vật thể sắc nhọn để hiện thực hóa nỗi thống khổ và vẻ đẹp của tâm hồn nữ giới. Bourgeois coi các tác phẩm của mình như những “tế bào” (cells) hay “viên nang hồi ức” – nơi giam giữ những ký ức tổn thương, đồng thời là phương pháp trị liệu và thanh tẩy tâm hồn.

Maman  – hiện thân điêu khắc của nỗi sợ hãi, sự yếu đuối, và sức mạnh bảo vệ nguyên thủy của nữ tính – không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật đẹp kỳ vĩ, mà còn là bản tình ca bất tử mà một nữ nghệ sĩ thiên tài đã viết để xoa dịu đứa trẻ bị tổn thương bên trong chính mình.

Chú thích:

[1] Deborah Wye (biên tập), Louise Bourgeois: An Unfolding Portrait (New York: MoMA, 2017), tr. 9.

[2] Sigmund Freud, The Interpretation of Dreams (1899), bản dịch tiếng Anh của James Strachey (New York: Basic Books, 1955), tr. 311–320.

[3] Frances Morris (biên tập), Louise Bourgeois (London: Tate Publishing, 2007), tr. 58.

[4] Ceci Cole McInturff, trích dẫn trong Frances Morris (biên tập), Louise Bourgeois (London: Tate Publishing, 2007), tr. 12.