Lợi Phan Mai

Tòa nhà số 19 Lê Thánh Tông, nơi Đại học Dược Hà Nội và một số đơn vị thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội đang hoạt động.

Cách đây gần ba mươi năm, khi còn là một phóng viên trẻ phụ trách mảng đơn thư bạn đọc của một tờ báo khoa học, tôi thường phải đọc những lá thư viết tay từ khắp nơi gửi về. Phần lớn xoay quanh những thắc mắc về bệnh tật, sức khỏe, và tôi quen với việc chạy đôn chạy đáo tìm chuyên gia y dược để giải đáp.

Nhưng có một bức thư, từ một gia đình ở Đông Anh, đã ở lại trong tôi đến tận hôm nay.

Đó là những ngày cuối năm, trời se lạnh. Gia đình ấy kể về lần cải mả mẹ họ – theo tục miền Bắc, sau hai năm chôn tạm thì bốc mộ, xây lại phần mộ kiên cố. Nhưng khi mở nắp quan tài, thay vì bộ xương, họ nhìn thấy thi hài vẫn gần như nguyên vẹn: phồng lên, căng tròn, cứng như sáp. Không ai dám chạm vào. Họ vội lấp lại, xây mộ luôn, nhưng nỗi hoang mang thì không thể chôn theo...

Tôi mang câu chuyện ấy đi hỏi khắp nơi: từ Viện Lão khoa đến khoa Giải phẫu của Bệnh viện Bạch Mai, nhưng không nhận được lời giải thích thỏa đáng. Cuối cùng, tôi quay lại Đông Anh ra nghĩa địa, gom chút mẫu chất còn sót lại trên chiếc quan tài cũ, bỏ vào túi nilon, tìm đến địa chỉ cuối cùng: các chuyên gia pháp y trung ương – khi ấy đang làm việc ngay trong tòa nhà của Đại học Dược Hà Nội.

Tôi vẫn nhớ như in lần đầu bước vào nơi ấy. Cánh cửa gỗ lim cao vút mở ra một hành lang rộng với những ô cửa vòm cổ kính. Ánh sáng dịu len qua lớp kính màu, rơi xuống nền gạch hoa cũ. Không gian phảng phất mùi thuốc, mùi formalin, mùi sách cũ – và cả mùi của thời gian. Vị giáo sư tiếp chúng tôi giữa một căn phòng ngổn ngang những chai lọ thủy tinh, những bộ xương treo lặng lẽ, những bình lớn ngâm mẫu vật người trong dung dịch trong suốt.

Đó không đơn thuần là một phòng thí nghiệm. Nó giống một thánh đường của khoa học – uy nghi, bí ẩn, nhưng cũng đầy vẻ lịch lãm. Ngôi nhà kiểu Pháp ấy, với những đường nét tân cổ điển kiêu sa, không chỉ là kiến trúc, mà là cái nôi đã nuôi dưỡng bao thế hệ y dược sĩ suốt hơn một thế kỷ.

Một tuần sau, tôi nhận được câu trả lời rõ ràng từ vị giáo sư. Trước Tết năm ấy, trước khi đăng tải loạt phóng sự, chúng tôi gửi lại văn bản chính thức thông báo kết quả cho gia đình. Lá thư cảm ơn của gia đình gửi lại toà soạn sau đó cho biết, họ đã có thể đón một cái Tết trọn vẹn, khi nỗi ám ảnh cuối cùng đã được hóa giải.

Từ đó, mỗi lần đi qua số 19 Lê Thánh Tông, tôi thường dừng lại một chút, nhìn tòa nhà vàng óng dưới nắng. Trong tôi không chỉ là sự ngưỡng mộ dành cho một công trình đẹp, mà là cảm giác kính trọng đối với một thực thể sống – nơi vẫn đang giảng dạy, đang học, đang chữa lành.

Vì thế, sáng nay, ngày 28 tháng 3 năm 2026, khi HĐND Thành phố Hà Nội xem xét tờ trình Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm, câu chuyện về số phận của ngôi trường ấy khiến tôi không thể bình thản. Đề xuất di dời Đại học Dược Hà Nội (cùng một số đơn vị liên quan) để biến khu “đất vàng” này thành một tổ hợp bảo tàng nghe qua có vẻ hợp lý: giữ lại kiến trúc đẹp, kết nối với các bảo tàng lớn, tạo thành một quần thể văn hóa – du lịch ngay giữa trung tâm.

Nhưng nếu suy ngẫm kỹ hơn, điều đáng giữ không chỉ nằm ở những bức tường, mái ngói hay hành lang vòm cong được thiết kế từ đầu thế kỷ XX. Giá trị cốt lõi của nơi này nằm ở phần phi vật thể – hơn 120 năm tích tụ tri thức, nơi sinh viên vẫn miệt mài trong giảng đường và phòng thí nghiệm, nơi những dòng chảy khoa học vẫn âm thầm góp phần chữa bệnh cho hàng triệu con người.

Đó là một cơ thể sống, với nhịp tim là tiếng giảng bài, hơi thở là mùi thuốc, và linh hồn là những thế hệ dược sĩ đang trưởng thành mỗi ngày.

Chuyển một cơ thể sống như vậy thành một không gian trưng bày tĩnh – nơi chỉ còn du khách tham quan, chụp ảnh, nơi không còn sinh viên, không còn ống nghiệm, không còn tiếng nói cười của tuổi trẻ – về bản chất, là một ý tưởng khiếm khuyết.

Nó giữ lại hình hài, nhưng đánh mất linh hồn. Nói cách khác, đó là cách “ướp xác” một thực thể đang sống.

Điều đáng nói là thế giới đã đi theo hướng ngược lại từ lâu. Những đại học như Oxford hay Cambridge chưa từng tính đến việc biến các tòa nhà cổ kính của mình thành bảo tàng tĩnh. Ngược lại, họ giữ nguyên chức năng đào tạo, để những không gian ấy trở thành “bảo tàng sống” – nơi du khách không chỉ chiêm ngưỡng kiến trúc, mà còn chứng kiến tri thức đang diễn ra.

Tương tự, các đại học như Harvard, Princeton hay Helsinki đều tích hợp bảo tàng ngay trong khuôn viên đang vận hành, để bổ trợ chứ không thay thế đời sống học thuật.

Trở lại với câu chuyện ở Hà Nội, phản ứng của sinh viên, giảng viên và nhiều trí thức cho thấy một mong muốn rất rõ ràng: bảo tồn, nhưng là bảo tồn động. Giữ lại cả hình hài lẫn chức năng, để di sản không bị đóng khung, mà tiếp tục sống và phát triển.

Bởi suy cho cùng, Đại học Dược Hà Nội không chỉ là một công trình kiến trúc. Nó là ký ức cá nhân của tôi, là ký ức tập thể của bao thế hệ, và là một phần linh hồn của Thủ đô. Những hành lang vòm cong ấy không chỉ lưu giữ quá khứ, mà vẫn đang vang lên nhịp bước của hiện tại và tương lai.

Không ai ướp xác một cơ thể sống. Và cũng không nên làm điều đó với một di sản giáo dục.

Hôm nay, khi những quyết định quan trọng được cân nhắc, tôi chỉ mong những người có trách nhiệm sẽ lắng nghe – không chỉ ý kiến của con người, mà cả “tiếng thở” rất khẽ của chính ngôi nhà ấy.

Bởi bảo tồn chân chính không phải là giữ lại một hình hài bất động, mà là để cho sự sống tiếp tục được nuôi dưỡng, bền bỉ và tự nhiên, qua thời gian.