FB Nguyễn Đình Đăng

Trong status "Phê bình và phê phán" ngày 25/1/2026, tôi có khuyến cáo một trong những tuyệt tác bàn về phê bình nghệ thuật là tiểu luận "The Critic as Artist" (Nhà phê bình như một nghệ sỹ) của Oscar Wilde mà tất cả những ai quan tâm đến bình luận nghệ thuật đều nên đọc.

Vì tiểu luận này khá dài, 80 trang A4, trong status này tôi tóm tắt các luận điểm chính của Wilde để các bạn tiện theo dõi.

＊

Oscar Wilde

Tiểu luận “Nhà phê bình như một nghệ sỹ” được Oscar Wilde viết năm 1891 dưới dạng một cuộc đối thoại giữa hai nhân vật, Gilbert, đóng vai người thể hiện quan điểm của Wilde, và Ernest - người hoài nghi. Trong tiểu luận này Wilde đưa ra lập luận rằng bản thân phê bình nghệ thuật cũng là một nghệ thuật, thậm chí có thể mang tính trí tuệ và giàu trí tưởng tượng hơn cả sáng tạo nghệ thuật.

Trước hết, Wilde khẳng định phê bình đích thực không chỉ đơn thuần là đánh giá hay giải thích nghệ thuật – mà phải tái tạo nghệ thuật trong tâm trí của nhà phê bình. Nhà phê bình phản ứng với nghệ thuật bằng trí tưởng tượng, cảm xúc và trí tuệ của cá nhân mỉnh, để tạo ra một cái gì đó mới mẻ và mang tính cá nhân. Nếu làm được như vậy, việc phê bình có thể mang tính nghệ thuật như hội họa, thơ ca hay âm nhạc. Nhận định "Nghệ thuật là tấm gương phản chiếu người xem chứ không phản ánh cuộc sống" (It is the spectator, and not life, that art really mirrors), Wille thực chất đã đảo ngược chủ nghĩa Hiện thực. Thật vậy, theo ông, nghệ thuật phản ánh sự nhạy cảm của người xem, chứ không phải thực tại bên ngoài. Từ đây có thể suy ra rằng nhà phê bình – người xem chăm chú nhất – là người đóng vai trò sáng tạo trung tâm. Nhà phê bình xem rồi tái tạo lại tác phẩm nghệ thuật trong tâm trí của mình.

Thứ hai, Wilde cho rằng nhà phê bình thậm chí còn độc lập hơn nghệ sỹ. Trong khi các nghệ sỹ bị giới hạn bởi chất liệu, kỹ thuật và chủ đề, các nhà phê bình làm việc tự do với các ý tưởng. Phê bình chủ yếu đề cập đến ấn tượng hơn là các đối tượng. Vì vậy nó cho phép tự do trí tuệ và thậm chí, ở một số khía cạnh nhất định, còn có sự tinh tế hơn. Wilde khẳng định bản thân phê bình cũng là một nghệ thuật (Criticism is itself an art). Theo Wilde, phê bình vừa mang tính sáng tạo vừa mang tính độc lập. Cũng giống như đối với tác phẩm của thi sỹ hay điêu khắc gia, không thể đánh giá phê bình bằng bất kỳ tiêu chuẩn thấp kém nào về sự bắt chước hay tương đồng. Nhà phê bình có mối quan hệ tương tự với tác phẩm nghệ thuật mà họ phê bình như mối quan hệ của nghệ sỹ với thế giới hữu hình của hình khối và màu sắc, hoặc thế giới vô hình của đam mê và suy nghĩ. Thậm chí, nhà phê bình không cần những chất liệu tốt nhất để hoàn thiện nghệ thuật của mình. Bất cứ thứ gì cũng có thể phục vụ mục đích của y.

Thứ ba, Wilde thậm chí còn cho rằng "Phê bình cao nhất còn sáng tạo hơn cả sáng tạo" (The highest criticism is more creative than creation) bởi nó đại diện cho hoạt động trí tuệ và tưởng tượng thuần túy. Nhà phê bình chiêm ngưỡng cái đẹp mà không phải gánh vác trách nhiệm tạo ra nó.

Thứ tư, trong khi không có sự tiến bộ trong nghệ thuật, ví dụ về mặt đạo đức hay trí tuệ, thì cách chúng ta nhìn nhận nghệ thuật luôn thay đổi, những quan điểm phê bình mới định hình lại ý nghĩa của các tác phẩm nghệ thuật cũ. Do đó, phê bình đóng vai trò trung tâm trong sự phát triển văn hóa và trí tuệ. Ở đây, Wilde đưa ra hệ thống phân cấp nghệ sỹ - nhà phê bình - công chúng, trong đó nghệ sỹ tạo ra hình thức, còn nhà phê bình tinh chỉnh nhận thức. Nếu không có nhà phê bình, công chúng, mà hầu hết thiếu hiểu biết sâu sắc về nghệ thuật, sẽ không thể thấy đầy đủ những gì nghệ thuật chứa đựng. Nhà phê bình, vì thế, đóng vai trò nhân tố trung gian giữa nghệ sỹ và công chúng. Hệ thống phân cấp nghệ sỹ - nhà phê bình - công chúng đã được Wilde lần đầu tiên phát biểu rõ ràng trong thư gửi W.E. Helley ngày 13 tháng 8 năm 1860, tức hơn ba thập niên trước tiểu luận này: "Nhà phê bình phải giáo dục công chúng, còn nghệ sỹ phải giáo dục nhà phê bình." (The critic has to educate the public; the artist has to educate the critic.)

Thứ năm, Wilde bác bỏ ý kiến ​​cho rằng phê bình cần khách quan. Theo Wilde, tính chủ quan là một điểm mạnh, chứ không phải là một điểm yếu, trong phê bình. Ông khẳng định phê bình có giá trị nhất là phê bình mang tính cá nhân sâu sắc, thể hiện tính khí, tâm trạng và tầm nhìn trí tuệ của nhà phê bình. Wilde cho rằng, về bản chất, hình thức hoàn hảo nhất của phê bình là hoàn toàn chủ quan, và tìm cách hé lộ bí mật của chính nó chứ không phải bí mật của người khác. Bởi phê bình cao nhất không xem nghệ thuật như một hình thức biểu đạt mà chỉ đơn thuần là một hình thức gây ấn tượng. Theo Wilde, sự khác biệt giữa tác phẩm khách quan và chủ quan chỉ nằm ở hình thức bên ngoài. Đó là sự ngẫu nhiên, không phải là yếu tố cốt lõi. Mọi sáng tạo nghệ thuật đều hoàn toàn chủ quan.

Tóm lại, thông điệp trung tâm Wilde muốn truyền đạt trong tiểu luận "Nhà phê bình như một nghệ sỹ" là phê bình không phải thứ yếu hay ký sinh, mà là một hình thức nghệ thuật sáng tạo, giàu trí tưởng tượng và trí tuệ theo đúng nghĩa của nó, như một cách định hình văn hóa, nhận thức và thậm chí chính bản thân thực tại.

Tuy bàn về phê bình nghệ thuật, song luận điểm sâu sắc nhất của Wilde trong tiểu luận này lại không phải về nghệ thuật, mà là về chính tư duy. Thật vậy, theo Wilde, hoạt động cao cả nhất của con người không phải là tạo ra mọi thứ, mà là nhìn nhận chúng một cách sâu sắc. Luận điểm coi khả năng tư duy là bản chất cao nhất trong sự hiện hữu của con người là điểm tương đồng đưa Wilde lại gần với triết học của René Descartes và Blaise Pascal.

Tiểu luận "Nhà phê bình như một nghệ sỹ" của Oscar Wilde đã đưa ra một chuẩn mực rất cao cho phê bình nghệ thuật mà ít người có thể đạt được, bởi nó đòi hỏi trí tưởng tượng, năng lực sáng tạo và kiến thức thâm sâu. Chỉ có phê bình loại đó mới có ích cho nghệ thuật và cho cộng đồng. Còn những kiểu tâng bốc hèn hạ, hoặc núp danh phản biện để công kích một cách thô bỉ, đều thuộc hạng phê bình/phê phán rác rưởi mà một nghệ sỹ đích thực chẳng bao giờ nên bận tâm.