Đặng Chương Ngạn
Nhà thơ Phạm Nhật Hồng sinh năm 1946. Năm 1983, khi vừa tròn 37 tuổi, ông được xem là một trong những gương mặt thơ trẻ sung sức của vùng mỏ. Được điều về Hà Nội công tác tại Ban Thi đua Bộ Năng lượng, ông ở trong một căn phòng tập thể chật chội. Ban ngày làm công chức, tối đến, nhà thơ trẻ cày thơ, nuôi quyết tâm: phen này ra thủ đô phải cho “vua biết mặt, chúa biết tên”.
***
Một đêm hè mất điện. Nhà thơ trẻ thắp đèn dầu, vật lộn với thi tứ thì bất chợt có một bóng đen cao lớn, dềnh dàng đẩy cửa bước vào. Ngước lên, ông nhận ra Võ Huy Tâm, bậc tiền bối nổi tiếng của văn học vùng mỏ.
Nhà văn xuất hiện trong dáng vẻ kỳ dị: giữa mùa hè Hà Nội oi bức, không mưa, không gió, ông choàng một chiếc áo bạt, thứ áo mà cán bộ mỏ thường mặc khi đi công trường lúc mưa bão. Trước ánh nhìn ngơ ngác của nhà thơ trẻ, Võ Huy Tâm cười hề hề, từ từ cởi áo bạt vắt lên cánh cửa. Mồ hôi ông túa ra như tắm. Và, trên cái thân hình to lớn của ông chỉ có độc chiếc quần đùi màu cháo lòng, đã thủng mấy lỗ.
Ông thong thả giải thích:
“Cậu biết không, tớ chỉ có một bộ quần áo. Vừa giặt xong, đang phơi. Định viết rồi đi ngủ, sáng mai quần áo khô mặc đi họp. Nhưng đang viết thì mất điện, đành để đấy sang chơi với cậu. Mặc quần đùi, cởi trần ra phố không tiện, nên tớ mới nghĩ ra cách khoác cái áo bạt này.”
Hai anh em ngồi nói chuyện đến khuya. Khi nhà văn ra về, thành phố vẫn chưa có điện. Tiễn đàn anh ra tận đường Kim Liên, nhà thơ trẻ đứng nhìn theo dáng người kềnh càng của Võ Huy Tâm liêu xiêu khuất dần trong đêm tối.
Lòng ông trở nên trống rỗng.
Một tác giả lớn của văn học công nhân Việt Nam, người viết Vùng mỏ từ năm 1951, tiểu thuyết được in hàng vạn bản, đưa vào giảng dạy trong nhà trường, mà đến một bộ quần áo mặc trên người cũng không có, thì theo đuổi văn chương để làm gì?
Nhà thơ trẻ hiểu rằng, dù có lao tâm khổ tứ đến đâu, ông cũng không biết đến bao giờ mới trở thành một “Võ Huy Tâm” thơ của vùng mỏ. Mà đạt đến được như thế, có khi… cũng vẫn không có quần để mặc!...
Ngay trong đêm ấy, nhà thơ trẻ Phạm Hồng Nhật quyết định rời bỏ thơ.
***
Nhà thơ trẻ đã không viết một dòng nào… trong nhiều năm. Hơn hai mươi năm sau, khi điều kiện sống cho phép, ông mới trở lại với thơ. Đến nay, nhà thơ Phạm Hồng Nhật đã xuất bản 11 tập thơ. Năm 2019, ở tuổi 73, ông trở thành Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam.
***
P/S Câu chuyện trên, tôi được nghe chính nhà thơ Phạm Hồng Nhật kể vào ngày 1/2/2026. Khi tôi hỏi liệu đã có ai viết lại câu chuyện này chưa, ông cho biết: nhà văn Ngô Xuân Hội đã ghi lại trong tập Dưới những lớp sóng thời gian (NXB, 2023). Đoạn văn trên, tôi sử dụng và kế thừa nhiều chi tiết, câu chữ từ bài viết của nhà văn Ngô Xuân Hội trong cuốn sách ấy.
Câu chuyện không chỉ để kể lại một kỷ niệm.
Nó như một lời nhắn gửi với những người viết trẻ hôm nay:
Ở Việt Nam, thứ nhuận bút mà các nhà văn vẫn nhắc tới, thực chất quá bèo bọt, không đủ nuôi sống người viết. Câu chuyện đã hơn nửa thế kỷ, nhưng vẫn còn nguyên tính thời sự. Chắc bây giờ có nghèo, đói đến đâu cũng không có nhà thơ nào thiếu quần áo… nhưng khó khăn thì chắc vẫn luôn như vậy!
Hãy kiếm cho mình một nghề có thu nhập ổn định trước khi viết văn.
Cơm áo không đùa với khách thơ.
Nhà thơ Phạm Nhật Hồng, người trong giai thoại này, ngồi thứ 6 từ trái qua trong hình chụp 1/2/2026.