Nguyên Hưng
LỜI TỰA
Cuốn sách này bắt nguồn từ một nhận thức ngày càng rõ ràng: phần lớn những khó khăn, nghịch lý và trạng thái bất phân trong đời sống mỹ thuật Việt Nam đương đại không chỉ xuất phát từ thiếu thốn vật chất hay hạn chế tài năng cá nhân, mà còn từ sự thiếu vắng một cách nhìn có hệ thống về chính các điều kiện xã hội và thể chế đang cấu tạo nên nghệ thuật.
Trong nhiều năm quan sát và làm việc với giới nghệ sĩ, nhà phê bình và không gian nghệ thuật, tôi nhận thấy một nghịch lý phổ biến. Nhiều người sáng tạo hết sức nghiêm túc với công việc của mình, nhưng lại tương đối mơ hồ trước các lực lượng đang định hình vị trí, cơ hội và giới hạn của họ – thị trường, định chế, truyền thông, quan hệ quyền lực. Họ thường tập trung toàn bộ năng lượng vào việc sản xuất tác phẩm, trong khi việc tích lũy vốn văn hóa, xây dựng mạng lưới, tham gia định chế và quản lý hình ảnh bị xem nhẹ hoặc bị hiểu sai thành hoạt động “thương mại”. Kết quả là khoảng tự trị sáng tạo – vốn đã mong manh – càng dễ bị thu hẹp, đôi khi chính từ bên trong chủ thể sáng tạo.
Xã hội học Văn hóa, với trung tâm là lý thuyết trường của Pierre Bourdieu, mang lại cho tôi một khung phân tích khả dĩ làm rõ những cơ chế ấy. Nó giúp nhìn nghệ thuật không như một thực thể tự trị tuyệt đối, cũng không như sản phẩm thụ động của hoàn cảnh, mà như một trường lực nơi các tác nhân liên tục thương lượng giữa giá trị thẩm mỹ, giá trị trao đổi và quyền lực. Từ khung ấy, tôi cố gắng đọc lại lịch sử mỹ thuật Việt Nam hiện đại và phân tích những vấn đề đang đặt ra trước thế hệ hôm nay.
Cuốn sách được viết với hai tham vọng song song. Một mặt, nó muốn đóng góp vào việc xây dựng một diễn ngôn lý thuyết có căn cứ về mỹ thuật Việt Nam. Mặt khác, nó muốn trở thành công cụ thực hành: giúp nghệ sĩ ý thức hơn về vị trí của mình trong trường, giúp nhà phê bình nhận rõ vai trò cấu tạo của mình, giúp những người quan tâm đến thị trường và chính sách nhìn thấy các nút thắt thể chế đang kìm hãm sự phát triển bền vững.
Tôi không cho rằng lý thuyết có thể thay thế thực hành sáng tạo. Nhưng tôi tin rằng một thực hành thiếu ý thức về các điều kiện xã hội đang bao bọc nó sẽ dễ dàng bị chi phối bởi những logic dị trị mà chính chủ thể sáng tạo không nhận ra. Khoảng tự trị của nghệ thuật không phải là thứ được ban phát một lần rồi tồn tại mãi. Nó cần được bảo vệ và tái tạo liên tục bằng sự hiểu biết, bằng chiến lược và bằng những nỗ lực tập thể trong việc xây dựng định chế.
Cuốn sách này là một nỗ lực khiêm tốn theo hướng ấy. Mọi thiếu sót đều thuộc về trách nhiệm của người viết. Tôi chân thành cảm ơn những nghệ sĩ, nhà phê bình, curator và bạn bè đã chia sẻ quan sát, tranh luận và góp ý trong quá trình hình thành các ý tưởng. Mong rằng cuốn sách sẽ được đọc như một lời mời đối thoại chứ không phải như một hệ thống đóng.
———————
Cách tiếp cận mỹ thuật từ góc độ Xã hội học Văn hóa ở Việt Nam vẫn còn tương đối mới mẻ, nhưng đây là một trong những hướng có sức giải thích mạnh mẽ và giá trị thực tiễn cao nhất hiện nay. Từ việc phân tích bốn loại vốn trong trường nghệ thuật, lịch sử mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX–XXI, vai trò của không gian và thiết chế, vốn văn hóa của nghệ sĩ, đến việc quản lý hình ảnh và truyền thông, có thể thấy rõ rằng cách nhìn này không chỉ cung cấp công cụ nhận thức mà còn trở thành công cụ hành động để xây dựng một trường nghệ thuật trưởng thành hơn, tự trị hơn và bền vững hơn.
*
Xã hội học Văn hóa cho thấy nghệ thuật không có nguồn gốc siêu nhiên. Nó là quá trình tích tụ và phóng chiếu các vấn đề của đời sống thông qua khả năng nhạy cảm của người nghệ sĩ – những người được/bị trở thành trung gian cho các cuộc đối thoại liên cá nhân và liên văn hóa. Cách nhìn này không làm mất đi chiều sâu và vẻ đẹp của nghệ thuật. Ngược lại, nó làm cho nghệ thuật trở nên hiểu được hơn, gần gũi hơn với công chúng, đồng thời buộc người sáng tạo phải ý thức về các mối quan hệ tương tác đa chiều đang tác động đến công việc của mình.
*
Cách tiếp cận Xã hội học Văn hóa đối với mỹ thuật Việt Nam ngày nay có ý nghĩa kép: vừa là công cụ nhận thức sâu sắc, vừa là công cụ hành động thực tiễn. Nó biến nghệ thuật từ đối tượng thần bí hoặc bị đơn giản hóa thành đối tượng có thể được phân tích, hiểu và hành động một cách tỉnh táo. Nó trao cho người trong cuộc công cụ để tự bảo vệ khoảng tự trị sáng tạo trước áp lực dị trị từ thị trường và quyền lực. Nó trao cho người ngoài cuộc khả năng tiếp cận nghệ thuật một cách có chiều sâu, không mê tín cũng không hoài nghi thái quá.
(Bìa sau – trích từ "Dẫn nhập")