Đào Tuấn Ảnh
Không thể không rơi lệ khi nghe bài hát "Đàn sếu" (phổ thơ Rasul Gamzatov, nhạc Yan Frenkel), một bài hát buồn bã nhưng uy nghiêm về chiến tranh vệ quốc của Liên Xô. Và có thể nói là bài hát xúc động, hay nhất về chiến tranh. Mà câu chuyện về bài hát này cũng hết sức bi lụy...
1 - Gia đình Gazdanovyi sống ở làng Dzuarikau thuộc Bắc Ossetia, LB Nga. Họ có 7 người con và cả 7 đều là con trai. Rồi chiến tranh thế giới thứ hai nổ ra. Người con đầu ra trận và hy sinh cùng năm 1942 trong trận đánh bảo vệ Moskva. Chiến tranh còn lấy đi thêm 2 người con nữa của gia đình Gazdanovyi – cả hai hy sinh khi bảo vệ Sevastopol. Được báo về cái chết của 3 người con, bà mẹ vì đau khổ đã qua đời. Người cha vẫn ráng gồng mình sống tiếp dù sau đó 3 người con nữa hy sinh ở Novorossisky, Kiev và Belorussia. Sáu đứa con không còn được báo về trong những chiếc phong bì hình tam giác giống hình con chim rũ cánh. Ông phải sống để nuôi cô cháu gái, con của người con trai đầu và hy vọng đứa con thứ 7 trở về.
Nhưng đau khổ tiếp nối. Thêm một giấy báo tử gửi về làng quê. Nhân viên bưu điện làng đã lặng người, từ chối mang giấy báo đến cho người cha. Các trưởng lão quyết định tự họ mang giấy báo tử đến. Và người cha đang ẵm đứa cháu trên tay khi thấy giấy báo đựng trong phong bì hình tam giác đã ngã gục. Tim ông ngừng đập. Người con thứ 7 hy sinh trong trận đánh chiếm Berlin vào năm 1945 khi chỉ còn vài ngày là chiến tranh kết thúc.
Muộn hơn, năm 1963, dân làng đã dựng tượng đài khắc từ khối đá lớn với hình tượng người mẹ đau khổ, âu sầu, trên đầu bà là 7 con sếu trắng đang bay đi. Chúng giã biệt người mẹ và mảnh đất quê hương mà chúng bảo vệ bằng cuộc sống của mình
2 - Một lần, trong chuyến đi điền dã, nhà thơ nổi tiếng Rasul Gamzatov đã ghé thăm ngôi làng và rất xúc động khi nghe câu chuyện về 7 người con hy sinh trong chiến trận. Ông lại nhớ chuyến thăm Nhật Bản nơi mà ông nhìn thấy tượng một bé gái Nhật cầm trên tay một con sếu. Cô bé bị nhiễm phóng xạ nằm trên giường bệnh với hy vọng gấp 1000 con sếu từ giấy mình sẽ khỏi bệnh. Nhưng không kịp và cô bé đã ra đi... Bàng hoàng vì hai câu chuyện và miên man nghĩ về con sếu, nhà thơ đã viết bằng tiếng Avar mẹ đẻ một trong những bài thơ da diết nhất. Bạn học đại học của ông, nhà thơ Naum Grebnyov sau đó đã dịch ra tiếng Nga.
Bài thơ làm lay động tâm hồn ca sĩ Mark Berner. Ông đã nhờ nhạc sĩ danh tiếng Yan Frenkel viết nhạc. Trong 2 tháng, Frenkel đã viết xong giai điệu và khi nghe ca sĩ đã khóc, nước mắt rơi lã chã trên khuôn mặt đàn ông khắc khổ, người từng chứng kiến không ít ban bè đã ra đi như trong lời thơ "tôi từng nghĩ đôi khi bao người lính/Không trở về từ chiến trường xa/Họ chẳng chịu vùi thây trong lòng đất/Mà hiện hình thành sếu trắng bay qua".
Ca sĩ Mark Bernes đã rất yếu vì ung thư phổi. Ông vẫn loạng choạng lê bước đến phòng ghi âm để thu âm bài hát buồn bã và bất hủ. Đó là vào ngày 8/7/1969. Một tháng sau, ngày 16/8/1969, ông giã biệt dương gian.
ĐÀN SẾU | Yan Frenkel & Rasul Gamzatov