Thái Hạo
Thưa ông Phan Trung Can!
Nhân việc ông nhắc đến tôi trong một status. Tôi cũng không bao giờ có ý định chửi ông hay bất kỳ ai. Chắc ông bị ám thị trong lúc chiến đấu hăng hái quá, hoặc lúc này, giữa “men say chiến thắng”, ông nhìn ai cũng thành kẻ thù cả, nên tưởng tượng ra thế thôi. Nói cho chính xác, tôi có nhắc đến “một ông Phan Trung Can nào đó” một lần, nhưng là trong một bài viết hoàn toàn không chửi mắng gì cả. Đó là bài tôi điểm lại bốn thập kỷ dư luận xung quanh tác phẩm Nỗi buồn chiến tranh, và ở đây nhắc đến cái tên “Phan Trung Can” chỉ để minh họa rằng, dư luận lần này tuyệt đại đa số là không thuộc giới chuyên môn. Ông có thể xem lại ở đây: https://www.facebook.com/share/p/1CHQd5xEYq/
Vì vậy, nếu có hiểu lầm gì, mong ông giơ cao đánh khẽ, ban ơn mưa móc mà tha cho.
Thưa ông, tôi không phải loại người gặp ai cũng chửi. Trong trang nhà tôi vẫn thường xuyên có những người thô lỗ vào rủa sả, tôi không những không chửi lại mà còn không block, không xóa bình luận, bởi tôi tin vào con người – tin rằng sâu thẳm trong mỗi người luôn là chân – thiện – mỹ, dù hiện tại họ có bị những si ám che mờ đi lương thức thiêng liêng. Vả lại, ông để ý mà xem, để được tôi “chửi” cũng phải là người mà tôi ít nhiều tôn trọng.
Còn nói về chuyện của Nỗi buồn chiến tranh. Tôi có viết mấy bài, tất cả còn nguyên đó. Thực ra, những bài viết ấy, nếu Vietsub ra thì đại khái chỉ là “như một tiếng thở dài”, chứ tôi hoàn toàn không có ý đòi hỏi hay bảo vệ việc nhà nước tôn vinh một tác phẩm văn học.
Ông Can chắc không hiểu đâu, tôi chưa bao giờ muốn Bảo Ninh và Nỗi buồn chiến tranh được vinh danh theo cách ấy. Văn học và nghệ thuật nói chung không bao giờ nên được/bị nhà nước hóa, và những người nghệ sĩ thì nên tự trọng mà giữ mình.
Tôi thở dài vì người ta không biết đọc văn, không có kiến thức văn học sử, không biết gì về những khám phá của ngành lý luận - phê bình văn học và cả thực tế của sáng tạo nghệ thuật mà nhân loại đã đi xa đến nỗi nhiều người, vì không chịu bước đi, nên không còn nhìn thấy được nó nữa; rồi người ta nhân danh những thứ to tát trong phong trào “chống lật sử” để đấu tố một nỗi buồn, một trải nghiệm cá nhân, một sáng tạo văn chương. Người ta đọc văn như đọc sử, tệ hơn – như đọc nghị quyết; người ta làm đơn đòi giải trình và chứng minh một chi tiết trong tiểu thuyết là có thật hay không! Tôi thở dài vì ngạc nhiên rằng đến nay, đã một phần tư thế kỷ 21 trôi qua, mà nhiều người vẫn còn bị mắc kẹt lại giữa thế kỷ trước, ở những vụ đấu tố thơ Mới, Tự lực văn đoàn, Màu tím hoa sim, Tây Tiến, Nhân văn – Giai phẩm… Chỉ thế thôi.
Bản thân Nỗi buồn chiến tranh có được vinh danh hay bị tước giải thưởng, tước vinh danh, tôi hoàn toàn dửng dưng. Ngay từ đầu, khi chưa có những ồn ào, tôi đã nghĩ, tại sao Bảo Ninh lại dự phần? Không phải tôi có định kiến gì cả, mà với tôi nghệ thuật là chuyện của bạn đọc, của các hội nghề nghiệp. Bản thân nhà nước cũng không nên vinh danh ai cả. Mỗi tác phẩm nghệ thuật trước hết là một nhu cầu cá nhân và sau nữa là một sản phẩm hàng hóa, ai cần thì mua mà dùng, không thấy hữu ích thì thôi. Tự do, rộng mở và lành mạnh. Hãy để tác phẩm được ra đời, được sống đời sống của nó một cách tự nhiên. Nếu có giá trị, nó sẽ lớn lên, bằng không nó sẽ chết đi. Bạn đọc sẽ định đoạt số phận của nó mà không cần một quyền lực nào phải mất thì giờ nhúng tay vào.
Việc vinh danh, bản thân nó không hề xấu, nhưng nó tiềm ẩn nhiều vấn đề phức tạp: trong quyền vinh danh đã tiền giả định quyền kiểm duyệt và tước bỏ. Nhà văn Bảo Ninh đã có thể không phải lâm vào thế khó xử, nếu ngay từ đầu ông chủ động từ chối. Và tôi nghĩ, sau sự kiện rất xứng đáng là một bài học này, nhà nước cũng hãy trao quyền tôn vinh hay đánh giá về cho công chúng và các hội nghề nghiệp. Nhà nước còn bận trăm công nghìn việc, toàn những việc quốc kế dân sinh hệ trọng, không nên lao tâm khổ tứ về những việc đầy rủi ro mà chẳng mấy lợi lộc như thế này.
Lại nói về Nỗi buồn chiến tranh, như ông đã biết đó (?), những Thơ Mới, Tự lực văn đoàn, Tây Tiến, Trần Dần, Lê Đạt, Hoàng Cầm của Nhân văn – Giai phẩm, và v.v., họ cũng từng bị đấu tố đến điêu linh nhân danh những điều như bây giờ những người như ông đang giương cao ngùn ngụt khí thế đó, nhưng rồi họ đã vào sách giáo khoa cho trẻ con học mấy chục năm nay, được trao giải thưởng nhà nước, giải thưởng Hồ Chí Minh, trở thành niềm tự hào của văn học Việt Nam…
Tôi viết mấy bài không phải để bênh vực cho Nỗi buồn chiến tranh, nó không cần ai bênh vực cả. Tôi chỉ tiếc vì những ấu trĩ, nông cạn và hẹp hòi đã làm nên lầm lỗi của lịch sử, kéo chậm lại quá trình văn minh của xã hội. Giá mà những điều ấy không xảy ra, thì giờ chúng ta đã đi xa hơn nhiều trên con đường phát triển.
Nhân danh lịch sử nhưng không học được gì từ quá khứ, lại cứ nhằm vết xe cũ mà đi, thì quá bằng phỉ báng lịch sử, phải không ông?
Tôi không viết để tranh luận với ông, và tôi sẽ không tranh luận (cái mà ông gọi là “chửi”). Đây chỉ là mấy lời thật lòng và chân thành của một người chỉ có một mong ước giản dị, là xã hội sẽ mỗi ngày một rộng mở hơn, bao dung hơn và biết chậm lại để những thế hệ kế tiếp không còn tiếp tục phải chất lên vai những lầm lỗi của quá khứ – cái mà hôm nay cha anh đã đóng gói sẵn cho hành trang ngày mai của chúng…
Chào ông.
T. H