Nguyên Hưng
Mùa hè năm 1929 đánh dấu một bước ngoặt xoay chuyển cả cuộc đời lẫn sự nghiệp của Salvador Dalí. Đó là thời điểm ông gặp gỡ Gala, người phụ nữ khi ấy đang là vợ của nhà thơ Paul Éluard. Bà không chỉ trở thành nàng thơ, người bảo trợ mà còn là nỗi ám ảnh nhục dục suốt đời của danh họa. Sự xuất hiện của Gala vừa là nguồn cứu rỗi, vừa là một cơn chấn động mạnh mẽ, khơi dậy toàn bộ những ẩn ức, mặc cảm tội lỗi và nỗi hoảng loạn tình dục được chôn giấu từ thuở thiếu thời của Dalí. Kiệt tác Kẻ thủ dâm vĩ đại (The Great Masturbator) đã ra đời trong chính tâm bão của cuộc khủng hoảng hiện sinh này.
Tác phẩm không đơn thuần là một bức tranh phong cảnh siêu thực kỳ dị mà là một sơ đồ hiển thị trực quan về cõi vô thức, được xây dựng dựa trên học thuyết phân tâm học của Sigmund Freud. Dalí không che giấu những xung năng nguyên thủy của mình; ông biến mặt vải thành chiến trường giao tranh dữ dội giữa Bản năng và Siêu ngã. Dưới lăng kính phân tâm học, hành vi tự thỏa mãn được nhắc đến ở tiêu đề không phải là một hành động sinh lý tầm thường, mà là một cơ chế tự vệ sâu kín của tâm lý. Từ nhỏ, Dalí đã bị ám ảnh bởi những hình ảnh ghê rợn về các căn bệnh lây qua đường tình dục do người cha nghiêm khắc cố tình để lại để răn đe con trai. Nỗi khiếp sợ này gieo rắc vào tâm trí ông một mặc cảm hoạn lộ sâu sắc, khiến ông luôn đồng nhất việc quan hệ thể xác với phụ nữ như một mối đe dọa hủy diệt. Việc rút lui vào thế giới tưởng tượng của sự tự thỏa mãn chính là cách ông trốn chạy khỏi thực tại nhục dục đầy rẫy nguy cơ tổn thương.
*
Cấu trúc thị giác của bức tranh là một mạng lưới các biểu tượng đa tầng được mã hóa vô cùng chặt chẽ. Ở đó, các thực thể sinh học và địa chất hòa trộn vào nhau để tạo nên một không gian ảo giác đầy kịch tính.
Chiếm lĩnh trung tâm tác phẩm là một khối màu vàng nhạt trông giống như một vách đá bị xói mòn, nhưng thực chất là cấu trúc khuôn mặt người nằm nghiêng, nhắm nghiền mắt và quay đầu xuống đất. Chiếc mũi dài nhọn chạm sát mặt cát và phần miệng hoàn toàn biến mất. Đây là chân dung tự họa cách điệu của Dalí trong trạng thái mơ màng, một hình ảnh lấy cảm hứng từ cấu trúc đá tự nhiên ở vùng Cap de Creus quê hương ông. Khối đá cứng ngắc qua lăng kính hoang tưởng đã bị "hóa lỏng" và trở nên nhớp nháp, đại diện cho một bản ngã đang bất động, bất lực và chìm sâu vào cõi mộng mị.
Mọc ra từ phía sau gáy của khuôn mặt tự họa này là hình ảnh một người phụ nữ mang đường nét của Gala, gương mặt đắm chìm trong dục vọng đang hướng thẳng vào vùng kín của một người đàn ông mặc quần lót ôm sát. Phần thân trên của người đàn ông bị che khuất hoàn toàn, nhưng đôi chân cơ bắp lại lộ rõ các vết thương rướm máu ở đầu gối. Chi tiết này phản ánh sự thức tỉnh ham muốn mãnh liệt gắn liền với nỗi sợ hãi về sự bất lực và sự thống trị của người phụ nữ. Đôi chân rớm máu chính là sự hiện thực hóa mặc cảm tội lỗi đối với những cấm kỵ đạo đức gia đình.
Ngay tại vị trí chiếc miệng biến mất trên khuôn mặt tự họa, Dalí đặt một con châu chấu lớn đang phân hủy, trên bụng bám đầy đàn kiến đen. Trong ký ức tuổi thơ của họa sĩ, châu chấu là biểu tượng của nỗi khiếp sợ tột cùng, đại diện cho sự ghê tởm, cái chết và sự suy tàn của thể xác. Đàn kiến đen bu quanh không chỉ biểu thị cho sự thối rữa sinh học, mà còn là dòng chảy tàn nhẫn của thời gian đang gặm nhấm tinh thần của nhân vật.
Nằm ngay dưới ngực của người phụ nữ, một chiếc đầu sư tử há miệng gầm ghè với chiếc lưỡi đỏ lòm nhô ra. Đây là biểu tượng của ham muốn tình dục nguyên thủy, sự hung bạo mãnh liệt và những bản năng động vật chưa được thuần hóa bên trong con người. Sự xuất hiện của đóa hoa bách hợp mềm mại bên cạnh người phụ nữ tạo ra một sự tương phản trớ trêu giữa biểu tượng trinh nguyên truyền thống và khát vọng nhục dục trần tục, phản ánh sự xung đột giới tính sâu sắc trong tâm thức tác giả.
Phía dưới khối đá, một cặp tình nhân đang ôm chặt lấy nhau, nhưng cơ thể người đàn ông đang dần biến thành một cấu trúc kiến trúc hóa đá, gợi ý về khát vọng hòa quyện nhưng cuối cùng lại bị giam cầm trong sự bất động hiện sinh. Ở góc trái của đường chân trời hoang vu, một bóng người đơn độc đứng đổ bóng dài trên nền sa mạc, đại diện cho sự cô quạnh tuyệt đối của cá thể trước vũ trụ bao la.
*
Sự vĩ đại của bức tranh không chỉ nằm ở nội dung biểu tượng mà còn ở phương pháp luận sáng tác độc đáo của Dalí mang tên Phương pháp phê bình hoang tưởng. Khác với các họa sĩ siêu thực cùng thời vốn chuộng chủ nghĩa tự động – tức là thả lỏng tâm trí để vẽ vô thức không kiểm soát, Dalí chọn cách chủ động thao túng cơn hoang tưởng của mình qua hai giai đoạn phối hợp.
Trong giai đoạn hoang tưởng, bộ não của Dalí chủ động nhìn nhận các sự vật thực tế và suy diễn chúng thành những hình ảnh hoàn toàn khác biệt thông qua cơ chế tâm lý liên tưởng kép. Vách đá Cap de Creus khô cằn bị bóp méo để biến thành một khuôn mặt người mọng nước. Ở giai đoạn phê bình, ý thức tỉnh táo và kỹ thuật hội họa hàn lâm của ông can thiệp để hệ thống hóa những ảo ảnh đó, chụp lại chúng với sự chính xác tuyệt đối của một bức ảnh để ép buộc người xem cũng phải nhìn thấy ảo ảnh giống mình.
Phương pháp này tạo nên hiện tượng hình ảnh kép đặc trưng trong tranh. Khối màu vàng khổng lồ vừa là khuôn mặt tự họa, vừa uốn lượn biến thành hông của người phụ nữ, lại vừa kéo dài xuống dưới thành một cơ chế máy móc với những chiếc chân cào gầy guộc. Sự chồng chập hình ảnh này mô phỏng chính xác cách bộ não vận hành trong cơn hoảng loạn, khi một thực thể lập tức biến hình và mang ý nghĩa của một thực thể khác.
Dalí đã vận dụng kỹ thuật vẽ cực kỳ chi tiết, sắc nét từng thớ thịt, bóng đổ và bề mặt chất liệu. Sự đối lập gay gắt giữa kỹ thuật vẽ chân thực cổ điển và nội dung phi logic của thế giới vô thức đã tạo nên một không gian kịch nghệ đỉnh cao. Ánh sáng vàng của buổi chiều tà đổ những chiếc bóng dài xuống mặt sa mạc mênh mông dưới bầu trời xanh ngắt tạo ra một sự ngưng đọng thời gian, biến bức tranh thành một sân khấu nội tâm tịch liêu và vĩnh cửu.
*
Mối liên kết giữa Salvador Dalí và Sigmund Freud là một chương đặc biệt trong lịch sử nghệ thuật siêu thực. Suốt nhiều năm, Dalí sùng bái Freud như một vị thánh sống, coi cuốn sách Giải thích giấc mơ là kim chỉ nam cho toàn bộ tư duy sáng tác của mình. Tuy nhiên, cuộc gặp gỡ trực tiếp duy nhất của họ vào tháng 7 năm 1938 tại London lại diễn ra trong bối cảnh đầy trớ trêu.
Trước cuộc gặp này, Freud vốn có định kiến sâu sắc và ác cảm đối với trường phái Siêu thực, coi những nghệ sĩ thuộc nhóm này là những kẻ lập dị cố tình mượn danh tâm thần học để gây chú ý. Trong buổi gặp, vị giáo sư già hầu như im lặng nhìn chằm chằm vào Dalí khi họa sĩ mang tranh đến để minh họa cho lý thuyết của mình. Freud thậm chí đã đưa ra một lời nhận xét đầy hoài nghi rằng trong tranh của Dalí, ông không tìm thấy cái vô thức mà chỉ thấy cái hữu thức được sắp đặt quá tính toán bằng lý trí.
Tuy nhiên, sự thật là Freud đã bị lay động hoàn toàn trước tài năng của họa sĩ Tây Ban Nha. Ngay ngày hôm sau, trong bức thư gửi nhà văn Stefan Zweig, Freud đã thú nhận sự kinh ngạc của mình và thừa nhận rằng Dalí, với đôi mắt cuồng tín và kỹ thuật bậc thầy không thể bàn cãi, đã khiến ông phải thay đổi hoàn toàn ý kiến về chủ nghĩa siêu thực. Sự công nhận này chứng minh rằng tranh của Dalí không phải là sự bôi bác trừu tượng, mà là một bệnh án tâm lý được vẽ bằng kỹ thuật thiên tài, nơi những góc khuất vô thức được phơi bày rõ ràng nhất.
*
Ngày nay, vị thế của tác phẩm đã vượt xa khỏi những tranh cãi mang tính chấn động của thế kỷ trước và được nhìn nhận rất khác biệt thông qua hai lăng kính đại chúng và học thuật hiện đại.
Trong giới nghiên cứu lịch sử nghệ thuật, tác phẩm được coi là bản thiết kế DNA định hình toàn bộ sự nghiệp sau này của Dalí. Các nhà phê bình hiện đại tập trung phân tích tính hệ thống của phương pháp phê bình hoang tưởng và mối liên hệ liên văn hóa của tác phẩm với quá khứ. Họ đã chỉ ra những điểm tương đồng kinh ngạc giữa khối đầu tự họa biến dạng của Dalí với các chi tiết hình ảnh kép trong bộ triptych nổi tiếng thế kỷ 16 The Garden of Earthly Delights của Hieronymus Bosch, chứng minh Dalí đang tái cấu trúc lịch sử hội họa thay vì phá bỏ truyền thống. Bảo tàng Reina Sofía hiện nay định danh đây là một kiệt tác mang tính tự truyện sâu sắc, phân tích cấu trúc của tác phẩm như một bộ máy cấu thành khát vọng nhằm chuyển hóa những sang chấn cá nhân thành ngôn ngữ phổ quát.
Ngược lại, đối với công chúng đại chúng hiện đại trong kỷ nguyên số, bức tranh được đón nhận như một biểu tượng cho sự giải phóng các chủ đề cấm kỵ. Người xem hiện đại không còn cảm thấy ghê tởm trước chủ đề nhạy cảm của tác phẩm; họ tìm thấy sự đồng điệu với cách Dalí dũng cảm phơi bày sự lo âu, tổn thương và góc khuất tâm lý của chính mình. Nhiều người xem thậm chí ví tác phẩm này giống như một bức ảnh selfie tâm lý của kỷ nguyên tiền kỹ thuật số – nơi họa sĩ không chụp lại bộ mặt đẹp đẽ bên ngoài mà chụp lại toàn bộ mớ hỗn độn, nỗi sợ và ảo ảnh bên trong bộ não của mình. Tác phẩm vẫn tiếp tục thách thức các tiêu chuẩn tiếp nhận của văn hóa hiện đại về lối sống ái kỷ của Dalí, nhưng tất cả đều thừa nhận rằng cá tính dị biệt đó là chất xúc tác không thể thiếu để tạo nên một di sản văn hóa vô giá cho nhân loại.