Thái Hạo
1.
Trong hình là kết quả từ chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) chu kỳ 2025 do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố vào tháng 9/2026.
Theo đó, Việt Nam chỉ có 41% học sinh đạt chuẩn cơ bản (đồng nghĩa với 59% chưa đạt), thấp hơn rất nhiều so với mức trung bình (69%) của OECD. Điểm số trung bình môn này của Việt Nam là 392 điểm.
Kết quả Đọc hiểu này là giảm mạnh (từ 462 xuống 392) so với kỳ PISA 2022. Bên cạnh đó, tỷ lệ học sinh đạt mức xuất sắc (Mức 5, 6) ở môn Đọc hiểu của Việt Nam là 0%.
Với ngưỡng cơ bản ở Mức 2, việc 59% học sinh chưa đạt chuẩn cho thấy phần lớn các em gặp khó khăn khi xử lý văn bản hoặc suy luận thông tin. Sự sụt giảm này gắn liền với nghịch lý thời đại số: tỷ lệ học sinh Việt Nam dùng AI rất cao (95,9%), nhưng chủ yếu để tóm tắt và làm bài tập, thay vì thực sự tư duy sâu.
2.
Tôi có lần phát biểu một cách gây sự rằng: “Ước gì tất cả những người biết viết đều biết đọc”!
Tôi tin rằng đến nay, phần lớn mọi người vẫn coi thường năng lực đọc hiểu. Trong khi đó, năng lực này là vô cùng quan trọng, và hệ trọng, bởi vì nó là chìa khóa cốt lõi để tiếp thu tri thức và vận hành cuộc sống.
Không có khả năng đọc hiểu thì học gì cũng thất bại. Hơn nữa, trong thời đại số, khi nguồn và lượng thông tin khổng lồ, thật giả lẫn lộn, phức tạp, nếu không có khả năng phân biệt và xử lý, người ta sẽ “chết chìm” trong mớ hỗn độn.
Đó là chưa nhắc tới việc dễ bị lừa đảo, thao túng và dẫn dắt. Các phong trào sức khỏe, những dẫn dụ tâm linh, các cuộc “lùa gà” tập thể dẫn đến mất tiền đang diễn ra khắp trên không gian mạng. Đó cũng là chưa nói đến việc khi trưởng thành và đi làm, người ta sẽ không có khả năng đọc hiểu một hợp đồng lao động, hay một bản hướng dẫn sử dụng máy móc, hoặc thông hiểu nội dung một email. Đó lại cũng là chưa nói tới những khó khăn trong cuộc sống hàng ngày, từ việc đọc một cái hướng dẫn sử dụng thuốc đến các văn bản hành chính gắn bó trực tiếp đến quyền lợi cá nhân của mình. Nói chung là vô cùng chướng ngại và tai hại nếu năng lực đọc hiểu không có hoặc ở mức dưới cơ bản.
3
Mặc dù môn Ngữ văn ở vị trí trung tâm của nhiệm vụ dạy đọc hiểu cho học sinh, tuy nhiên nó không phải người duy nhất phải chịu trách nhiệm.
Lý do của tình trạng kém về năng lực đọc hiểu này có nhiều. Ví dụ, môn Ngữ văn xưa nay vẫn chủ yếu thiên về dạy đọc hiểu tác phẩm văn học chứ ít chú trọng đến các dạng văn bản khác. Mà ngay cả trong văn bản nghệ thuật thì môn học, vì nhiều lý do, vẫn bị tình trạng văn mẫu chi phối nặng nề.
Chương trình 2018 đã có những thay đổi rất đáng kể về cả mục tiêu và phương pháp, tuy nhiên triển khai thực tế còn nhiều hạn chế và bất cập, dẫn đến chưa cải thiện được kết quả.
Bản chất của đọc hiểu (theo tiêu chuẩn PISA) có nền tảng là tư duy độc lập, óc phản biện, và khả năng đối chiếu, kiểm chứng, liên hệ… Tuy nhiên, giáo dục Việt Nam đến nay vẫn cơ bản là truyền thụ một chiều, không có cơ chế khuyến khích suy nghĩ độc lập và sáng tạo. Phần lớn những mục tiêu đúng đắn và chính đáng kia vẫn chủ yếu dừng lại ở khẩu hiệu và “quyết tâm”.
“Văn hóa lướt” gắn liền với nghe nhìn ngắn hạn, dễ dãi cũng góp phần tạo ra tình trạng “óc bỏng ngô”, không những không giúp phát triển khả năng tư duy mà còn triệt tiêu chúng.
Theo tôi, một cách chung nhất, chỉ đến khi nào học sinh có được một môi trường giáo dục và xã hội biết tôn trọng sự suy nghĩ, quan điểm độc lập và tư duy phản biện, thì khi đó năng lực đọc mới có thể thay đổi căn bản được.
Và chỉ khi năng lực đọc được cải thiện thì những tham vọng khác như kinh tế, khoa học, văn hóa hay sự tiến bộ mới có cơ sở thực tế của nó...
T. H