Tino Cao
Hồi bé, tôi đôi lần được me tôi dắt lên chùa lễ Phật vào ngày Vu Lan. Trong đôi ba lần đi lễ Vu Lan rằm tháng Bảy, tôi còn nhớ một sáng năm lên sáu. Sân chùa Long Sơn ướt hơi sương, mái ngói cũ sẫm màu sau trận mưa đêm tháng Bảy, nước còn đọng trên đầu những chiếc lá của đàn cây sứ cây đại quanh sân. Chuông chùa gióng từng hồi Bát Nhã với những tiếng ngân dài. Mấy anh chị mặc áo lam trong Gia đình Phật tử miền Liễu Quán cúi xuống cài vào chiếc sơ-mi trắng học trò của tôi và nhiều người quanh tôi những nụ hồng đỏ làm bằng vải. Giữa bao nhiêu người lớn đang lễ Phật, đứa bé sáu tuổi là tôi hồi ấy chỉ hiểu lờ mờ qua lời me tôi giải thích rằng Vu Lan là ngày báo hiếu cha mẹ, và nụ hồng đỏ trên ngực có nghĩa mình còn cha mẹ bên đời. Còn ý nghĩa sâu xa của màu hoa thì tuổi ấy làm sao hiểu hết. Tôi chỉ thấy bông hoa đẹp, thấy người ta nhìn mình mỉm cười, rồi trong lòng nảy lên một chút hãnh diện rất trẻ con.
Mãi sau này tôi mới cảm nhận được sâu xa mà vô cùng giản dị cái hạnh phúc lớn lao khi mình còn mẹ. Biết được ý nghĩa ấy cũng là lần đầu hiểu rằng điều vẫn được xem như đương nhiên thực ra có thể mất đi một ngày nào đó. Còn mẹ nghĩa là vẫn còn một người nhận ra tiếng chân mình ngoài cửa, nhớ mình thích món ăn gì, để ý một cơn ho, một bữa bỏ cơm, một hôm về muộn. Tuổi nhỏ thường nhận tình thương như nhận ánh sáng ban ngày, cứ nghĩ sáng mai trời lại sáng. Chỉ tới lúc biết có những đứa trẻ trên ngực mang một bông hoa khác màu, người ta mới bắt đầu hiểu cái may mắn của mình có hạn. Từ đó, những mùa Vu Lan của tôi mang thêm một nỗi sợ rất thầm kín: sợ một rằm tháng Bảy nào đó, giữa tiếng chuông quen thuộc, màu đỏ mình từng đeo suốt tuổi thơ sẽ đổi thành màu trắng.
Rằm tháng Bảy trong trí nhớ tôi bao giờ cũng có mùi trầm hương, tiếng mõ tiếng chuông, giọng thuyết pháp tiếng Huế trầm ấm của ôn hòa thượng Chí Tín và một thứ ánh sáng hơi đục của mùa mưa. Chùa đông người song vẫn giữ được vẻ trầm mặc riêng. Người vào chính điện, người đứng ngoài hiên, người bưng mâm quả, người lặng lẽ chắp tay trước bàn thờ. Giữa khung cảnh ấy là câu chuyện Mục Kiền Liên mà đứa trẻ đi chùa nào rồi cũng từng nghe. Vị đại đệ tử của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni dùng thần thông tìm mẹ, thấy bà chịu cảnh đói khát ở cõi ngạ quỷ; cơm vừa đưa đến miệng liền hóa thành than lửa. Một người con thương mẹ đến tận cùng mà vẫn bất lực trước nghiệp chướng của mẹ. Đức Phật chỉ cho ông con đường nhờ công đức của tăng đoàn trong ngày tự tứ để hồi hướng cứu mẹ. Qua nhiều thế kỉ, câu chuyện ấy đi không còn chỉ là một điển tích Phật giáo. Điều còn lại trong tâm thức Á Đông là tình thương, là tinh thần từ bi. Con người vẫn có những nỗi khổ chẳng thể gánh thay nhau. Lòng thương cần sự sáng suốt, và chữ hiếu cuối cùng đòi hỏi nhiều hơn tình cảm.
Sang đất Việt, Vu Lan gặp tín ngưỡng tổ tiên và tục xá tội vong nhân vốn ăn rất sâu trong đời sống dân gian. Bởi vậy rằm tháng Bảy của người Việt có một cảm thức riêng. Trong nhà là ông bà cha mẹ, ngoài sân còn một mâm nhỏ dành cho những vong hồn phiêu bạt chẳng họ hàng thân thích. Người sống nhớ người thuộc về gia đình mình, rồi từ nỗi nhớ ấy nghĩ tới cả những kẻ chết chẳng còn ai nhớ. Chữ hiếu và lòng từ bi gặp nhau tự nhiên như vậy. Có lẽ chính cuộc gặp gỡ lâu đời giữa Phật giáo, đạo lí gia đình và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên khiến Vu Lan ở Việt Nam mang một tình cảm mênh mông chan chứa hơn cả khuôn viên cảnh chùa. Một nén nhang cắm trên bàn thờ gia tiên, một chén cơm đặt ngoài hiên, một bàn tay đưa chút quà cho người nghèo trước cổng chùa đều là cùng một suy niệm, rằng trong cõi nhân gian này, chẳng nên để ai bị quên lãng hoàn toàn.
Nhưng hình ảnh ám ảnh tôi nhất vẫn là những bông hoa trên ngực áo. Đi giữa sân chùa ngày Vu Lan, chỉ nhìn màu hoa đôi khi đã biết một phần câu chuyện của người đối diện. Bông đỏ dành cho người còn mẹ. Bông trắng dành cho người mẹ đã khuất. Về sau, một số chùa dùng thêm màu khác để tưởng niệm cha. Hoa vốn để làm đẹp, vào ngày ấy lại mang ý nghĩa của một thông điệp. Hai người xa lạ có thể chẳng nói với nhau câu nào, song một thoáng nhìn xuống ngực áo cũng đủ khiến ánh mắt dành cho nhau dịu lại.
Tục cài hoa trong lễ Vu Lan của người Việt gắn với đoản văn Bông hồng cài áo, Thích Nhất Hạnh viết vào mùa hè năm 1962. Theo hồi ức của chính ông, ý tưởng ban đầu đến từ tục cài hoa trong Ngày của Mẹ mà ông từng biết ở phương Tây và Nhật Bản. Từ một cử chỉ ấy, ông viết về hạnh phúc của người còn mẹ và nỗi mất mát của người mẹ đã qua đời, rồi đề nghị dùng hoa hồng cho người còn mẹ, hoa trắng cho người mất mẹ. Đoản văn nhanh chóng được giới sinh viên Phật tử miền Nam hồi đó phổ biến rộng rãi; lễ Bông hồng cài áo đầu tiên được tổ chức tại chùa Xá Lợi Sài Gòn ngày rằm tháng Bảy năm 1962, từ đó đi vào sinh hoạt Vu Lan của Phật giáo Việt Nam. Sức sống của bông hồng có lẽ nằm ở chỗ nó nói được một điều quá gần gũi bằng một hình thức hết sức đơn sơ. Chỉ một màu hoa trên ngực áo cũng đủ nhắc người ta biết mình còn mẹ hay chỉ còn mẹ trong kí ức. Qua hơn nửa thế kỉ, tập tục ấy quen thuộc đến mức nhiều người tưởng đã có từ lâu đời trong lễ Vu Lan, trong khi thực ra đây là một nét văn hóa Phật giáo của người Việt đương đại.
Tôi từng mang bông đỏ qua nhiều mùa Vu Lan. Nhưng có một năm, lúc sắp vào lớp Sáu, chẳng hiểu vì sao tôi lại cầm nhầm một bông trắng. Tôi còn nhớ rất rõ cảm giác của bông hoa ấy nằm trong lòng bàn tay. Nhẹ tênh, vậy mà nhìn mãi chẳng biết phải làm gì với nó. Rồi tôi ngẩng lên và bắt gặp một người bạn cùng lớp. Trên chiếc áo ngay ngắn của bạn cũng cài một bông trắng. Có lẽ đó là một trong những khoảnh khắc đầu tiên tôi hiểu rằng cùng một tuổi, cùng ngồi một lớp, cùng mang cặp sách tới trường, tuổi thơ của hai đứa trẻ vẫn có thể khác nhau đến thế. Tôi sẽ về nhà và còn được gọi một tiếng “me”. Với bạn tôi, tiếng gọi ấy đã thuộc về quá khứ. Trước đó, “mồ côi” đối với một đứa trẻ chỉ là một chữ từng gặp trong sách. Bông hoa trắng trên ngực người bạn khiến con chữ ấy có khuôn mặt.
Tôi nhớ đến bài thơ Mồ côi của Xuân Tâm, với những câu từng khiến tôi buồn thăm thẳm:
Năm xưa tôi còn bé
mẹ tôi đã qua đời
lần đầu tiên tôi hiểu
thân phận trẻ mồ côi
Quanh tôi ai cũng khóc
yên lặng tôi sầu thôi
mặc dòng nước mắt chảy
là bớt khổ đi rồi
Hoàng hôn phủ trên mộ
chuông chùa nhẹ rơi rơi
tôi biết tôi mất mẹ
là mất cả bầu trời...
“Mất cả bầu trời” là một cách nói đau đớn về một sự mất mát quá lớn từ một đứa trẻ con. Với một đứa bé, mẹ quả thật có thể rộng lớn bằng cả bầu trời. Người lớn mất mẹ còn có công việc, gia đình, bằng hữu và một đời sống bận rộn; đứa trẻ mất mẹ nhiều khi mất luôn cái mái che đầu tiên của cuộc đời. Có lẽ bởi vậy mà mỗi lần đọc lại mấy câu thơ ấy, tôi vẫn nhớ bông hoa trắng năm nào trên ngực áo người bạn học. Bao nhiêu năm trôi qua, khuôn mặt có thể nhòe trong trí nhớ, riêng màu trắng ấy còn nguyên.
Chính từ đó, bông hồng Vu Lan đối với tôi mang một ý nghĩa khác. Bông đỏ chẳng phải một phần thưởng hay chứng nhận cho sự may mắn; nó giống như một lời nhắc nhở về thời hạn. Người còn cha mẹ là vẫn còn cơ hội để yêu thương. Một bữa cơm có thể ăn cùng nhau hôm nay thì đừng hẹn quá lâu. Một câu hỏi thăm có thể gọi ngay chiều nay thì đừng dời sang tuần khác. Cha mẹ già thường chẳng cần những điều to tát như con cái vẫn tưởng. Nhiều khi, họ chỉ cần nghe tiếng con qua điện thoại, cần một người đủ kiên nhẫn để nghe lại câu chuyện cũ đã kể nhiều lần, cần đứa con nhớ lịch tái khám, biết lọ thuốc nào sắp hết, hay đơn giản là chịu khó ngồi lại thêm mười phút sau bữa cơm thay vì vội vã đứng dậy vì công việc.
Chữ hiếu trong Phật giáo cũng sâu xa hơn việc phụng dưỡng. Kinh điển Phật giáo xem công ơn cha mẹ là món nợ ân tình lớn đến mức sự chăm sóc vật chất suốt một đời vẫn chưa nói hết. Giúp cha mẹ hướng thiện, bớt khổ, sống những năm cuối đời trong sự an ổn cũng thuộc về bổn phận của người con. Sang văn hóa Việt, quan niệm ấy gặp chữ hiếu của Nho gia và tục thờ cúng tổ tiên. Ba nguồn văn hóa có lịch sử khác nhau nhưng cùng bồi đắp một ý thức: con người sống trong một dòng tiếp nối. Trên bàn thờ mỗi gia đình, người chết vẫn có chỗ ngồi trong đời sống của người sống; trong cách một người đối đãi với cha mẹ hôm nay đã thấp thoáng cách con cái họ sẽ hiểu về gia đình mai sau.
Thời gian đối với cha mẹ và con cái chưa bao giờ luôn là một. Con còn trẻ thường nghĩ năm sau vẫn còn đó. Người già thì một năm có thể mang đi rất nhiều, cả sức lực, trí nhớ, bước chân, thị lực, thính giác, đến cả khả năng tự chăm sóc bản thân. Bởi vậy chữ “để mai” nghe rất bình thường với người trẻ, song đôi lúc lại là một món nợ chẳng còn ngày trả. Một trong những nỗi đau dai dẳng nhất sau cái chết của người thân thường nằm ở những việc rất nhỏ ta từng nghĩ mình vẫn còn thời gian để làm. Nhiều năm sau buổi sáng sáu tuổi ấy, tôi mới hiểu vì sao một cánh hoa nhỏ lại có thể đọng lại sâu đến như vậy trong kí ức. Đứa trẻ đứng giữa sân chùa Long Sơn năm nào chỉ biết vui vì trên ngực mình có một bông hồng đẹp, chưa hiểu vô thường, chưa biết một ngày nào đó đời người sẽ phải làm quen với những chỗ trống trong căn nhà thân thuộc. Tuổi thơ có quyền hồn nhiên như thế. Chỉ đến khi lớn lên, người ta mới hiểu những người mình yêu thương cũng có tuổi già, bệnh tật và một quỹ thời gian hữu hạn.
Cuộc sống cho mỗi người rất nhiều lí do để vắng nhà. Công việc, khoảng cách, tiền bạc, con cái và những bổn phận thường nhật cứ chen kín tháng ngày. Cha mẹ lại thường là người rộng lòng nhất với sự vắng mặt ấy. Họ nói “cứ lo việc của con đi”, rồi lặng lẽ già nua theo năm tháng. Đến một lần trở về, ta mới giật mình trước mái tóc mẹ bạc hơn, bước chân chậm chạp hơn, hay một câu chuyện mẹ từng kể vanh vách nay phải ngồi thật lâu mới nhớ hết.
Tôi vẫn nhớ bàn tay năm xưa cúi xuống cài nụ hồng đỏ lên chiếc áo trắng của mình, nhớ cảm giác mát lạnh của cánh hoa vừa chạm vào vải và niềm vui ngây ngô của một đứa trẻ chưa hiểu mình vừa được nhắc về một hạnh phúc lớn đến thế nào: tôi còn mẹ. Nếu hôm nay trên ngực áo vẫn còn một bông hồng đỏ, có lẽ chỉ cần hiểu màu đỏ ấy theo nghĩa giản dị nhất, rằng tôi vẫn còn thời gian chưa quá muộn để trở về ăn một bữa cơm, gọi một cuộc điện thoại, nắm một bàn tay, nói một câu thương yêu bằng chính giọng nói của mình.
Bông trắng giữ phần kí ức. Bông đỏ nhắc ta gìn giữ hiện tại.
Mà hiện tại thì chẳng đợi ai.