Cao Huy Thọ
Cách đây 5 ngày, trên CNN có một bài viết hoành tráng với cái tít dài 12 từ: This haunting portrait reveals the suppressed history of marriages long considered taboo (Bức chân dung ám ảnh này hé lộ lịch sử bị che giấu của những cuộc hôn nhân từ lâu bị coi là điều cấm kỵ).
Đây là một bộ ảnh mà trong bài tôi phỏng vấn “vua” ảnh phong cảnh Hoàng Thế Nhiệm (Bước ra ngoài thấy trời cao biển rộng) hồi năm 2023 đăng trên Tuổi trẻ cuối tuần, anh đã tán dương hết lời khi cho rằng tác giả bộ ảnh là nhà nhiếp ảnh vô cùng tài năng của Việt Nam. Nhà nhiếp ảnh vô cùng tài năng ấy tên là Phan Quang, với nickname là “Quang trọc”! Và bộ ảnh đưa tác giả lên hàng nhà nhiếp ảnh tầm cỡ thế giới mang tên Re/cover (Phục hồi/Che phủ).
Cách đây vài tháng, anh Nhiệm có khoe trên Faceook là vinh dự được in những tấm ảnh tiêu biểu trong bộ Re/cover để Quang trọc đưa sang Paris tham gia Liên hoan nhiếp ảnh quốc tế Rencontres d’Arles. Theo anh Nhiệm, cho dù đoạt những giải thưởng nhiếp ảnh thế giới cũng không vinh dự bằng được mời triển lãm ảnh ở Rencontres d’Arles. Còn AI thì cho biết: “Đây là một trong những liên hoan nhiếp ảnh quốc tế thường niên và uy tín nhất thế giới, được tổ chức vào mùa hè ở thành phố Arles của Pháp. Sự kiện này được thành lập vào năm 1970 bởi nhà nhiếp ảnh Lucien Clergue, nhà văn Michel Tournier và sử gia Jean Maurice Rouquette. Quy mô và tầm ảnh hưởng của nó: diễn ra từ tháng 7 đến tháng 10, thu hút hàng trăm nhà nhiếp ảnh hàng đầu thế giới, là trung tâm giao lưu, khám phá các xu hướng nhiếp ảnh đương đại thế giới… và dược ví là ‘Liên hoan Cannes của giới nhiếp ảnh’”.
Xin tóm lược một chút về nội dung bộ ảnh Re/cover: Hồi phát xít Nhật xâm chiếm Việt Nam, đã có những cuộc hôn nhân giữa những người lính Nhật với những phụ nữ Việt. Sau khi kết thúc thế chiến 2, lính Nhật về nước, để lại những người vợ và những đứa con. Phan Quang đã muốn phục hồi lại những mảnh đời bị bỏ rơi này bằng ngôn ngữ nhiếp ảnh. Cách thể hiện rất là độc đáo, những nhân vật trong bộ ảnh đểu được bao phủ bởi những tấm voan trắng – những tấm voan trên đầu của cô dâu ngày cưới. Bộ ảnh gây chấn động nước Nhật, đến độ khi Nhật Hoàng sang thăm Việt Nam, đã phải tổ chức một cuộc gặp gỡ những người phụ nữ là nhân vật chính trong câu chuyện buồn này.
Để thực hiện bộ ảnh, nếu Murakami khi thực hiện viết cuốn Ngầm đã phải liên lạc với hàng trăm nhân vật đầy cam go, thì Phan Quang phải gởi đi hơn 200 lá thư đến mọi nơi để thuyết phục… Đây là một bài học cho tất cả những ai làm nghề liên quan đến viết lách, các lĩnh vực liên quan nghệ thuật. Nó cho thấy, cho dù thời này “mì ăn liền” như tiktok, youtube lên ngôi, nhưng loài người vẫn rất cần những tác phẩm chiều sâu và đó mới chính là những tác phẩm nâng tầm cho con người chứ không phải cứ chạy theo view rẻ tiền.
Tóm lại, Phan Quang là một nhân vật rất lớn của nhiếp ảnh Việt Nam, tác phẩm của anh là một dấu son rực rỡ của nhiếp ảnh Việt Nam. Nhưng, bộ ảnh này với sự kiện được mời tham gia Liên hoan nhiếp ảnh uy tín hàng đầu thế giới, tuy rất đình đám trên thế giới, song lại lặng thinh như tờ ở Việt Nam. Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam ở đâu, báo chí ở đâu? Tìm trên google, nhõn mỗi mục Cà phê thứ 7 của nhạc sĩ Dương Thụ là có đưa!?
Mà Phan Quang đâu có xa lạ gì. Anh là tác giả của con đường triển lãm ảnh nghệ thuật ở Đà Lạt (32 đường Lý Tự Trọng) mang tên Stop And Go Art Space. Năm 2023, khi tổ chức một cuộc Hội thảo về du lịch Đà Lạt, tôi tìm gặp anh và mời tham gia phát biểu tại hội thảo. Nếu được hà hơi tiếp sức nhiều hơn, Stop And Go Art Space của anh sẽ đình đám hơn, sẽ góp phần tạo nên một không gian nghệ thuật phong phú, hấp dẫn để thu hút du khách.
Tiếc làm sao, người ta vẫn cứ khoái xây dự án này dự án kia thật hoành tráng chứ những giá trị tinh thần vô giá như kiểu Phan Quang và nhiều người khác nữa, cứ như một hòn sỏi ném xuống hồ nghe một tiếng “tõm” rồi thôi.
*Lẽ ra tôi đã viết bài giới thiệu về Phan Quang, về bộ ảnh Re/cover đi Pháp dự Liên hoan ảnh uy tín hàng đầu thế giới hồi tháng trước, trong số báo cuối cùng của Tuổi trẻ cuối tuần. Nhưng khi liên lạc với anh thì anh gặp đại tang (mẹ mất) nên đã không kịp cho số báo cuối cùng.
ĐỌC THÊM:
Bức chân dung ám ảnh này hé lộ lịch sử bị che giấu của những cuộc hôn nhân từ lâu bị coi là điều cấm kỵ.
Jacqui Palumbo, CNN Style, ngày 14 tháng 7 năm 2026
Bản dịch của Văn Việt (có sử dụng AI)
Ba người con và một người chắt của một cặp vợ chồng người Nhật gốc Việt kết hôn trong Thế chiến II, được chụp ảnh vào năm 2014. Nhà nhiếp ảnh Phan Quang đã đi khắp nơi để tìm kiếm gia đình của những người lính Nhật trở về nước, bỏ lại vợ con ở Việt Nam. Ảnh: Phan Thanh Quang
GHI CHÚ CỦA BIÊN TẬP VIÊN: Trong chuyên mục Snap, chúng tôi khám phá sức mạnh của một bức ảnh duy nhất, ghi lại những câu chuyện về việc những hình ảnh cả hiện đại lẫn lịch sử được tạo ra như thế nào.
Dưới tấm màn trắng mỏng manh, bốn thành viên gia đình ngồi quây quần trên những chiếc ghế da màu nâu nhạt, người phụ nữ ở giữa bế một đứa bé trên tay. Họ nhìn thẳng vào người xem, vẻ nửa che giấu nửa bộc lộ, là một ẩn dụ mạnh mẽ. Giờ đây đã ngoài 60 tuổi, họ là con của một người lính Nhật và một người vợ Việt Nam trong những năm Thế chiến II Nhật Bản chiếm đóng Việt Nam. Giống như những người khác sinh ra từ những cuộc hôn nhân cấm kỵ này, họ đã phải đối mặt với những khó khăn xã hội và sự vắng mặt suốt đời của người cha. Mặc dù sau chiến tranh vẫn có một số binh lính ở lại, vào giữa những năm 1950 nhiều gia đình đối mặt với sự chia ly bắt buộc, khi binh lính bị buộc phải về nước.
Đó là trường hợp của gia đình bà Lê Thị Xuân và ông Yoshiharu Shimizu (tên tiếng Việt là Nguyễn Văn Đức), có hai con trai và một con gái, như trong ảnh trên. Khi nhà nhiếp ảnh Phan Quang chụp bức chân dung này của ba anh em vào năm 2014, gia đình đã trải qua bốn thế hệ – bao gồm cả một người chắt đang ngồi trên lòng người phụ nữ. Bức ảnh thuộc loạt ảnh “Re/cover” do Phan Quang thực hiện trong nhiều năm, để kể câu chuyện của những gia đình này và đã hoàn thành cách đây một thập kỷ. Trong mỗi bức chân dung, các nhân vật đều được phủ bởi tấm khăn voan trắng, vừa là biểu tượng của hôn nhân vừa là biểu tượng của sự im lặng. Một phần của tác phẩm đang được trưng bày tại lễ hội ảnh Rencontres d'Arles ở Pháp vào mùa hè và mùa thu năm nay.
Do sự chiếm đóng của Nhật Bản, bao gồm cả lịch sử kinh hoàng về chế độ nô lệ tình dục thông qua "phụ nữ giải trí" trong quân đội nước này, bất kỳ cuộc hôn nhân nào giữa binh lính Nhật Bản và phụ nữ Việt Nam đều phải chịu đựng sự kỳ thị cực độ. Trong "Re/cover", Phan Quang đã tìm kiếm những gia đình được hình thành từ sự đồng thuận và tình yêu thương, những câu chuyện của họ chưa từng được kể.
Phan Quang nói: “Những người lính Nhật kết hôn với phụ nữ địa phương thường bị đồng đội coi thường, vì những người phụ nữ này đến từ một quốc gia khi đó bị xem là ‘kém hơn’. Mặt khác, vợ con người Việt của họ lại bị kỳ thị vì mang trong mình dòng máu của lực lượng chiếm đóng cũ.” Việc con cái họ mang hai dòng máu dẫn đến những khó khăn về pháp lý và xã hội, một tình trạng lưng chừng khiến họ không thể hòa nhập hoàn toàn vào xã hội Việt Nam cũng như không thể về thăm quê hương của cha mình.
Phan Quang nói thêm “Cuộc sống của họ dường như hoàn toàn bị lịch sử xóa sổ, và bản thân họ dường như bị mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn u buồn của quá khứ, không có lối thoát”.
Bà Lê Thị Xuân, được chụp ảnh cho “Re/cover”. Bà Xuân là một trong số ít những người vợ còn sống mà Phan Quang tìm được khi bắt đầu nghiên cứu của mình. Ảnh: Phan Thanh Quang
Bà Xuân, một trong số ít những người vợ Việt Nam còn sống khi Phan thực hiện tác phẩm này, “đã nói về tình yêu của mình với sự ấm áp và tận tụy đáng ngạc nhiên,” ông nhớ lại. Nhà nhiếp ảnh giải thích rằng Shimizu đã tự nguyện ở lại Việt Nam sau Thế chiến II để tham gia kháng chiến Việt Minh, chống lại sự tái chiếm đóng của thực dân Pháp. Hai người kết hôn ở Hà Nội và sống chung với nhau chín năm trước khi Shimizu ly thân. “Tình yêu của họ là chân thành, và bà ấy vẫn vô cùng tự hào về chồng mình, cẩn thận gìn giữ những vật dụng của ông ấy trong nhiều thập kỷ.”
Do không được chính phủ Nhật Bản công nhận, hoặc gia đình ông Shimizu ở Việt Nam không có cách nào di cư, họ không bao giờ được đoàn tụ. Ông Shimizu gặp nhiều khó khăn khi trở về Nhật Bản năm 1955 và không thể chu cấp tài chính cho gia đình, ông Phan Quang giải thích. Năm 1986, khi Việt Nam trải qua những cải cách lịch sử và bắt đầu mở cửa đất nước cho du lịch, ông đã trở về cùng người vợ Nhật Bản mới cưới để gặp các con đã trưởng thành của mình. Bà Xuân “đã đón tiếp cả hai người với lòng quảng đại phi thường”, ông Phan Quang nói thêm.
Việc tìm kiếm gia đình của những người trong dự án “Re/cover” đặt ra nhiều thách thức cho Phan Quang, người với kinh nghiệm làm phóng viên đã dành nhiều năm để theo dõi và giành được sự tin tưởng của họ. Mặc dù đã viết hơn 200 lá thư gửi đến các lãnh sự quán Nhật Bản, các viện lịch sử và các tổ chức khác, ông chỉ nhận được rất ít hồi âm, điều mà ông cho là do tính chất nhạy cảm của đề tài.
Trong quá trình phát triển loạt tác phẩm, hình ảnh chiếc khăn voan xuất hiện trong tâm trí ông sau chuyến thăm một xưởng may kimono truyền thống của Nhật Bản vào năm 2013. Ông Phan Quang nhận thấy mối liên hệ giữa Nhật Bản và Việt Nam trong việc sử dụng loại vải này – một nhà máy ở Kyoto bắt đầu sản xuất vải voan cho kimono vào năm 1955; loại vải tương tự cũng thường được sử dụng cho khăn voan cô dâu ở Việt Nam, anh giải thích. Năm 1955 cũng là một năm mang tính biểu tượng, vì đó là năm binh lính Nhật Bản rút khỏi Việt Nam. Việc mang loại vải này từ Nhật Bản sang Việt Nam “tạo ra một mối liên hệ vô hình” giữa hai quốc gia, anh nói.
“Re/cover” kết hợp cả nhiếp ảnh dàn dựng và nhiếp ảnh tài liệu. Nhà giám tuyển Nadine Hounkpatin, người đã tổ chức triển lãm lớn hơn tại Arles, nơi trưng bày các tác phẩm của Phan Quang, cho biết rằng toàn bộ tác phẩm minh họa cho khả năng truyền tải sự thật sâu sắc hơn mà nhiếp ảnh có thể làm được.
"Một thập kỷ sau khi ra đời, Re/cover vẫn là một sự phản ánh sâu sắc về khả năng của nhiếp ảnh trong việc sắp xếp ý nghĩa của thế giới, vượt xa tuyên bố đơn thuần về việc ghi lại nó," bà viết trong tài liệu báo chí về triển lãm.
Trong thời gian Phan thực hiện loạt ảnh này, Nhật Bản đã có một số bước tiến nhằm công nhận và hàn gắn lịch sử đầy rạn nứt, với việc cựu Hoàng đế Akihito gặp gỡ 16 hậu duệ của những cuộc hôn nhân giữa người Việt và người Nhật vào năm 2017. Phan Quang cho biết đó là “ước nguyện sâu sắc nhất” của ông, rằng những gia đình mà ông chụp ảnh sẽ được công nhận là công dân.