Lê Thọ Bình
Ngày 30/5 là ngày mất của văn hào Nga Boris Pasternak (1890 - 1960), người Nga thứ hai được giải Nobel Văn học "vì những thành tựu đã đạt được trong thơ ca trữ tình hiện đại cũng như vì công lao tiếp nối các truyền thống của nền tiểu thuyết sử thi Nga".
Ông nổi tiếng nhất với tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago in ở nước ngoài năm 1957 và phải sau gần 30 năm kể từ ngày ông qua đời mới được in chính thức tại quê hương Liên Xô (năm 1988).
Trong lịch sử văn học thế giới, hiếm có một tác phẩm nào mà định mệnh của nhân vật và nguyên mẫu ngoài đời thực lại hòa quyện, chồng chéo lên nhau một cách đau đớn và lộng lẫy đến thế. Olga Ivinskaya chính là mối tình lớn nhất đời ông. Vì bà, ông đã viết ra các vần thơ làm nghẹt thở và làm người đọc ban đầu lặng im sau muốn thét lớn.
Bà đã trải qua trại cải tạo, bị hỏi cung, mất con, và lại bị bỏ tù, vì cho đến ngày cuối đời vẫn không chịu từ bỏ Boris Pasternak.
Ông có hai đời vợ, nhưng "Lara" thật sự chỉ có một – là Olga Ivinskaya. Chính Boris Pasternak sau này đã tự sự trong những bức thư đầy huyết lệ gửi cho bạn bè:
"Thời trẻ của tôi không có một Lara duy nhất. Nhưng Lara về già của tôi đã khắc trong tim tôi bằng máu của bà, bằng nhà tù mà bà trải qua".
1- Cuộc gặp gỡ định mệnh tại tòa soạn Thế giới mới
Họ quen nhau vào mùa thu năm 1946. Năm đó, Boris Pasternak đã 56 tuổi, một nhà thơ danh tiếng lẫy lừng, được giới trí thức Moskva coi là một "kinh điển còn sống".
Ngược lại, Olga Ivinskaya mới 34 tuổi, là một biên tập viên quèn của tạp chí Thế giới mới, một bà mẹ đơn thân chật vật nuôi hai con nhỏ sau hai bi kịch gia đình (người chồng đầu tự tử, người chồng thứ hai chết trong chiến tranh).
Họ gặp nhau cũng bình thường, không có gì gọi là lãng mạn ghê gớm. Ông rẽ qua tòa soạn, nói chuyện với bà, rồi hứa tặng sách. Ngày hôm sau, ông gửi cho bà một chiếc hộp đựng 5 tập thơ của mình. Nhưng chính từ khoảnh khắc ấy, một sợi dây định mệnh vô hình đã thắt chặt thơ và đời của họ lại với nhau.
Họ bắt đầu gặp nhau mỗi ngày. Thời gian đầu chỉ là nói chuyện bâng quơ, không có nụ hôn, không có bày tỏ tình yêu, thậm chí còn không đi dạo cùng nhau giữa Mạc Tư Khoa cổ kính. Họ chỉ trò chuyện rồi im lặng nhìn nhau trong văn phòng nhỏ của tòa soạn hay trên những góc phố lập lòe ánh đèn dầu.
Olga là một phụ nữ có nhan sắc vô cùng nổi bật: người tầm thước, xinh xắn, mái tóc vàng óng ả như mật ong buông xõa và nhất là đôi mắt lớn, sâu thẳm, trong vắt như nước hồ mùa thu. Hơn nữa, bà cuốn hút người đối diện bằng một giọng nói êm dịu, ấm áp mà Pasternak từng ví như "mật ong dành cho người ốm".
Thơ của Pasternak thì Olga đã thuộc lòng từ hồi còn học phổ thông. Bà đã dự các buổi nói chuyện thơ và đọc thơ của ông, rất khâm phục tài năng của ông, song chưa từng mục kích chất "man" (sự nam tính đầy cuốn hút) của nhà thơ triệu người mê này ngoài đời thực.
Quan hệ giữa họ bước sang một chương mới vào một buổi chiều định mệnh ở chân tượng đài danh hào Pushkin. Giữa cái lạnh se se của mùa thu Nga, Pasternak khẽ nhìn vào mắt Olga và đề nghị cả hai chuyển qua xưng hô bằng "anh và em" (ты - cách xưng hô thân mật trong tiếng Nga) thay vì dùng các đại từ nhân xưng khách sáo (вы).
Cũng trong tối ngày hôm đó, ông gọi điện cho bà và nói một câu đơn giản, không màu mè: "Olga, anh yêu em".
2- Bi kịch của một tình yêu không danh chính ngôn thuận
Nhưng về mặt danh nghĩa chính thức, Pasternak không có quyền yêu bà. Đã hơn 10 năm ông chung sống với người vợ thứ hai là bà Zinaida Nikolaievna Neuhaus. Họ có một con trai chung và đang sống một cuộc đời đầm ấm, hòa thuận tại làng nhà văn Peredelkino.
Thẳm sâu trong lòng, Pasternak là một người đàn ông lương thiện và luôn bị giằng xé bởi cảm giác tội lỗi. Mùa xuân năm 1947, như cảm thấy có lỗi với vợ con, Boris Pasternak thử tìm cách cắt đứt quan hệ với Olga để quay về với gia đình.
Nhưng lý trí đã hoàn toàn thất bại trước tiếng gọi của con tim. Sự chia ly ấy không kéo dài quá một ngày. Ngay hôm sau, người ta lại thấy nhà văn lớn của nước Nga đứng "trồng cây si" trước cửa nhà Olga, kiên nhẫn chờ đợi dưới làn mưa tuyết.
Thế là ông chấp nhận cuộc sống xê dịch giữa hai ngôi nhà, hai người phụ nữ. Ông đến với Olga một lần, lần nữa, nữa, và mãi mãi. Mỗi lần ông gõ cửa, bà lại đón ông trong chiếc áo choàng lụa màu tím thẫm. Chi tiết lãng mạn đầy ám ảnh này sau này đã trở thành một chi tiết huyền thoại khi được đưa vào bộ phim chuyển thể kinh điển Bác sĩ Zhivago với lời thoại đầy mê đắm: "Khi em ngã vào lòng anh trong chiếc áo ngủ bằng lụa...".
3- Nhà tù khốc liệt và giọt máu rơi trong phòng biệt giam
Đối với các cơ quan an ninh Liên Xô thời bấy giờ, Boris Pasternak là một nhân vật quá lớn, một biểu tượng văn học quốc tế mà việc bắt giữ trực tiếp có thể gây ra những chấn động chính trị không đáng có. Vì vậy, họ chọn một phương án tàn nhẫn hơn: đánh vào người phụ nữ ông yêu để bẻ gãy ý chí của ông.
Mùa thu năm 1949, chính quyền chính thức can thiệp vào câu chuyện tình cảm của họ. Olga Ivinskaya bị bắt giam tại nhà tù khét tiếng Lubyanka vì có người tố cáo bà "dan díu" và làm tay trong cho "tên gián điệp Anh" Pasternak (người vốn có nhiều mối liên hệ với các nhà xuất bản phương Tây).
Trong khi Olga bị tống vào ngục tối, bản thân nhà thơ vẫn được tự do, không bị bắt bớ gì. Đó là một đòn tra tấn tâm lý độc ác nhất mà mật vụ Lubyanka dàn dựng. Họ thừa hiểu rằng chứng kiến người phụ nữ mình yêu bị đày đọa còn đau đớn, quằn quại hơn vạn lần việc bản thân phải khoác lên mình chiếc áo tù.
Tại phòng thẩm vấn, Olga phải đối mặt với những áp lực kinh hoàng. Tài liệu lưu trữ của cơ quan an ninh Nga sau này hé lộ, trong suốt hàng chục đêm bị hỏi cung liên tục dưới ánh đèn cao áp, bất chấp mọi lời đe dọa và dụ dỗ ký vào bản cáo trạng buộc tội Pasternak, Olga chỉ nhắc đi nhắc lại một câu duy nhất như một lời kinh cầu:
"Tôi yêu anh ấy. Tôi không biết gì khác ngoại trừ việc tôi yêu anh ấy".
Khi bị bắt, Olga đang mang thai đứa con cốt nhục của Pasternak. Chế độ nhà tù khắc nghiệt, những trận đòn roi, những cuộc thẩm vấn xuyên đêm lạnh lẽo trong lòng đất đã vắt kiệt sức lực của người phụ nữ mảnh mai.
Trong một đêm tra tấn tàn khốc, Olga ngất lịm đi. Các quản ngục, trong một sự "nhầm lẫn" lạnh lùng, nghĩ rằng bà đã chết và ra lệnh kéo bà vào nhà xác. Bà tỉnh dậy giữa những xác chết lạnh ngắt, toàn thân run rẩy. Olga giữ được mạng sống, nhưng giọt máu của Pasternak đã vĩnh viễn mất đi trong cái đêm kinh hoàng đó. Bà bị sẩy thai ngay trên nền xi măng của nhà ngục.
Tòa án tuyên phạt bà một bản án cực nặng: 5 năm lao động khổ sai tại trại cải tạo Potma (thuộc hệ thống Gulag) vì tội "gần gũi với phần tử bị nghi ngờ làm gián điệp". Ba năm dài đằng đẵng trôi qua giữa vùng Siberia đầy tuyết trắng và lao dịch vất vả, Olga vẫn sống bằng ký ức về tình yêu.
Một ngày nọ, giám đốc trại cải tạo gọi bà lên phòng làm việc. Thay vì một lệnh phạt, ông ta đẩy về phía bà một phong thư. Đó là bức thư dài 12 trang viết tay của Pasternak cùng một tuyển tập thơ mới của ông được lén gửi vào. Theo quy định, bà chỉ được phép đọc tại chỗ dưới sự giám sát mà không được cất giữ.
Olga đã ngồi đó, đọc suốt đêm cho đến tảng sáng, đọc như chưa từng được đọc, đọc nuốt từng lời, từng chữ để bù lại những năm tháng thanh xuân bị chôn vùi nơi địa ngục trần gian. Chính những vần thơ ấy đã tiếp thêm cho bà nhựa sống để tồn tại. Năm 1953, sau khi Stalin qua đời, Olga được trả tự do trước thời hạn.
4- Bác sĩ Zhivago và đỉnh cao của vinh quang tột cùng, cay đắng tột cùng
Trở về Moskva, tàn tạ sau những năm tháng tù đày nhưng tình yêu của Olga dành cho Pasternak vẫn vẹn nguyên như lửa thử vàng. Họ lại cùng nhau vượt qua dông bão. Lúc này, Pasternak đang dồn toàn bộ tâm huyết để hoàn thành cuốn tiểu thuyết cuộc đời: Bác sĩ Zhivago.
Olga không chỉ là người tình, bà trở thành đại lý văn học, người thư ký tận tụy, người biên tập và trên hết là nguyên mẫu bằng xương bằng thịt của nhân vật Lara, biểu tượng của vẻ đẹp Nga, tình yêu Nga kiên cường và chung thủy.
Năm 1957, bản thảo được lén chuyển ra nước ngoài và xuất bản tại Ý. Năm 1958, cả thế giới bùng nổ với tin Boris Pasternak được trao giải Nobel Văn học. Nhưng ở quê nhà Liên Xô, một chiến dịch tẩy chay tàn khốc đã nổ ra.
Tác phẩm bị cấm in vì bị coi là "chống chính quyền Xô Viết", phản bội lại lý tưởng cách mạng. Pasternak bị công kích điên cuồng trên các phương tiện truyền thông, bị khai trừ khỏi Hội Nhà văn, bị đe dọa tước công dân và trục xuất khỏi đất nước. Những người bạn cũ quay lưng, ngõ vắng Peredelkino trở nên lạnh lẽo hơn bao giờ hết.
Một ngày nọ, không chịu nổi áp lực khủng khiếp của búa rìu dư luận, Pasternak đến gặp Olga. Trong túi áo ông là một vốc thuốc ngủ lớn. Nhìn người phụ nữ đã vì mình mà vào sinh ra tử, ông nghẹn ngào đề nghị cả hai cùng uống để chấm dứt mọi đau khổ trần gian, để cùng nhau bay về thế giới bên kia.
Nhưng Olga đã kiên quyết từ chối. Bà hiểu rằng, nếu chết đi, tác phẩm của ông sẽ bị dìm vào quên lãng và những kẻ bôi nhọ ông sẽ chiến thắng. Bà phải sống, và phải giữ cho ông sống.
Trong cơn bách hại, Olga đã đưa ra một quyết định táo bạo. Bà tự tay viết một lá thư gửi thẳng cho Tổng bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô Nikita Khrushchev. Trong thư, bà khôn khéo trình bày rằng Pasternak tự nguyện từ chối nhận giải thưởng Nobel và khẩn thiết xin nhà lãnh đạo tối cao cho phép nhà thơ được ở lại quê hương, bởi vì "rời xa nước Nga đối với Pasternak đồng nghĩa với cái chết".
Pasternak lúc này đã mệt mỏi, rã rời về cả thể xác lẫn tinh thần, chỉ lặng lẽ ký tên phía dưới. Nhờ bức thư can thiệp kịp thời đó của Olga, Pasternak không bị trục xuất, ông được sống những ngày cuối đời tại quê hương.
5- Cái chết và bản án thứ hai sau nấm mồ
Tháng 5 năm 1960, Boris Pasternak lâm bệnh nặng và qua đời tại căn nhà nhỏ ở Peredelkino. Những ngày cuối đời trên giường bệnh, vì áp lực từ phía người vợ chính thức Zinaida và để tránh những xích mích, xung đột gia đình không đáng có, ông đã đau đớn ra lệnh cấm Olga đến thăm mình. Olga chỉ có thể đứng từ xa, nhìn qua cửa sổ ngôi nhà khuất sau những rặng thông già.
Họ chỉ thực sự được "gặp nhau" lần cuối trong đám tang của ông. Olga đi giữa dòng người đưa tang đông đúc, lặng lẽ khóc biệt ly người đàn ông là cả thế giới của mình.
Thế nhưng, ngay cả khi nhà thơ đã nằm sâu dưới lòng đất, tình yêu giữa họ vẫn tiếp tục là một cực hình đối với người ở lại. Sự thù hận của các thế lực bảo thủ không buông tha cho Olga.
Theo di chúc và các thỏa thuận kinh tế của Pasternak, phần tiền bản quyền của tiểu thuyết Bác sĩ Zhivago từ các ấn phẩm in ở nước ngoài được gửi về cho Olga và cô con gái Irina của bà để bảo đảm cuộc sống. Chính quyền đã chộp lấy cơ hội này để buộc tội bà vi phạm các quy định về quản lý ngoại hối và liên lạc với các tổ chức nước ngoài.
Tháng 8 năm 1960, chỉ chưa đầy ba tháng sau ngày Pasternak nhắm mắt, Olga Ivinskaya và con gái Irina lại bị bắt giam một lần nữa. Lần này, bà bị kết án 8 năm tù và bị đày đến trại cải tạo nữ khét tiếng ở Taishet. Con gái bà cũng phải chịu mức án 3 năm tù. Mãi đến năm 1964, dưới áp lực mạnh mẽ từ dư luận và các nhà văn cánh tả trên toàn thế giới, hai mẹ con bà mới được trả tự do.
6- Lời giải cho sự tuyệt mỹ
Olga Ivinskaya sống sót qua hai lần tù đày, sống lâu hơn Pasternak 35 năm. Bà qua đời vào năm 1995 tại Moskva trong sự cô độc nhưng thanh thản. Trước khi nhắm mắt xuôi tay, bà đã kịp hoàn thành và cho xuất bản cuốn hồi ký chấn động mang tên: Trong tù của thời gian: Những năm tháng với Boris Pasternak (В плену времени. Годы с Борисом Пастернаком).
Cuốn sách là một minh chứng hùng hồn bằng chữ nghĩa, lột tả trọn vẹn một thiên tình sử đẫm máu và nước mắt, nhưng trên hết là một tình yêu trung trinh không gì lay chuyển nổi.
Đối với thế giới, bà là nguyên mẫu của Lara trong một kiệt tác văn học vĩ đại. Nhưng đối với riêng Boris Pasternak, bà không phải là một nhân vật hư cấu trên những trang giấy vô tri. Bà là xương, là thịt, là cuộc sống và là định mệnh mà Thượng đế đã ban tặng cho ông.
Trong những dòng bút tích cuối cùng viết về người phụ nữ của đời mình, văn hào Nga đã để lại một lời tổng kết bất hủ: "Bà ấy chính là lời giải cho sự tuyệt mỹ, là lời giải của chính cuộc sống này".
Câu chuyện của Pasternak và Olga Ivinskaya đã vượt ra khỏi biên giới của một mối tình thông thường để trở thành một thiên tình sử bi tráng bậc nhất thế kỷ XX, nơi một người phụ nữ đã tự nguyện chấp nhận đánh đổi cả tự do, danh dự và xương máu của mình, chỉ để bảo vệ cho ngọn lửa thiên tài của người mình yêu được cháy sáng đến muôn đời sau.